KazChess/QShF prezıdenti Tımýr Týrlov pen KazChess/QShF atqarýshy dırektory Gúlmıra Dáýletova jas álem chempıondary Alanna Berikqyzy men Mark Smırnovty jáne olardyń ata-analaryn quttyqtady
– Gúlmıra Bekzatqyzy, suhbatymyzdy shahmatshylarymyzdyń byltyrǵy jetistiginen bastasaq.
– Bári de salystyrǵanda kórinedi degen sóz bar emes pe. 2023 jyldyń qańtarynda qoǵamdyq uıymnyń kezekten tys sezinde Qazaqstan shahmat federasııasynyń (QShF) jańa prezıdenti bolyp «Freedom Holding Corp.» basshysy Tımýr Týrlov saılandy. Bul sheshim kóp uzamaı nátıjesin bere bastady. 2023 jyldyń ózinde Halyqaralyq shahmat federasııasy (FIDE) men Azııanyń shahmat federasııasynyń (ACF) qamqorlyǵymen ótetin resmı jarystarda elimizdiń shahmatshylary 116 medal jeńip alsa, byltyr – 160, sonyń ishinde 55 altyn, 54 kúmis jáne 51 qola medaldy qanjyǵasyna baılady. Onyń ishinde Býdapesht qalasynda ótken 45-Shahmat olımpıadasynda II oryndy ıelengen elimizdiń áıelder quramasynyń (Bıbisara Asaýbaeva, Merýert Qamalıdenova, Ksenııa Balabaeva, Alýa Nurman men Ámına Qaıyrbekova, bas jattyqtyrýshy – Pavel Kosýr, jattyqtyrýshy – Aleksandr Moıseenko) jetistigin erekshe atap ótken jón.
Úndistannyń Gandınagar qalasynda ótken jarysta Qazybek Nógerbek 20 jasqa deıingi shahmatshylar arasynda álem chempıony atandy. 39 elden kelgen 122 qarsylasynyń 13-inde grossmeıster ataǵy bar bolatyn. Biraq bizdiń shahmatshymyz 6 partııada jeńiske jetip, al 5 partııany teń oıynmen aıaqtap, birde-bir ret jeńilgen joq. Osylaısha, ol altyn medaldy ıemdenip, grossmeıster ataǵyna ıe boldy.
Jasóspirim ul-qyzdarymyz Alanna Berikqyzy men Mark Smırnov (klassıka), Alısha Bısalıeva (rapıd), Elnaz Qalıahmet pen Danııal Sápenov (blıs) álem chempıonattarynda altyn medal oljalady. Bıyl da shahmatshylarymyz odan da zor jetistikterge jetip, bizdi áli talaı qýantatynyna senimdimin.
– Keıingi jyldary elimiz álemdik shahmat ordasyna aınalǵandaı áser qaldyrady. 2023 jyly Astanada álem chempıony ataǵy úshin ótken matchty aıtpaǵanda, byltyr da, bıyl da elimizde birneshe aýqymdy týrnır uıymdastyryldy. Bıyl Astanada blıs pen rapıdten komandalyq álem chempıonaty jalaýyn jelbiretti. Mundaı jahandyq saıystardy ótkizý zııatkerlik oıynnyń el ishinde órken jaıýyna serpin bere me?
KazChess/QShF – yntymaǵy jarasqan ujym. Biriksek alynbaıtyn qamal joq
– Bul is-sharalardy tilge tıek etkenińiz óte oryndy. Búkil ǵalamshardyń nazaryn ózine aýdarǵan klassıkalyq shahmattan álem chempıony ataǵyn alýǵa arnalǵan match elimizde alǵash ret ótti. Elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jahandyq dodaǵa qatysqan Dın Lıjen men Iаn Nepomnıashıı syndy shahmat alyptaryna qurmet kórsetip, Aqordada qabyldady. Qabyldaýda Prezıdent osynaý zııatkerlik sportty qanshalyqty baǵalaıtynyn kórsetti.
