Qazaq tazysynyń 3 myń jyldyq tarıhy bar - Abzal Dosyman

– Tazy – asyl mura, ulttyq qun­dylyq. Tabıǵattyń bul erek­she jaratylysyna degen halqy­myzdyń qurmeti aıryqsha. Sizdiń ynta-yqylasyńyz qalaı bastaldy?

– Tazyǵa degen qyzyǵýshyly­ǵym sonaý bala kezimnen bastaldy. 7 jasqa deıin kıeli Torǵaı topyraǵynyń shal­ǵa­ıyndaǵy Eki­diń aýylynda Leker Baı­bosynov degen naǵashy atamnyń qo­lynda óstim. Jetiqyz ózeniniń boıyn jaılaǵan Baısaqal jaılaýyn­daǵy kók­jıegine kóz jetpeıtin ulan-ǵaıyr keń dala, juparymen janyńdy emdeıtin tabıǵat – bári-bári júrek túkpirinde saqtaýly. Dalanyń darqandyǵyn, sýynyń móldirligin, adamdarynyń keń peıi­lin aıtsańshy. Qaımaǵy buzylmaǵan qa­zaqy ortanyń qasıetin aıtyp jetkizý múm­kin emes. Atam qoımen birge oı baǵyp júretin. Tórt túligin ósirip qana qoımaı, kútip-baptap, asyldandyryp otyratyn. Naǵyz túzdiń adamy edi. Qansonar kelse uıqydan qalyp, 10-15 tazysyn ertip alyp dala kezip ketetin. Ańqumar atamnyń janynda júrip men de tazyǵa áýes boldym. Tazynyń tazalyǵy, bolmysy, tabıǵaty erekshe áser etti. Atamnyń oıyn adamdaı túsinip, qas-qabaǵyn baǵyp turatyn. Denesinde artyq eti joq, sonshalyq sulý osy bir jaratylystyń tektiligi, eptiligi, ushqyrlyǵy, alǵyrlyǵy, qaısarlyǵy, adaldyǵy, tózimdiligi, aqyldylyǵyna qaı­ran qalýshy em.

Maǵan sóz kıesi eki jaqtan da dary­ǵan. О́z atam Nurahmet Dosymanov – kitap­tary jaryqqa shyqpasa da kemi úsh kitapqa jetetin óleń jazǵan aqyn adam. Biraq eshqashan jazǵanyn jaryq­qa shyǵarýǵa talpynbaı ótti. Naǵashy atam tańsáride óriske ketip bara jatyp, qoınyna kita­byn qystyra ketetin. Keshke mal jaılap, kóńil jaılanǵan shaqta belgi sap búktegen betterin ashyp, qaıtadan maǵan daýystatyp oqytyp, ózi kózin jumyp súıinip otyratyn. Muhtar Áýezov, Ilııas Esenber­lın, Ǵabıt Músirepov, Qabdesh Jumadi­lov, Saıyn Muratbek, Qalıhan Ysqaq, Ákim Tarazı, Ábish Kekilbaev, Tólen ­­Áb­­­­dik syndy qalamgerlerdiń shyǵar­­­ma­­­lary­­­­­men osy­laı tanystym. Ásirese maǵan qat­ty áser et­keni Muhtar Maǵaýın­niń «Tazy­nyń­ ólimi» ­hıkaıaty boldy. Lashyn­nyń taǵ­dy­ry túsime kiretin. Ádil­deı álpesh­­tep, Qa­zy­daı qadirin biletin jandar qaı­da qa­zir?.. Sol hıkaıattaǵy myna bir jol­dar­ǵa úńilgen saıyn kóp dúnıege kóz jet­ki­zemin.

