Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Bıylǵy kóktemgi sý tasqynyna daıyndyq máselesi Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken baspasóz máslıhatynda jan-jaqty aıtyldy. Keleli keńeste jaýapty sala jetekshileri tabıǵı qubylys byltyrǵydaı ábigerge salmaıtynyna sendirdi. Qaýip etkennen aıtamyz, qarǵyn sý taǵy da doly minezin kórsetse, ázirligimiz qanshalyqty? Byltyr eldiń birneshe oblysyn basyp, orasan zardaptarǵa alyp kelgen tasqynnyń bıyl qaıtalanbaıtynyna eshkim de kepil bola almaıdy. «Saqtyqta qorlyq joq», «Qamdanǵan qapy qalmaıdy» degen.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi dıqandardyń egistigin maýsymdyq sýarý kezinde sýmen qamtamasyz etken soń kóktemgi sý tasqynyna daıyndyq kezeńin bastap ketti. Daıyndyq kezeńi negizinen sý qoımalary, bógetter, basqa da qajetti qurylystardy salý men burynnan bar nysandardy rekonstrýksııalaýǵa baǵyttaldy. Mınıstrliktiń resmı ókili Móldir Ábdýálıeva byltyr sý qoımalary men basqa da gıdrotehnıkalyq nysandardy jańǵyrtyp jóndeý qarqyndy júrip, 20 joba iske asyrylǵanyn atap ótti.
«Aqtóbe sý qoımasyna 36 jyldan beri alǵash ret rekonstrýksııa jasaldy. Búginde qoımanyń syıymdylyǵy 245 mln tekshe metrge jetti. Batys Qazaqstan oblysynda sońǵy 58 jylda tuńǵysh ret Kırov sý qoımasy jóndeldi. Budan bólek, sýarý kanaldary qalpyna keltirildi. Bul jumystardyń nátıjesi keleshekte kórinedi. Osyndaı jóndeýdiń arqasynda sharýalarǵa, fermerlerdiń egistigine qajetti sýarmaly sýdyń sapasy jaqsarady. Atyraý oblysynda 41 jyldan beri jóndeý kórmegen, uzyndyǵy 74 shaqyrym bolatyn «Aqsaı» kanaly jańartyldy. Astana sý qoımasyn rekonstrýksııalaýǵa jobalaý-smetalyq qujattama ázirlený ústinde. Shyǵys Qazaqstan oblysynda Qandysý ózenindegi sý qoımasyn qaıta jańǵyrtýǵa daıyndyq jumystary júrip jatyr», dedi resmı ókil.
Sý resýrstar jáne ırrıgasııa mınıstrligi men Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi birlese atqarǵan jumys ta aýqymdy. 16 óńirde sý tasqynyna daıyndyq aıasynda 584 shaqyrym bolatyn 400-ge tarta bógetke jóndeý júrgizilgen. Budan bólek, 6 oblystaǵy, atap aıtqanda, Aqmola, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystaryndaǵy 84 eldi mekende qorǵanys bógetteri men gıdrotehnıkalyq qurylystardy salý, rekonstrýksııalaý, qalpyna keltirý jumystary qolǵa alyndy. Bul sharýanyń da ıgiligi mol, sol 84 aýylda turatyn 359 myń adamǵa qyzyl sýdan qaýip tónbeıdi. Árıne, aıtqan jerden aýlaq, apat bolmasyn.
Qar sýyn bógeıtin gıdrotehnıkalyq nysandardyń qurylysyn tekserý de josparǵa saı júrgizilip keledi. Mınıstrlik ókili eldegi barlyq sý qoımalarynda tasqyn kezinde quıylatyn sýdy qabyldap, ótkizýge daıyndyq júrgizilip jatqanyn aıtty.
«Mınıstrliktiń basseındik ınspeksııalary Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen sondaı-aq jergilikti ákimdiktermen birge 1502 gıdrotehnıkalyq qurylysqa zertteý júrgizdi. Nátıjesinde, anyqtalǵan kemshiliktiń barlyǵy túzeldi. Odan bólek 105 gıdroqurylysqa kóp faktorly zertteý jasaý qolǵa alyndy. Byltyrǵy kórsetkishpen salystyrǵanda, 20 nysanǵa artyq. Mınıstrlik pen ákimdikter Jol kartasyn bekitti. Qujatta 10 oblysta 51 ózen ýchaskesi men 1 kól anyqtaldy. Tazartylatyn ýchaskelerdiń jalpy uzyndyǵy – 814 shaqyrym», dedi M.Ábdýálıeva.