Rapıd pen blısten 2024 jylǵy komandalyq álem chempıonatynda shahmat juldyzdary Astanada bas qosty. Sańlaqtar arasynda birneshe dúrkin álem chempıondary, erler men áıelder reıtıngileriniń kóshbasshylary Magnýs Karlsen men Hoý Ifan, sondaı-aq sol kezdegi álem chempıondary Szıýı Venszıýn men Dın Lıjen boldy.
Al Almatyda jastar arasynda HHVI Azııa chempıonatyna qatysqan 650-ge jýyq sportshynyń arasynan aldaǵy ýaqytta shahmat juldyzdarynyń shyǵatyny shúbásiz. Bul doda Qazaqstan quramasynyń jeńisimen aıaqtaldy. Jas shahmatshylarymyz 25 medal, sonyń ishinde 12 altyn medaldy qanjyǵasyna baılap, rekordtyq nátıjege qol jetkizdi.
Byltyr Týrızm jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Shymkentte áıgili sheteldik grossmeısterlerdiń qatysýymen áıelder arasyndaǵy FIDE Gran-prı kezeńin, úsh shveısarııalyq jarysty, sondaı-aq Qazaqstan kýbogi aıasynda nokaýt júıesi boıynsha fınaldy, grossmeıster men halyqaralyq sheber normasy oryndalatyn on jahandyq týrnır ótkizdik. Osynaý dodanyń barlyǵyn QShF fılıaldary jergilikti ákimdikterdiń qoldaýymen ár óńirde: Aqtóbe men Qostanaı, Taldyqorǵan men Qaskeleń, Qaraǵandy men Kókshetaý, Shymkent pen Qyzylorda, О́skemen men Pavlodarda ótkizgeniniń mańyzy zor. Sebebi elde shahmatqa degen qyzyǵýshylyq kúsheıip, zııatkerlik oıyndy úırenýge yqylas tanytatyn balalar men eresekterdiń sany artady.
– Bıylǵy jyl da sátti bastalyp, shahmatshylarymyz álemdik dodalardan oljaly oraldy. Majarstanda ótken shahmat Olımpıadasynda áıelder quramasy kúmis medal enshiledi. Buryn-sońdy mundaı jeńis buıyrmaǵan edi bizge.
– О́te durys aıtasyz. Buǵan deıin áıelder quramasynyń shahmat olımpıadasynda kórsetken eń jaqsy nátıjesi – 2014 jyly ózim de qatysqan Norvegııanyń Tromsıo qalasyndaǵy jarysta 6-oryn, 2022 jyly Úndistannyń Chennaı qalasynda 5-oryn bolatyn. Al endi jastarymyzdyń quramasy (komanda músheleriniń ortasha jasy – 18,5 jas) kúmis medal jeńip aldy. Men ony altyn jalatqan kúmis der edim, óıtkeni márege eki týr qalǵanda qyzdarymyz kósh bastap kele jatty…
Kelesi Olımpıadaǵa deıin ýaqyt bar. Buǵan qosa KazChess (QShF) tanymal talantty shahmatshylarymyzǵa, (qyzdarǵa, balalarǵa da) grant bólip, qoldaý baǵdarlamasyn iske asyryp keledi. Onyń sheńberinde jyl saıyn ár qurama múshesine 30 mln, 15 mln jáne 5 mln teńgeden bólinedi, sonyń arqasynda olardyń kásibı turǵyda ósýi, sonyń ishinde halyqaralyq jıyndarǵa barýy, kásipqoı jattyqtyrýshylardan sabaq alýy, bedeldi týrnırlerge qatysýy úshin biregeı jaǵdaı jasalǵan.
– Byltyr maqtaýly órenderimiz Brazılııada ótken jasóspirimder men jastar arasynda álem chempıonatynan 3 kúmis, 1 qola medalmen oraldy. Jastardyń aıaq alysy qalaı?
