Ortalyq Azııa men Kaspıı teńizi mańyndaǵy elder ekologııalyq ahýaldy jaqsartyp, tabıǵat tartýyn qalpyna keltirý isinde ortaq mámile jasasyp, bir baılamǵa keldi. Túıtkildi máseleniń biri – Aral teńiziniń tabanyna sý toltyryp, aıdynǵa aınaldyrý sharýasy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Klımat jónindegi dúnıejúzilik sammıtte sóılegen sózinde 2050 jylǵa qaraı jahandyq temperatýranyń 1,5 gradýsqa deıin kóterilýin basqara alǵanymyzben, Ortalyq Azııa elderi temperatýranyń 2,5 gradýsqa deıin joǵarylaý máselesinen aınalyp ótpeıtinin eskertken edi.
«Bul sý tapshylyǵyna, qatty ystyqqa, shólge jáne ekstremaldy gıdrologııalyq qubylystarǵa ákep soqtyrady. Sondyqtan mundaı qıyn jaǵdaıdan qashyp qutyla almaımyz jáne oǵan beıimdelýge májbúrmiz. Mysaly, biz Halyqaralyq Aral teńizin qutqarý qoryn qoldaýǵa kóbirek qarjy bólýge shaqyramyz. О́zderińizge málim, bir kezderi Aral teńizi álemdegi tórtinshi iri ishki sý aıdyny bolǵan. Qazaqstan kelesi jyly Qorǵa tóraǵalyq etedi ári osy máseleni sheshý úshin barlyq seriktesti jumyldyrýǵa úmittenedi», dedi Prezıdent Q.Toqaev.
Jahan jurtshylyǵyn alańdatqan Aral máselesi qashanda kókeıkesti. Teńiz arnasynyń tolýy ekologııalyq ahýaldy ǵana emes, jergilikti sharýalardyń, jer emgen dıqandardyń da eńbeginiń eselenýine septigin tıgizbek. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi jyl saıyn Soltústik Aralǵa jiberiletin sý kólemin 3 mlrd tekshe metrge jetkizýge kúsh salmaq.
«Mınıstrlik Qyzylorda oblysynyń ırrıgasııa júıelerin qaıta qalpyna keltirý, sý arnalaryn betondaýǵa qatysty aýqymdy jumys júrgizip jatyr. Bul sý únemdeýge múmkindik beredi. Iаǵnı sý jerge sińbeı, sharýashylyqqa jetedi. Osynyń nátıjesinde, únemdelgen sýdy Soltústik Aralǵa jiberýge nıettimiz. Búginde Úkimet sharýalardyń lazerlik tegisteýdi satyp alý shyǵyndarynyń 25%-yn sýbsıdııalaıdy. Biraq sýbsıdııa talaptarynda birqatar shekteý bar. Máselen, sharýa qojalyqtarynyń kem degende 200 gektar jeri bolý kerek degen talap boldy. Biz aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birge buıryqqa ózgeris engizip, atalǵan shekteýdi alyp tastadyq. Endi kez kelgen sharýa qojalyǵynyń lazerlik tegistegishti satyp alǵany úshin sýbsıdııa alý quqyǵy bar. Budan bólek, sýbsıdııa kólemin 50%-ǵa deıin ósirdik. 3-4 sharýashylyq birigip, kooperatıv retinde satyp alsa, shyǵyndarynyń jartysyna jýyǵyn Úkimet sýbsıdııa túrinde qaıtarady», dedi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov.
Soltústik Aralǵa sý jiberý sharasy Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń Ortalyq Azııa memleketterindegi áriptesterimen baılamǵa kelip, mámile jasasýynyń nátıjesinde júzege aspaq. Mınıstrlik Soltústik Aral teńizin toltyryp, qalpyna keltirý jumysyn jalǵastyryp jatyr. Teńiz kólemin ulǵaıtý baǵytynda 2024 jyldyń qazanynan osy jyldyń qańtaryna deıin Soltústik Aral teńizine 1 mlrd tekshe metrden astam sý jiberildi. Bul osyǵan deıin josparlanǵan kólemnen 100 mln tekshe metrge artyq. Soltústik Aral sý tasqyny nemese jańbyr esebinen tolyp jatyr degen pikirdiń jańsaq ekenin aıta ketý kerek.
«Aralǵa sý jiberý – sý resýrstaryn ońtaıly bólý, ony únemdeý men sý dıplomatııasynyń naqty nátıjesi. Mınıstrliktiń Ortalyq Azııa memleketterindegi áriptesterimen qol jetkizgen kelisimderiniń arqasynda 2025 jylǵy naýryz aıynyń sońyna deıin Soltústik Aralǵa taǵy 1,6 mlrd tekshe metr sý quıylady. Búgingi tańda Soltústik Araldaǵy sýdyń jalpy kólemi 22 mlrd tekshe metrden asady. О́sý dınamıkasyn salystyrsaq, 2022 jyldyń basynda bul kórsetkish 18,9 mlrd tekshe metrge jetken edi. Bıyl jyl sońyna deıin teńizdegi sý kólemi 23,4 mlrd tekshe metrge deıin tolady dep boljaımyz. Al 2030 jyldyń sońyna qaraı Soltústik Araldaǵy sý kólemin 27 mlrd tekshe metrge jetkizý josparlanyp otyr», deıdi mınıstrliktiń resmı ókili M.Ábdýálıeva.
