– Erbol Qýantaıuly, 2024 jyl otandyq sportta mańyzdy kezeń boldy. Sportshylarymyz tórt jylda bir keletin Olımpııa oıyndary men Paralımpıadada, eki jyl saıyn ótetin V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda baq synady. Sala basshysy retinde ótken jyldyń kórsetkishterine kóńilińiz tola ma?
– Ras, byltyr iri sporttyq oqıǵalarǵa kýá boldyq. Tórt jyldyqtyń basty dodasy Olımpııa oıyndaryn ótkerdik. Parıj tórindegi baıraqty báseke qazaq sportynyń tarıhı jetistikterimen jylnamaǵa jazyldy. Áýeli dzıýdoshy Eldos Smetovtiń altyn júldesin aıtýǵa tıispiz. Olımpıadanyń altyn, kúmis, qolasyn qatar ıelengen sańlaǵymyz ult maqtanyshyna aınaldy. Gımnasshylarymyz el tarıhynda tuńǵysh ret medal oljalap, jankúıer qaýymdy qýantty. Narıman Qurbanovtyń kúmisi –altynǵa para-par júlde. Sol sekildi mergenderimiz Islam Sátpaev pen Aleksandra Le enshilegen qola júldeniń de, basqa júldelerdiń de quny barynsha qymbat.
Shynyn aıtý kerek, álemdik sport sarapshylary Parıj Olımpıadasynda elimizdiń altyn medal jeńip alatynyna sengen joq. Bedeldi «Inside the Games», «Sports Illustrated» basylymdary osyndaı boljam usyndy. Olar Fransııaǵa osydan tórt jyl buryn Tokıo Olımpıadasyna qatysqan sportshylarymyzdyń shamamen 50%-y bara jatqanyn, 2023 jyly Qytaıda ótken Jazǵy Azııa oıyndarynda óner kórsetken quramynyń 80%-ǵa jýyǵyn aparatynyn alǵa tartty. Tokıo Olımpıadasynda altyn men kúmis buıyrmaı, kileń qola medal ıelengenimiz belgili. Sol sekildi Hanchjoýdaǵy Azıadanyń elimiz úshin sátsiz aıaqtalǵany taǵy bar. Joǵaryda atalǵan basylymdar mundaı qurammen Parıjde táýir nátıje kórsetý qıyn ekenin eskertti. Soǵan qaramastan, sportshylarymyz 1 altyn, 3 kúmis, 3 qola medal oljalady. Ulttyq qurama Tokıoda 83-oryn alsa, Parıjde 43-orynǵa turaqtady.
Budan keıin jahan jurtymen birge Paralımpııa oıyndaryna kóz tiktik. Bul da baǵymyzdy asyrǵan biregeı báseke boldy. Davıd Degtıarev Paralımpıadanyń eki dúrkin chempıony atanyp, otandyq sport tarıhynyń jańa paraǵyn ashty. Dzıýdoshy Aqmaral Naýatbektiń altyn medali mártebemizdi arttyrdy. Jalpy, para-dzıýdoshylardyń jetistigi bóle-jara atap ótýge turarlyq. Parıj tatamıinde beldesken 10 balýannyń beseýi tuǵyrdan kórindi.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qyrkúıekte tórtkúl dúnıeniń dıdary Astanamyzǵa aýdy. Elordada V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn oıdaǵydaı uıymdastyrdyq. Álemniń 89 memleketinen 2,5 myńnan astam sportshy qatysyp, on myńdaǵan týrıst jınalǵan jahandyq jarysta ulttyq quramamyz jalpykomandalyq esepte top jardy. Kóshpeliler oıyndary arqyly qazaqtyń mádenıeti men dástúrin, týrıstik áleýetin álemge áıgiledik.
Sonymen qatar Memleket basshysynyń bastamasymen elimiz 2026 jylǵy dástúrli sport túrleri men kıbersportty biriktiretin biregeı týrnır – «Bolashaq oıyndaryn» ótkizý múmkindigine ıe boldy. Bul da – byltyrǵy jyldyń enshisine tıgen mańyzdy oqıǵanyń biri.
2025 jyl da – mańyzdy kezeń. Sportshylarymyz Qytaıdyń Harbın qalasyndaǵy Qysqy Azııa oıyndaryna qatysady. 2026 jylǵy Qysqy Olımpıadanyń lısenzııalyq jarystary bastalady. Mundaı básekelerden barynsha kóp joldama ıelený – basty maqsat.