– Qazirgi kezde jasóspirimderdiń álem chempıonattary úsh jas sanaty boıynsha ótkiziledi, bul: 8, 10 jáne 12 jasqa deıingiler – kadetter, 14, 16-18 jasqa deıingiler – bozbalalar jáne 20 jasqa deıingi oıynshylar – jastar dodasy. Sońǵysy byltyr maýsym aıynyń basynda Gandınagarda (Úndistan) ótti. Onda Qazybek Nógerbek chempıon atandy. Al alǵashqy eki jarys qarasha aıynda Florıanopolıs (Brazılııa) jáne Montesılvano (Italııa) qalalarynda ótti: onda 10 jasar Alanna Berikqyzy jáne 12 jasar Mark Smırnov birinshi oryndarǵa shyqty. Jıyntyǵynda bizdiń balalar 8 medaldy qanjyǵasyna baılady – bul rekordtyq jetistik (buǵan deıin jasóspirimderimiz 2022 jyly 6 medal jeńip alǵan). Osyǵan oraı erekshe atap ótetini, komandalyq esepte jastarymyz shahmat áleminde moıyndalǵan Úndistan men Qytaı sııaqty alyptardan ozdy.
KazChess/QShF Prezıdenti Tımýr Týrlov, KazChess/QShF birinshi vıse-prezıdenti Dármen Sádýaqasov jáne KazChess/QShF atqarýshy dırektory Gúlmıra Dáýletova Almatyda ótken jastardyń 26-shy Azııa chempıonatyna qatysýshylardyń arasynda
Biraq áńgime medal sanynda da emes. Eń bastysy, bul jetistiktiń barlyǵy jas shahmatshylarymyzdy shabyttandyrady, jalyqpaı oqyp-úırenip, jattyǵyp, shydamdylyq tanytqan jaǵdaıda olardyń árqaısysy úlken sport sheberi bola alatynyn kórsetedi. Osyǵan oraı aıta ketetini, 2023 jyly KazChess (QShF) prezıdenti Tımýr Týrlovtyń «Freedom Broker» ınvestısııalyq kompanııasynyń demeýshilik qoldaýymen elimizdiń 8-16 jas aralyǵyndaǵy úzdik shahmatshylaryna arnalǵan jas talanttardy qoldaý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa kiristi.
Qazirgi tańda elimizdiń balalar men jasóspirimder quramasynyń 45 múshesine altyn, kúmis, qola dep atalatyn úsh paket boıynsha tegin demeýshilik qoldaý kórsetiledi. Pakettiń túrine qaraı jas shahmatshylarǵa aı saıyn aqshalaı tólem jasalyp (100 000 teńge), qýatty oıyn noýtbýktary tabys etiledi. Sondaı-aq buǵan vaýcherlik júıe boıynsha jattyqtyrýshylardyń sabaqtaryna (toptyq jáne jeke-jeke), oqý-jattyǵý jıyndaryna, halyqaralyq jáne respýblıkalyq týrnırlerge qatysý, fızıkalyq jáne psıhologııalyq daıyndyq, shahmat baǵdarlamalary men shahmat ádebıeti, ıaǵnı, joǵary deńgeıdegi asa sheber shahmatshylardy daıarlaýǵa qajettiniń bári qamtylǵan.
Jas talanttardy qoldaý baǵdarlamasy sheńberinde demeýshilik kómek alatyn balalar ár jyldyń qorytyndysy boıynsha anyqtalady. Upaı sany Qazaqstan, álem, Azııa jáne Batys Azııa chempıonattarynda ýaqyt baqylaýdyń barlyq nusqasy – klassıka, rapıd jáne blıs boıynsha jarysqa qatysqany úshin, sondaı-aq belgili bir reıtıngke qol jetkizgeni úshin eseptelip beriledi.
– Qazaqstan shahmat federasııasy mektepterde osy oıyndy úıretýdi, damytýdy qolǵa aldy. Bul sharýa qalaı júzege asyrylyp keledi?