Soltústik Aralda sýdyń kólemimen birge aýdany da keńeıip, 3065 sharshy shaqyrymǵa jetti. 2022 jyldan beri 111 sharshy shaqyrymǵa ulǵaıdy. Tartylǵan teńizdiń tabanyna sýdyń barýy tuzdyń kólemin azaıtyp, balyq túrleriniń (22 túri meken etedi) ósimin qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Soltústik Aralda jyl saıynǵy balyq aýlaý kólemi 8 myń tonnaǵa jetti. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa vıse-mınıstri Nurlan Aldamjarov sý ınfraqurylymyn damytý mańyzdy ekenin atap ótti.
«Kókaral bógetin saqtap, Syrdarııa ózeniniń saǵalaryn qalpyna keltirý jobasy bekitiledi. Mınıstrlik jyl sońyna deıin Soltústik Araldy Úlken Aral teńizinen bólip turǵan Kókaral bógetin rekonstrýksııalaý jumysyn aıaqtaýdy josparlap otyr. Bul Soltústik Araldy saqtaýǵa, sýdyń tuzdylyǵyn odan ári azaıtýǵa, aımaqtaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa kómektesedi. Mınıstrlik Dúnıejúzilik bankpen birge 39 jobany qamtıtyn Soltústik Aral teńizin saqtaý jobasynyń ekinshi kezeńin ázirledi. Joba 2000 adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etýge, Qyzylorda oblysynyń aýyl sharýashylyǵy men balyq aýlaý kásibin damytýǵa, qosymsha jumys oryndaryn ashýǵa, óńirdegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa múmkindik beredi», dedi N.Aldamjarov.
Sý únemdeıtin tehnologııalardy paıdalanyp, kúrish alqaptaryn tegisteýdiń nátıjesinde 200 mln tekshe metr sý Soltústik Aral teńizine jiberildi. Qyzylorda oblysynda jalpy kólemi 55 myń gektar kúrish alqaby tegisteldi. Osynyń nátıjesinde ortasha ónimdilik gektaryna 40-55 sentnerden 70-80 sentnerge deıin ósti. Vedomstvo ókili sharýa qojalyqtaryn, dıqandardy sý únemdeıtin tehnologııalardy belsendi qoldanýǵa shaqyrdy. Sharýalardy yntalandyrý maqsatynda buryn-sońdy bolmaǵan is-sharalar qabyldanǵanyn atap ótti. Mınıstrlik sý únemdeý júıelerin satyp alý men ornatý shyǵyndaryn sýbsıdııalaý mólsherin 30%-ǵa, ıaǵnı 50%-dan 80%-ǵa deıin ulǵaıtty. Mundaı memlekettik qoldaý sanaýly elderde ǵana bar. Sý únemdeıtin tehnologııalardy ornatqan sharýalar sýarmaly sýǵa da az tóleıdi. Elimizde sýarmaly sýǵa sýbsıdııa mólsheri tarıfke baılanysty 85%-ǵa deıin ulǵaıtyldy.
Byltyr Prezıdent Q.Toqaevtyń qatysýymen ótken «One Water Summit» halyqaralyq forýmynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi Dúnıejúzilik bankpen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna tóraǵalyq etý kezegi bizdiń elge ótti. Memleket basshysy 2026 jyldyń sońyna deıin Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń Prezıdenti bolyp saılandy. Elimizdiń halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyǵy kezeńine, Atqarý komıtetiniń 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan jumys jospary bekitildi. Qujatta kórsetilgendeı, 10 baǵytta 40-qa jýyq is-shara júzege asyrylady.
Byltyr jyl basynda Soltústik Aral teńizine quıylǵan 1,1 mlrd tekshe metr sýdyń arqasynda teńiz kólemi 21,4 mlrd tekshe metrge jetken bolatyn. Quramyna Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, О́zbekstan elderi kiretin Memleketaralyq sý sharýashylyǵy komıssııasynyń 86-otyrysy byltyr mamyr aıynda ótip, másele jan-jaqty talqylanǵan bolatyn. Nátıjesinde, taraptar sýarý maýsymynda Soltústik Aralǵa aǵynnyń kólemi sekýndyna keminde 30 tekshe metr bolady ári 997 mln tekshe metr sý jiberiledi degen baılamǵa toqtady.
Teńiz sýynyń qashyp, jaǵalaýynyń tartylýynan bolatyn ekologııalyq apatty aldymen sezetin jergilikti turǵyndar. Soltústik Aral teńizin saqtaý jobasynyń ekinshi kezeńiniń jumysy qalaı júretininen araldyqtardyń da qulaǵdar bolyp otyrǵany oryndy. Osy maqsatta mınıstrlik mamandary Qyzylorda oblysy, Aral aýdanynyń turǵyndarymen birneshe márte kezdesti. Kezdesýler 11 aýyldyq okrýgtiń 21 eldi mekeninde uıymdastyryldy, tek Aral qalasynyń ózinde turǵyndarmen kezdesý 7 márte ótti. Mınıstrlik ókilderiniń Soltústik Aral teńiziniń kólemi men aýdanyn ulǵaıtý jóninde júrgizip jatqan jumysy sýdyń mıneraldanýyn azaıtady. Bul Soltústik Araldyń ekojúıesi men bıologııalyq áralýandyǵyn saqtaýǵa, sondaı-aq Qyzylorda oblysynda balyq sharýashylyǵyn odan ári damytýǵa yqpal etedi.