«Ámir marqum, Qazynyń ákesi, asa myqty ańshy bolǵan. Onyń qolynan qyran tazy men qumaı tóbet úzilmegen. Qazaq ejelden ańshy ıtterdiń tuqymyn asyldandyryp kelgen. Solardyń biri – Mamaı shaldyń Besqara atty tazysy. Erekshe iri, jolbarys keıiptes bul ıt bir jyly jalǵyz ózi on úsh qasqyr alǵan. Arqar, túlki, qoıan aýlaýda aldyna jan salmaǵan. Mamaı shal ony bes qulyndy bıege de aıyrbastamaǵan. Keıin Besqaranyń urpaǵy sanalatyn kók tazy da ómirden ótti. О́lerin sezgen ıt ıesi­nen qashyp, kózden tasa bolǵan. Mamaı neshe kún aza tutypty desedi. Adam kisi ól­gende óıtpes. Shynynda da, Besqaradaı bolmaǵanmen, qyran-aq edi, shirkin. Ondaı tarlan tazylar qazir joq. It baptap, qus kúıttep, bulǵaqtap júretin ýaqyt qaıda».

Bul búgin de ózekti másele. Tazy­nyń qany da buzylyp, sany da azaıyp bara jat­qan shaqta kóńilge qalaı kúdik uıala­masyn. Ulttyq qundylyǵymyz retinde ulyqtaı almaı keldik. Osy másele kópten beri tolǵandyryp 2012 jyly tazy ósirý­­di qolǵa ala bastadym. Iesin joq­tap kórdi tyrmalap jatyp ólgen sary tazy­nyń, búgin álem tamsanyp kórip júr­gen Japonııanyń Hatıkosynan qaı jeri kem dep oılaısyń keıde. Bizge sol Lashyn da adaldyqtyń anyq beınesi emes pe?

«Jylatyp baýryn tastyń da,

Serpigen túnniń túnegin

Qyp-qyzyl kúnniń astynda

Sary tazy baryn bilemin.

«Sen kimsiń?» – deıdi,

suraıdy Ar

Tazynyń álsiz únimen.

Keýdemdi meniń bir oılar

Shyǵady tyrnap túnimen», –

dep jyrlaıdy kórnekti aqyn Esenǵalı Raýshanov «Sary tazy» elegııasynda.

– Baıqaımyn, kórkem áde­bıetti de kóp oqıtyn sııaqtysyz. Sózdiń syryna tereń boılaý da ata tárbıesinen alǵan ónegeńiz bolar?

– О́leń oqýǵa bala kezimnen qumar boldym. Muhtar Shahanov­tyń óleńde­rin jatqa oqıtynmyn. Áli esimde, 5-sy­nyp oqyp júr­ge­nimde Muhtar aǵamyz­dyń Qyr­ǵyzstan elshiliginen elge oralyp jatqan kezi. Astanada «Elge oralý» degen jyr keshin ótkizdi. Sol keshke anam ertip aparyp, kezdesý kezinde aqynmen suhbat bolǵanda aparyp beresiń dep qaltama bir búktelgen hat salyp berdi. Halyq saýaldaryn qoıa bastaǵan sátte sah­naǵa kóteri­lip, qaltamdaǵy hatty usyndym. Bir kezde aqyn aǵa zalǵa qarap: «Jańaǵy oqýshy bala ortaǵa kel­sinshi, meniń óleńimdi jatqa biledi eken», dep sahnaǵa shaqyrdy. Shyǵyp, ­má­nerlep oqyp berdim. Halyqtyń qo­she­meti erekshe boldy. Sahnadan túse ­ber­ge­nimde elge belgili tulǵalar: Serik Ábdi­­­­­rahmanov, Muhtar Qul-Muhammed, Kúlásh Shámshıdınova syndy aǵa-apaı­lar qolymdy alyp, aq batasyn berdi.

“NOMAD” Ulttyq ańshylyq klýby” qoǵamdyq qorynyń áıgili Ushar atty tazysy

Muhtar aǵamen sodan keıin óte ja­qyn aralasyp kettim. Qasyna erip Rasýl Ǵamzatov, Evgenıı Evtýshenko, Shyńǵys Aıt­matov syndy talaı myqtylarmen ta­­­­nystym. Shyńǵys aǵanyń: «Álemde ­má­­­­ner­­­lep oqýdyń 8 túri bar», dep ózi oqyp kór­­­setkeni jadymda qalypty. Búgin ­oılap otyr­sam bul da bir tarıh eken...