– Memleket basshysynyń qoldaýymen, el Úkimetiniń 2023 jylǵy 14 shildedegi №576 qaýlysymen «Qazaqstan Respýblıkasynda shahmatty damytýdyń 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary» dep atalatyn biregeı qujat bekitildi. Onyń «Kútiletin nátıje» degen bóliminde eń aldymen «Bastaýysh synyp oqýshylarynyń 20% úlesin shahmatpen qamtý (2024 jyly – 5% – 350 mektep; 2025 jyly – 10% – 700 mektep; 2026 jyly – 15% – 1050 mektep; 2027 jyly – 20% – 1400 mektep)» dep kórsetilgen.
«Bilim berýdegi shahmat» jobasyn KazChess (QShF) Oqý-aǵartý mınıstrligimen, sondaı-aq Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligimen birlese iske asyryp jatyr. Qazirgi kezde elimizdiń 550 mektebinde biz ázirlegen jáne barlyq deńgeıde kelisilgen bilim berý baǵdarlamasy boıynsha 1 men 4-synypta oqıtyn 20 myńnan astam bala shahmat úırenip júr. Sabaqty 797 muǵalim ótkizedi. Keshendi josparda kórsetilgen kútiletin mindettiń merziminen buryn artyǵymen oryndalatynyna senimdimiz.
– Tamyz aıynda elimiz ben álemniń bilim berý salasynyń úzdik sarapshylary, Halyqaralyq shahmat federasııasynyń ókilderi jınalǵan «Bilim berýdegi shahmat» halyqaralyq konferensııasy ótti. Aýqymdy sharada qandaı túıtkildiń túıini sheshilip, nendeı jospar túzildi?
– 2023 jyldyń sáýir aıynda biz shahmatty úıretý máseleleri boıynsha tuńǵysh konferensııany ótkizip, oǵan shaqyrylǵan birneshe eldiń sarapshylary tájirıbelerin bólisti. Sodan soń 21-22 tamyzda Astanada «Bilim berýdegi shahmat» atty II halyqaralyq konferensııa da nátıjeli ótti. Jıynda talqylanǵan negizgi taqyryptarǵa kelsek, bul – XXI ǵasyr adamynyń bilik-quzyretine shahmat biliminiń tıgizetin áseri aıtyldy. Jappaı sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt zamanynda bilim salasynyń damýy, shahmatty mektepterge engizýdiń qıyndyǵy men ony taldaýdyń ózektiligi syndy máseleler qamtyldy. Aıta ketetini, FIDE uıymynyń «Chess in education» komıssııasynyń joǵary laýazymdy qyzmetkerleri Djerrı Nesh (AQSh), Rıta Atkıns (Majarstan) jáne Leoncho Garsııa (Ispanııa), sondaı-aq Ispanııa, Túrkııa, Armenııa men basqa elderdiń álemdik deńgeıdegi sarapshy mamandar óz oılaryn bólisip, ortaǵa saldy.
– 2025 jyl da sátimen bastaldy. Eń aldymen jasóspirimder arasynda el chempıonaty joǵary deńgeıde uıymdastyryldy.
– Rasynda da, 15-25 qańtar aralyǵynda Almatyda shahmattan 6-18 jas aralyǵyndaǵy oıynshylar qatysqan 7 jas sanatynda 2025 jylǵy el chempıonaty ótti. Elimizdiń barlyq 17 oblysy men respýblıkalyq mańyzy bar 3 qalasynan kelgen 1000-ǵa jýyq qatysýshy ýaqytty baqylaýdyń barlyq nusqasy – standartty (klassıkalyq), jyldam (rapıd) jáne shapshań (blıs) shahmat boıynsha júldeli oryndardy sarapqa saldy. Osy doda barysynda ár jas sanatynda asa daryndy balalarymyzdyń bar ekenine taǵy da kózimiz jetti. Sondyqtan federasııanyń mindeti – elimizdiń dańqyn asqaqtatý úshin shahmattyń shyńyna jetý jolynda olarǵa qoldaý kórsetý.