– Parlament Májilisinde «Dene shynyqtyrý jáne sport máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi jáne ekinshi oqylymda maquldandy. Qujatta qandaı jańashyldyq bar?
– Zań jobasynda otandyq sportqa oń ózgerister ákeletin mańyzdy jańashyldyqtar qamtylǵan. Birinshiden, basym sport túrlerin anyqtaımyz. Olardy reıtıng negizinde emes, Olımpıada, Paralımpıada, Sýrdlımpıada, Azııa, Para Azııa oıyndarynyń nátıjesimen qalyptastyramyz. Qazir elimizde 180-nen astam sport túrin damytýǵa kúsh salynyp otyr. Bulardyń barlyǵy boıynsha sport rezervi daıarlanady. Biraq jyl saıyn 13 jazǵy, 5 Qysqy olımpıadalyq sport túrinen ǵana medal buıyrady. Osynyń bári – sportshylardy daıarlaý júıesindegi sátsizdikterdiń saldary. Jyl saıyn ýákiletti organ retinde Balalar-jasóspirimder sport mektepteri men mektep-ınternattarǵa arnalǵan shyǵyndardyń óskenin baıqap otyrmyz. Shyǵynnyń kóp bóligi olımpıadalyq emes sport túrlerine jumsalady. Zań jobasyn ázirleý barysynda jaqyn (О́zbekstan, Belarýs), alys shetelderdiń (Ulybrıtanııa, Germanııa, Norvegııa) halyqaralyq tájirıbesi zertteldi.
Zań jobasyna sáıkes sport federasııalarynyń qyzmeti de ózgeredi. Qazirgi ýaqytta jergilikti, óńirlik, respýblıkalyq federasııalar jeke sýbekt sanalady. Olar bir-birine baǵynbaıdy. Tıisinshe, sportty damytýda táýelsiz saıasat júrgizedi. Osynyń bári múddeler qaqtyǵysyna, jaýapkershiliktiń bosańsýyna, sportty damytýdyń baıaýlaýyna ákeledi. Usynylyp otyrǵan model jergilikti federasııalardyń akkredıttelgen respýblıkalyq (óńirlik) sport federasııalaryna baǵynyshtylyǵyn kózdeıdi. Osyǵan baılanysty zań jobasy aıasynda joǵary jetistikter sportyna jatatyn baǵyttardy naqty shekteý usynylady. Bular – Olımpıada, Paralımpıada, Sýrdlımpıada, Azııa, Para Azııa oıyndary baǵdarlamasyna engizilgen sport túrleri, sondaı-aq ulttyq sport túrleri. Olardyń ishinde medal nátıjesi joǵary sport túrleri basym sport túrlerine qosylady. Tıisinshe, respýblıkalyq ári jergilikti deńgeıde birinshi kezekte qarjylandyrylady. Sport rezervi tek joǵary jetistikter sporty boıynsha daıarlanady. Bul jumys ýákiletti organ bekitetin sporttyq daıarlyqtyń ulttyq standarttaryna sáıkes qatań júrgiziledi. Osy ózgeristerdiń barlyǵy qazirgi sport júıesin jańǵyrtýǵa, onyń naqty nátıjege baǵdarlanýyna alyp keledi. Bıýdjet qarajatyn jumsaýdyń tıimdiligi, barlyq sport sýbektisiniń jaýapkershiligi artady.
– Byltyrdan beri otandyq sporttaǵy birshama oń ózgeriske kýá bolyp kelemiz. Sonyń biri óńirlik sport basqarmalarynyń basshylaryn taǵaıyndaýǵa qatysty. Qazir basqarma basshylyǵyna mınıstrlik janynan qurylǵan komıssııanyń oń qorytyndysyn alǵandar ǵana taǵaıyndalady. Basqarý júıesindegi mundaı jańashyldyq qanshalyqty tıimdi dep oılaısyz?
– Memleket basshysy byltyr Parıj Olımpıadasynyń júldegerlerimen bolǵan kezdesýde sportta basqarýdyń tıimdi júıesin qalyptastyrýdy tapsyrdy. Sonyń nátıjesinde sport salasynyń barlyq deńgeıinde biryńǵaı basqarý vertıkalin qurý jumysy bastaldy. Mundaı qadamnyń qanshalyqty mańyzdy ekenin ótken jylǵy Olımpıada dáleldep berdi. Sportshylardyń daıyndyǵyna mınıstrlik pen Ulttyq Olımpıada komıteti ǵana emes, jergilikti sport basqarmalary da jaýapty. Ári jaýapkershilik júgi qaı tarapqa bolsyn teńdeı túsýi kerek. Tórt jylda bir keletin dúbirli dodaǵa birde-bir joldama almaǵan óńirler bar. Bul keıbir aımaqtarda olımpıadalyq sport túrleriniń damýy kenjelep qalǵanyn kórsetedi.