– Tazy baptaýda ár adamnyń jeke erekshelikteri bolady ǵoı. Bul baǵyt­ta ata­ńyzdyń qandaı erekshelikteri bar edi?

– Atam tazylaryn kúshik kezinen qas­qyr terisiniń ústine jatqyzyp ósire­tin. Munyń syryn suraǵanymda, «Iisin ala bersin, keıin ańǵa shyqqanda boıyn úreı bılemeıtin bolady», dep otyratyn. Bul da danalyq emes pe? Tamaǵyn mólsher­men berip, ańǵa shyǵatyn kúnderi tań asyr­ǵan attaı súıek-sorpamen ǵana jeńil-jelpi qorektendirip alyp shyǵatyn. Ańdy ­tazy ǵana almaıdy, ıesi de, onyń astyn­daǵy aty da birge kirisedi. Atymen qashqan ańnyń aldyn kesip, aıtaq qosyp bara jatady. Tazylaryna eshqashan jalǵan belgi bermeıtin. Biz ótirik aıtaqtasaq, ursyp tastaıtyn. «Ań kórmeı turyp belgi berme, bir aldanǵan tazy keleside shyn aıtsań da senbeıtin bolady», dep úıretetin.

Atamnyń júrisine úırengen tazylar óz jumysyna kirisip ketedi. Tazynyń qanshyǵy ólek­shinder óte ıisshil keledi. Olar aldymen iz salyp, arlandary sońy­nan ilesip otyrady. Tazynyń aqyldylyǵy sol – aldyndaǵy ańnan aılasyn asyra bilýinde. Aldyndaǵy ańdy ustaýǵa tek qana ushqyrlyq azdyq etedi. Odan aılasyn asyrǵanda ǵana qol jetkizedi. Ytqı jóneletin qoıandy, quıryǵyn eki jaqqa kezek tastap tastaqqa qaraı jortatyn túlkini, azýly arlandy alýǵa óte eptilik kerek. Sol úshin de men shyrǵa tartýǵa qarsymyn. Birinshiden, bul qur teri­men tazyny aldaý, ekinshiden, eshqandaı eptilikke úıretpeıdi.

Qalanyń shetindegi aýylda tazy us­taıtyn arnaıy ornym bar. Demalys kúnderi atqa minip, tazymdy ertip taza aýada se­rýendeımin. Ańǵa shyǵamyn. Biraq myltyq ustap, oq shyǵarýǵa qarsymyn. Dalanyń da óz zańy bar. Ańshylyq babalarymyzdan qalǵan aqsúıek, bekzada­lyq óner. Ony qorlaýǵa bolmaıdy. Myqty bolsań tazyńmen, búrkitińmen shyq. Qumaı tazy baptap, qolyńa qy­ran qusyńdy qondyr. Mine, sonda ǵana ol ańshylyq bolady. «Ettiń bári – qazy emes, Ittiń bári – tazy emes», dep babalary­myz beker aıtty deısiń be?

Atam qazaq bala tárbıesi by­laı tur­syn,­ jan-janýardy úıretýde de ozyq bol­­­­­ǵan. Ańǵa kez kelgen atqa minip shyǵa ber­­meıdi. Arnaıy soǵan tóselgen, júırik jyl­­­qymen shyǵady. Qazaqtyń búkil ań­shy­­­­­lyq, saıatshylyq óneriniń qasıeti Abaı ata­­­myzdyń «Qansonarda búrkitshi shy­ǵa­­dy ańǵa» degen bir ǵana óleńiniń óne-bo­ıyn­da tur. Odan asyryp birdeńe deý qıyn shy­ǵar.

– Dala zańyn ustanǵan baba­lary­myzdyń joly, ańshylyq dástúri ózin­dik bir mektep qoı. Sol mektep úzilip qalǵan joq pa?