Halyqaralyq shahmat federasııasy (FIDE) men Azııa shahmat federasııasynyń (ACF) barlyq sanattar – jasóspirimder (7 jastan 20 jasqa deıingiler), eresekter, senorlar (50 jastan asqan) jáne áýesqoılar (reıtıngi 2300 Elo tarmaǵynan joǵary emes oıynshylar) úshin resmı halyqaralyq jarystardyń jaqsy qurylymdalǵan júıesin qurǵanyn aıta ketý kerek. Mine, osy is-sharanyń barlyǵynda bizdiń shahmatshylar men quramalarymyz medal úshin jarysqa túsedi.
– Shahmat federasııasy áleýmettik salaǵa da erekshe kóńil bólip, birqatar aýqymdy jobalardy júzege asyrdy. Keleshekte te mundaı ıgi bastama jalǵasyn taba ma?
– Árıne, biz federasııanyń el ishindegi, sol sııaqty halyqaralyq alańdaǵy áleýmettik jaýapkershiliginiń óte mańyzdy ekenin túsinemiz.
Byltyr Senattyń kóp satyly ashyq kýbogin ótkizdik. Oǵan oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalar máslıhattarynyń barlyq shaqyrylym depýtattary, oblystyq jáne qalalyq qoǵamdyq keńes músheleriniń arasynan shyqqan 2000-ǵa jýyq shahmatshy qatysty. Qatarynan ekinshi jyl Ishki ister mınıstriniń kýbogin alýǵa respýblıkalyq shahmat týrnıri uıymdastyrylyp júr. Oǵan daıyndyq aıasynda tártip saqshylaryna arnap shahmattan júıeli oqý-jattyǵý jáne aımaqtyq ishki ister departamentteriniń ártúrli qyzmetteri men bólimsheleriniń qyzmetkerleri arasynda irikteý dodalary ótedi. KazChess (QShF) Syrtqy ister mınıstriniń qoldaýymen uıymdastyryp júrgen «Diplomatic Chess Cup 2024» – dıplomatııa qyzmetiniń qyzmetkerlerine arnalǵan shahmat týrnıri dástúrge aınalady. «Qos elordanyń 2024 jylǵy kýbogi» – BAQ qyzmetkerleri men blogerler betpe-bet jáne onlaın qatysqan shahmat týrnıri qyzyqty formatymen este qaldy.
Halyqaralyq jobalarǵa kelsek, KazChess (QShF) ótken jyldan beri «Freedom Holding Corp.» korporasııasynyń qarjylyq qoldaýymen FIDE jáne ACF uıymymen seriktestikte iske asyryp jatqan «Freedom Asian Chess Initiatives» is-sharasyn erekshe atap ótken jón. Bul joba shahmat oınaý áli jetkilikti damymaǵan Kambodja, Nepal, Oman, Tájikstan, Shrı-Lanka sııaqty Azııa elderine biregeı bilimimiz ben mashyǵymyzdy ońtaıly úırete alatynymyzdy kórsetti. Osy elderge barǵan Qazaqstannyń jattyqtyrýshylary balalar-jasóspirimder men eresekter quramalarynyń múshelerimen sabaq, jattyqtyrýshylarǵa arnalǵan oqý semınarlaryn jáne áýesqoılarmen bir mezgildegi oıyn seanstaryn ótkizdi. Odan keıin sabaq onlaın rejiminde jalǵasty. Olardyń atqarǵan jumysy úshin osy elderdiń federasııalary da, FIDE de alǵysyn bildirdi.
Sózimdi qoryta kele, áriptesterimniń eńbegin atap ótkim keledi. Qazirgi ýaqytta KazChess (QShF)-nyń Astana men Almaty qalalarynda ortalyq keńseleri, barlyq oblys ortalyqtary men respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda fılıaldary jumys isteıdi. Bul – jarys pen is-sharalardy uıymdastyrý men ótkizý, operasııalyq qyzmet, qarjy, logıstıka, marketıng pen pıarǵa qatysty barlyq salada joǵary biligi bar mamandardyń úlken komandasy. Biraq eń bastysy, olar – yntymaǵy jarasqan pikirlester ujymy ekenin dáleldep keledi.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