Transshekaralyq ózenderdiń kóktemde kemerine jetip, arnasynan asyp, tasýy da aıtarlyqtaı aýyrtpalyq. Sondyqtan sý máselesinde kórshiniń kóńilin taýyp, bolmysyn baǵý qashanda mańyzdy. Jalpy, sý dıplomatııasy tasqyn kezinde de, sýarý maýsymy kezinde de óte kerek. Tasqyn kezeńin ótkizý men ózara is-qımyl jónindegi Qazaqstan-Reseı birlesken jumys toby qurylyp, quramy, erejesi men bıylǵa arnalǵan jumys jospary bekitildi. Qos tarap sý tasqyny kezeńinde aqparat almasyp otyrýǵa kelisti. Qytaımen de sý tasqyny kezindegi jumys eki jaqty kelisim arqyly iske asady. Transshekaralyq ózender boıynda sý tasqyny kezinde tabıǵı apattar týyndaǵan jaǵdaıda taraptardy shuǵyl habardar etý jóninde kelisim bar. Qyrǵyzstanmen júrgizilgen kelissózder barysynda bizdiń tarap Talas ózeni arqyly sý ótkizý kólemin ulǵaıtý týraly kelisimge keldi. Bul Kırov sý qoımasynan sý jiberýdi retteý, sý tasqyny kezeńinde apattyń aldyn alý maqsatyndaǵy qadam bolyp otyr.
Sondaı-aq shet memlekettermen tájirıbe almasý belsendi júrip jatyr. Japonııa elshiliginiń qoldaýymen osy eldiń Halyqaralyq yntymaqtastyq agenttiginiń mamandary elimizdiń 4 oblysyndaǵy 13 gıdrotehnıkalyq qurylysty tekserdi. Sarapshylar sý tasqyny kezinde óte úlken kólemde sý qabyldaǵan Aqmola, Qaraǵandy, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy nysandardy zerttedi. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi men Delft Sý bilim berý ınstıtýty arasyndaǵy memorandým aıasynda nıderlandylyq mamandar Astana men Aqtóbede tasqyn táýekelderin saralaýǵa qatysty birneshe semınar ótkizdi.
Qamsyzdyq jaısyzdyqqa uryndyrady. Apat aıtyp kelmeıtinin syltaý etpeı, qapysyz qareket jasaǵan abzal. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa, Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikterimen birlesip sý tasqynyn boljaýǵa, modeldeýge múmkindik beretin Tasqyn aqparattyq júıesin ázirleýdi qolǵa aldy. Bul jańashyldyq jahandyq GloFAS sý tasqyny týraly eskertý júıesine qosyldy. Endi Tasqyn júıesine arqa súıeı otyryp, 135 ózennen sý tasqyny kezeńine qatysty uzaq merzimdi boljam alýǵa múmkindik bolady. Alǵashqy baılam shamamen aqpan aıynyń basynda, ekinshisi naýryzdyń basynda jarııalanbaq.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi Esil ózeniniń Sergeev sý qoımasynyń etegin, Jaıyq ózeniniń Oral qalasynan Iаnvarsevo gıdro beketi baǵytyndaǵy bóligin, Nura ózeniniń Qoshqarbaev aýylynan tómen Orazaq aýylyna deıingi ýchaskelerin batımetrııalyq túsirilim jumystaryn aıaqtady. Jınaqtalǵan málimetter sý tasqynyn boljaýǵa septigin tıgizbek. Tasqyn júıesinde sý tasqynyn boljaý men modeldeý ádistemesi ázirlenip, bekitildi. Algorıtm kelesideı: quzyrly organdar júıege sý aıdyndaryndaǵy sý deńgeıi, sý jiberý kólemi, gıdrometeo boljam jónindegi málimetterdi engizedi.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa vıse-mınıstri Nurlan Aldamjarov sý tasqyny bola qalǵan jaǵdaıda gıdrotehnıkalyq qurylystardyń jumysyn qadaǵalaıtynyn, eldegi barlyq gıdrotehnıkalyq qurylystarǵa monıtorıng júrgizetinin atap ótti.
«Tótenshe jaǵdaı mınıstrligimen birlesip, naqty algorıtmin bekittik. Ár memlekettik organ men jergilikti atqarýshy organdardyń tasqyn kezinde qalaı jumys atqaratyny osy tujyrymdamada bekitilgen. Memlekettiń menshigine tıesili sý tireýish gıdrotehnıkalyq qurylystyń 234-i memlekettik, 914-i kommýnaldyq menshikke qaraıdy. Tasqynǵa tosqyn kezinde qoldanylatyn ınertti materıaldar da, tehnıkalar da jetkilikti», dedi. N.Aldamjarov.
«Qazgıdromet» RMK Gıdrologııa departamentiniń dırektory Nurǵalym Serikbaı tabıǵattyń tosyn minez tanytýyn dál boljap, erigen qar sýy men jaýyn-shashyn mólsherin naqty shegelep aıtý múmkin emestigin eskertti.
«Tabıǵı qubylys «Qazgıdromet» boljamymen baılanysty emes. Degenmen de jyl saıynǵy kóktemgi sý tasqynyna qatysty boljaýdyń ádistemelerin tolyqtyryp, jańǵyrttyq», dedi departament dırektory.
Aqpan aıynyń basynda «Qazgıdromet» sý tasqynyna qatysty aldyn ala boljamyn jarııalaıdy.