– Ssenarııin belgili jazýshy Talas­bek Ásemqulov jaz­ǵan, rejısser, akter Dosqan Joljaq­synovtyń «Birjan sal» kıno týyndysyn kórgende qatty áser­lendim. Ulttyq kınomyzdyń abyroıyn asyrǵan erekshe týyndy el júreginen oıyp turyp oryn aldy. Fılm sezimiń­di selt etkizer, sanaǵa tereń oı salar qyzý oqıǵamen bastalady. Sheksiz appaq qarǵa oranǵan álemniń ústinde Birjan bastaǵan bir top sal-seri arlan qas­qyrdyń sońyna túsip, tazylaryn qosyp, qıqýlap qýyp kele jatady. Erkin dala tósinde asaý arǵymaqtaı kósilgen, beıqam qazaq tirshiligi. Mızamkók dep atalatyn tabıǵattyń ǵajaıyp mezgili aǵa jasqa kelgen Birjannyń ishki dúnıesimen astasyp jatqandaı...

Kenet bir tóbeniń astynan atylǵan myltyqtyń daýysy selt etkizedi. Kók­jaldy jalǵyz oq­pen-aq sulatyp tastaǵan eken. Qar ústinde qyzyl qanǵa batyp, qansyrap jatqan túz taǵysyn kórip, Birjan eseńgirep turyp qalady. Bir sumdyqtyń kele jat­qanyn júregi sezgendeı shym etedi. Atqan aq patshanyń áskerleri eken. «Bul – bizdiń jol emes» dep kókjaldy almaı keri burylyp ketip qalady. Mine, osy epızodpen-aq rejısser kóp dúnıeni uqtyryp turǵandaı.

– Tazyny nasıhattaý baǵy­tyn­da memlekettik deń­geıde qandaı jumys­tar júr­gizildi? Tazy týraly áńgimeni neden bastaýymyz kerek?

– Jeti qazynanyń biri qazaq tazysynyń 3 myń jyldyq tarıhy bar ekeni búginde ǵylymı negizde dáleldenip otyr. Sán men saltanaty kelisip, ulttyq qun­dy­lyqtarymyzdy ulyqtaı bilgen zamanda qazaq baılary qyz­darynyń jasaýyna tazy qosyp bergenin bilemiz. Ashtyq jyldary bir tazy bir aýyldy asyrap, eldi aman alyp qalǵanyn áli eshkim umyta qoıǵan joq. Syı­ly qonaǵyna tazy syılaý dás­túri úzilmeı keledi. Memleket bas­shy­sy­nyń ózi eń mártebeli meımanda­ryna tazy syılap, jadymyzda jat­qan dástúrdi jańǵyrtqandaı boldy.

Elimizde qazaqy tazy men tó­betti saq­taý, kóbeıtý jóninde júıeli jumystar júrgizildi. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń tikeleı tapsyrma­sy­men Úkimet pen tıisti mınıstrlik­ter­ge osy baǵytta naqty mindet­ter júk­teldi. Sonyń nátıje­sinde, arnaıy zań qa­byl­danyp, qaza­qy ıt tuqymdaryn qorǵaý, zert­teý, halyqaralyq deńgeıde moıyn­datý jumystary qolǵa alyndy.

Prezıdent pármenimen depýtattar men Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi, Orman sha­rýa­­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ko­mıteti birlesip arnaıy zań jobasyn ázirledi. Bul zań 2023 jylǵy 1 shilde­den  bastap kúshine endi.

«Biz bul asyl tuqymdy ıtterdi álemge tanytýymyz kerek. Tazy erekshe kútim men qamqorlyqty qajet etedi, sondyq­tan arnaıy zań qabyldadyq», dedi Memle­ket basshysy.