Álemdik qaýymdastyq el sportyn Olımpııa oıyndarynyń nátıjesine qarap baǵalaıdy. О́z kezeginde biz de belgili bir deńgeıde óńirlerdegi sporttyń jaǵdaıyna, Olımpıadaǵa qansha joldama alǵanyna ári qansha júlde ıelengenine qarap baǵa beremiz. Demek Olımpıadaǵa meılinshe kóp joldama ıelený, barynsha kóp medal oljalaý barlyq taraptardyń ortaq maqsatyna aınalýǵa tıis. «Maqsat – jeńý emes, qatysý» degen qaǵıda bul jerde júrmeıdi. Sportta óńirler arasynda ózara básekelestik bolýy kerek. Úkimet basshysy Oljas Bektenov te osyny eskertti.
Osy kúnge deıin óńirlerde sport salasynda qandaı jumys atqarylyp jatqany ortalyqqa belgisiz bolyp kelgeni ras. Jalpylama ǵana belgili, biraq túbine úńilgen eshkim bolmady. Ár óńir óz betinshe jumys istedi. Sonyń saldarynan túrli qatelikke jol berilgen. Joǵaryda atalǵan Prezıdent tapsyrmasyn oryndaýǵa kirispes buryn mınıstrlik janynan arnaıy monıtorıngtik top quryp, aımaqtarǵa attandyrdyq. Mundaǵy maqsat – óńirlerdegi sporttyń qazirgi jaı-kúıin kózben kórip, naqty baǵamdaý. Monıtorıngtik top birshama kemshiliktiń betin ashyp berdi. Máselen, keıbir óńirde bıýdjetten bólinetin qarajattyń kóp mólsheri olımpıadalyq emes sport túrlerine jumsalyp kelgen. Olımpıadalyq maqsattaǵy sport nysandary múldem basqa baǵytta jumys istegen. Mundaı olqylyqtarǵa jol bermeýge biryńǵaı basqarý júıesin qalyptastyrý mańyzdy. О́ńir basqarmalary ózimbilemdikke salynbaı, bekitilgen júıemen, naqtylanǵan baǵdarmen jumys isteýi qajet. Memleket basshysynyń aıtqany da osy.
Áldekimder «Bul jerde múddeler qaqtyǵysy týyndamaı ma?» degen pikirdi kóldeneń tartyp júr. Menińshe, múdde qaqtyǵysy múldem bolmaýy kerek. Qaıta bul – mınıstrlikke de, ákimdikterge de tıimdi. О́ıtkeni sportty damytýǵa qos tarap ta jumylyp, qatar jumys isteıdi. Byltyrdan beri Qaraǵandy, Pavlodar, Qyzylorda, Batys Qazaqstan, Ulytaý, Aqtóbe oblystyq sport basqarmalarynyń basshylary jańa júıemen taǵaıyndaldy. Búginde mınıstrlik janynan qurylǵan komıssııa Almaty qalalyq, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystyq sport basqarmalarynyń basshylaryn taǵaıyndaýǵa kelisimin berdi. Kásibı mamandardyń irikteýinen ótken jańa basshylar jerge qaratpaıdy dep senemiz.
Sport federasııalarynyń basshylaryna qoıylatyn jaýapkershilikti de arttyrdyq. Bul da Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes júzege asyrylyp jatyr. Iаǵnı federasııa prezıdentteri qyzmetiniń negizgi kórsetkishterin (KPI) aıqyndap beremiz. Dál osyndaı KPI óńirlik sport basqarmalaryna da qoldanylady. Endi joǵary jetistikter sportyna tutastaı mınıstrlik jaýap beredi.
– Bir ańǵarǵanymyz, mınıstrlikke kelgeli halyqaralyq sport uıymdarymen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa erekshe kúsh salyp jatyrsyz. Munyń syry nede?
– Olımpıada aıaqtalǵan kúnniń erteńinde kelesi olımpıadalyq sıkldiń daıyndyǵy bastaldy. Parıjde jibergen qate-kemshilikterdi 2028 jylǵy Los-Andjeles Olımpıadasynda qaıtalamas úshin daıyndyqty Parıj dodasynan keıin birden bastap ketý mańyzdy boldy. Aldymyzda tórt jyl bar dep arqany keńge salýdyń qajeti joq. Tórt jylyńyz kózdi ashyp-jumǵansha óte shyǵady.