Qazaq halqy – ejelden dala­nyń tili men dilin, jany men syryn túsine bil­gen dara ult. Turmys-tirshiligin, sana-sezimin dala zańdylyǵymen baıla­nys­tyra alǵan. Ata-babamyzdyń baǵ­zy dáýi­ri at ústinde ótken desek, oıymyzǵa eń áýeli jaýgershilik zamandar oralatyny sózsiz. Qas­ter­li el men qasıetti jerdi naıza­sy­nyń ushymen, bileginiń kúshi­men qorǵashtap júrip urpaǵy­na ulaǵat bolarlyq mol qazyna, syrly dúnıe qaldyryp ketken. Sonyń biri – ańshylyq óner. Jalpy, ańshylyq óner kóptegen halyqta bar. Biraq qazaqtyń ańshylyq óneri ańshylyqtyń sertine, tabıǵattyń zańdylyǵyna saı keledi. Ata-babalarymyzdyń ańshylyqty óner deńgeıinde ustanyp, tamashalap ótkeni belgili. Ańdy qarýmen emes, qumaı tazymen alý – osy ónerdiń eń negizgi serti, ereksheligi. Qumaı tazylar erteden quryǵyn súıretken ury men quıryǵyn súıretken bóriden mal-jandy aman saqtaǵan, sonymen qatar saıatshylyq ómir­diń de sánin keltirgen. Elimiz táýel­sizdigin alǵaly otyz jyldan asty, shúkir. Ulttyq ereksheligimiz ben biregeı bolmysymyzdy tanytatyn qanshama jobalar qolǵa alyndy. Osy­ǵan oraı Syrtqy ister mınıstrli­gi­niń qoldaýymen «Jelden de júırik tazy» atty halyqaralyq foto­kórme­ler Fın­lıandııa astanasy Hel­sınkıde, Túrkııanyń Ystanbul qala­larynda uıymdastyryldy. Atalǵan is-sharalar otandyq, sheteldik BAQ-tarda keńinen jarııalanyp, oń nátıjesin berdi.

– Jýyrda Tazy men Tóbet kúni bel­gilendi. Aıtýly kúnge kózqarasyńyz qandaı? Bul kún­niń mán-mańyzyn ­qa­laı arttyra alamyz?

– Iá, budan bylaı 3 qyrkúıek – Tazy men Tóbet kúni bolyp be­kitildi. Bul sheshimdi Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstr­ligi qabyldady. Mereke­niń basty maqsaty – ulttyq qundylyq­tar­dy saqtaý, qazaqy ıt tuqymdaryn kóbeıtý, olardy halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý. Munyń astarynda ult­tyq kod, baba murasy, saıyn dalada túz taǵylarymen betpe-bet keletin naǵyz erjúrektik, batyldyq, tabandylyq, erlerdiń ereksheligi kórinetin tálim men tárbıe, babadan qalyptasqan tur­­­mys-tirshiligimizdiń, dástúr-sal­tymyz­dyń dań­­ǵyl joly, ulttyq ańshylyq óner­­­diń tarıhy jatyr.

Tazy men tóbetti saqtaý men damytý baǵytynda birqatar sharýa júzege asty. Atap aıtqanda, 2023 jyly Prezıdent Q.Toqaev qazaqy ıt tuqymdaryn saqtaý týra­ly arnaıy zańǵa qol qoı­dy. Úkimet tazy men tóbettiń gene­tı­kalyq tazalyǵyn saq­taýǵa, olar­dyń kóbeıýin qoldaýǵa ba­ǵyt­­­­talǵan is-sharalardy iske asyryp ja­tyr. Byltyr 3 qyrkúıekte Halyq­­ara­lyq kıno­logııalyq federasııa (FCI) qazaqy ta­zy­­ny resmı tanyp, bekitti. «Qazpatent» qa­zaqy tazynyń patenttelgenin jarııalady.

Aldaǵy ýaqytta tazy men tóbettiń shyǵý tarıhy týraly dáris­ter, semınarlar uıym­das­tyrylady. Kórmeler ashylyp, halyqaralyq kınologııa­­­­lyq jarystar ótedi. Qazaqy ıtterdi nası­hattaıtyn mádenı festıvaldar da jos­­­­parlanyp otyr. Bul mereke ulttyq mu­­ramyzdy saqtaýdyń, halyqaralyq deńgeıde dáripteýdiń hám jas urpaqqa amanattaýdyń mańyzdy qadamy bolmaq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qýanysh NURDANBEKULY,

«Egemen Qazaqstan»