Parıj Olımpıadasynda elimizge halyqaralyq sport qaýymdastyǵymen yntymaqtastyqty arttyrý asa mańyzdy ekenin ańǵardyq. Osy bir olqylyqtyń ornyn toltyrý baǵytynda júıeli túrde jumys júrgizilip jatyr. Halyqaralyq dzıýdo federasııasynyń prezıdenti Marıýs Vızermen birneshe ret kezdestik. Vızer myrza elimizge arnaıy saparmen keldi. Astanada Halyqaralyq dzıýdo federasııasynyń uıytqy bolýymen dzıýdo akademııasyn ashý týraly kelisimge keldik. 2027 jyly elimizde dzıýdodan Álem chempıonaty uıymdastyrylatyn boldy. Bul – Olımpıada aldyndaǵy mańyzdy jarys.
Jeltoqsan aıynda Halyqaralyq olımpıada komıtetiniń sport dırektory Kıt MakKonnell arnaıy keldi. Elimizdiń Ulttyq olımpıada komıteti men Halyqaralyq olımpıada komıteti arasyndaǵy ózara yqpaldastyq áleýetin arttyrý mańyzdy. Qos tarap ta osyǵan yntaly.
Jýyrda Halyqaralyq aýyr atletıka federasııasynyń (IWF) prezıdenti Muhammed Djalýd ál-Shammarımen, Azııa aýyr atletıka federasııasynyń prezıdenti Muhammed Iýsef ál-Manamen kezdestim. 2028 jylǵy Los-Andjeles Olımpıadasynyń irikteý dodasyn elimizde ótkizý, aýyr atletıka akademııasyn ashý týraly usynystar aıtyldy. Qazir osy baǵytta jumys júrip jatyr.
Mártebeli meımandardy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev arnaıy qabyldady. Bul otandyq sportty, halyqaralyq seriktestikti damytý maqsatynda elimizdiń túrli taraptaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa daıyn ekenin aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar jýyrda Halyqaralyq sý sporty federasııasynyń prezıdenti Hýseın ál-Mýsallam elimizge arnaıy keldi. Onymen de mańyzdy máselelerdi talqyladyq.
Ulttyq Olımpıada komıtetiniń prezıdenti Gennadıı Golovkın Halyqaralyq boks federasııasyndaǵy (World Boxing) jańa Olımpıadalyq komıssııanyń tóraǵasy atandy. Túptep kelgende, osynyń bári otandyq sporttyń halyqaralyq deńgeıdegi yntymaqtastyqqa degen umtylysyn kórsetedi. Bul baǵyttaǵy jumystar áli de jalǵasady. Joba-josparlarymyz jeterlik.
– Erbol Qýantaıuly, áńgime aýanyn mınıstrlikke qaraıtyn taǵy bir mańyzdy sala – týrızmge qaraı bursaq. О́tken jyly elimiz zamanaýı kóshpelilerge arnalǵan «Neo Nomad» vızasyn shyǵardy. Buǵan popýlıstik bastama dep baǵa bergender bar. Jańa vızanyń ekonomıkalyq tıimdiligi týraly ne aıtar edińiz?
– Bul týraly áńgimeni bastamas buryn otandyq týrızm 2025 jyldy jaǵymdy jańalyqpen ashqanyn aıta ketken jón. «CNN Travel» nusqasy boıynsha elimiz 2025 jyly saıahattaýǵa turarlyq eń úzdik oryndar tizimine endi. Atap aıtqanda, Almaty qalasy saıahattaýǵa tıis eń úzdik baǵyttardyń qataryna qosyldy. Sarapshylar Almatyny Ortalyq Azııanyń «Jańa stıl astanasy» dep atady. Jańa jyl osyndaı súıinshi habarmen bastaldy.
«Neo Nomad Visa»-ǵa kelsek, bul – biregeı joba. Ony el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen ázirledik. Vıza zamanaýı kóshpelilerge, ıaǵnı saıahattap júrip-aq qashyqtan jumys isteıtin sheteldik týrısterge arnalǵan. Koronavırýs pandemııasynan keıin birneshe el osyndaı baǵdarlamalardy júzege asyrdy. Biz dál sondaı 50-den astam eldiń halyqaralyq tájirıbesin zerdeleý nátıjesinde jańa vızalyq rejimdi qolǵa aldyq.
Vıza ıelerine elimizde bir jylǵa deıin turýǵa múmkindik beriledi. Osy ýaqyt ishinde olar sheteldik kompanııalarda jumys isteı alady. Bul sheteldik týrısterge elimizdiń mádenıeti men turmysyn jaqynyraq tanýǵa múmkindik berse, elge ekonomıkalyq paıda ákeledi. Máselen, vızany jylyna 500 adam alsa, ekonomıkalyq tıimdilik shamamen 3,6 mlrd teńgeni quraıdy. «Neo Nomad» vızasyn paıdalanatyn sheteldik azamattar elimizde turyp, qarajatyn osynda jumsaıdy. Osy jerde basyn ashyp alatyn bir másele bar. Olardyń elimizde jumys isteýi otandyq eńbek naryǵyna áser etpeıdi. Bul jaǵy qatań eskerilgen.
– Týrızm – bizdiń eldegi áleýeti endi ashylyp kele jatqan sala. Ony odan ári damytýǵa qatysty qandaı mańyzdy jobalar bar?
– Otandyq týrızm ekonomıkanyń draıverine aınala alatyndaı múmkindikke ıe. Bizdiń maqsat – sony jan-jaqty asha otyryp, jarqyrata damytý. Byltyr Memleket basshysy otandyq týrızmdi damytý jóninde keńes ótkizdi. Buǵan deıin týrızm salasyna arnalǵan mundaı aýqymdy jıyn uıymdastyrylǵan emes. Osydan-aq el Prezıdentiniń salaǵa qanshalyqty nazar aýdaryp otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Keńeste Memleket basshysy naqty baǵyt-baǵdardy aıqyndap berdi. Sonyń biri Mańǵystaý óńirinde týrızmdi damytýǵa qatysty. Negizgi mindetterdiń biri – «Jyly jaǵajaı» týrıstik baǵytyndaǵy nysandardy tolyq iske asyrý. Bul óńirdiń ishki jáne sheteldik týrısterge tartymdylyǵyn edáýir arttyrýǵa jol ashady. Jobalardy iske qosý týrıstik aımaqtyń qalyptasýyna, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna, qosymsha salyq túsimderiniń artýyna, 2 myńǵa jýyq jańa jumys ornynyń ashylýyna múmkindik beredi. Buǵan qosa Almaty óńiriniń taý klasterin damytý, Shýche-Býrabaı kýrorttyq aımaǵyn jańasha túrlendirý de – basty maqsatymyz. Buǵan qatysty naqty josparymyz bar, ony kezeń-kezeńimen júzege asyramyz.
Týrızm salasy turaqty ósim kórsetip keledi. Sońǵy statıstıkalyq derekterdiń ózi osyny ańǵartyp otyr. Máselen, 2024 jyly elimizde týrızm salasyndaǵy negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 947,5 mlrd teńgeni qurady. Bul ótken jyldyń dál osy kezeńimen salystyrǵanda 20,3%-ǵa artyq. Bir jyl buryn kórsetkish 787,3 mlrd teńgege teń bolǵan. Investısııalar kóleminiń ósýi 15 óńirde baıqalyp otyr. Bul derekter ınvestorlardyń elimizdegi týrıstik ınfraqurylymdy damytýǵa qyzyǵýshylyǵy artyp kele jatqanyn ári salanyń kapıtal tartýda úlken áleýetke ıe ekenin kórsetedi.
2024 jyldyń 9 aıynda ishki týrıster sany 562 myńǵa artyp, 6 mln adamǵa jetti. Shetelden keletin týrıster legi 11,5 mln adamdy qurady, bul 2023 jyldyń sáıkes kezeńindegi kórsetkishpen salystyrǵanda eki ese kóp. Onyń ishinde sheteldik 969 myń týrıst demalys oryndaryna ornalasqan. Salanyń ekonomıkalyq kórsetkishteri de aıtarlyqtaı ósim kórsetip otyr. Ornalastyrý nysandarynyń jalpy kirisi 27%-ǵa ósip, 224 mlrd teńgeni qurady. Mundaı nysandardyń sany 306-ǵa kóbeıip, 4 315-ke jetti, olardyń syıymdylyǵy 18 myń tósektik orynǵa deıin artyp, 226 myńǵa teń boldy. Bul elimizdiń ishki jáne halyqaralyq týrısterdi qabyldaýǵa daıyndyǵyn edáýir arttyrýǵa múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
