Kelisti ǵoı kımeshek kestesimen

Áje tárbıesinde ósken qolónershi keste tigý, ańyz-áńgimeler men ertegini kóp tyńdaǵan soń bala kezinen-aq kónege, ádemilikke qumar boldy. Búginde onyń qorynda qazaqtyń ár rýynyń birneshe kımeshegi bar. Kóne, stıli erekshe kımeshek kórse, kolleksııasyna qosyp, túpnusqaǵa uqsatyp kesteleıdi eken. Búginge deıin 30 kımeshektiń túpnusqasyn jınaqtaı alǵan.

Iá, Atyraýdan Altaıǵa deıingi atyrapty alyp jatqan elde ár óńirdiń tabıǵatyna baıla­nys­ty, úsh júz rýla­rynyń ózine ǵana tán kımeshekteri bolǵan. Iаǵnı ár rýdyń ózin­dik erekshe stıli bar. Tuńǵyshyn bo­san­ǵannan bastap kıe­tin kı­meshekke qarap-aq qaı eldiń anasy, jas mól­sherin, turmys-jaıyn, tipti júris-tu­ry­syna deıin anyq ajyratyp alýǵa bolady. Sondyqtan analarymyz aq kımeshegin kir shaldyrmaı qadirlegen.

«Máselen, jaq kes­tesi túrli-tústi jippen oıý­lanǵan, monshaq-kúmispen sán­­delgen kımeshekti kóbine jas kelinder kıgen. Balalary eseıip, kelin túsirgen analarymyz kımeshekteriniń jaq kestesine sary tústi zer qosqan, qazaq shyǵarmalarynda 40-50 jastan asqan áıelderdi «sary jaq» dep sıpattaıtyny osydan. Jesir áıel kımeshektiń jaǵyn sándemeı, tek syryp tigetin, «aq jaq» bolǵan. Sondaı-aq din yqpaldy óńirlerde kımeshektiń kestesi «jutańdaý» keledi, moldalar ásire bezendirýge, kóz tartatyn áshekeı-buıymdarǵa tyıy­m salǵan. Mundaı óńirlerde kımeshekti biryńǵaı aq matadan tigip, jaqtyń aınalasyna bir jolaqty ıekshe taspa tartqan, bular ıeksheniń túsimen ǵana erek­shelengen», deıdi Tilek Sultan.

Jalpy, kópshilik kımeshekti qazaq halqynyń ulttyq bas kıimi dep qana tanıdy. Desek te onyń tarıhy tereń, baǵzyda kımeshek ásemdik pen mádenıettiń úlgisi ǵana emes, kóshpeli halyqtyń áleýmettik jáne fılosofııalyq astarǵa toly elementi bolǵan.

Sheberdiń aıtýynsha, kı­meshektiń ár rýda ózindik erek­sheliginiń bolýy – bólinis emes, kerisinshe, etnografııalyq muramyzdy baıytýǵa yqpal etken. Máselen, Jetisý óńirin meken etken rýlardyń kımeshek jaǵyndaǵy oıý-órnekteri gúl, ósimdikti bolyp kelse, orta júz rýlarynyń kımeshekteri qoshqar múıiz, arqar múıiz sııaqty órnektermen bezendirilgen. Budan bólek kóshpeli qazaq halqynyń etno­grafııalyq kıim-keshegi onyń qujaty ispettes bolǵan. Erlerdiń tymaǵyna, belbeýine qarap, al áıeldiń kımeshegine qarap onyń qaı rýdan ekenin aıqyndaı alǵan. Baǵzy qolónershilerimiz kımeshekti zer keste, jibekpen oqalap kes­teleý, baspa keste, keıinnen XIX ǵasyrda aıqysh kesteleý syndy túrli tehnıkamen árleıtin bolǵan. Aıqysh tehnıkasynyń qıyndyǵy sonshalyq, bóz matanyń ár úsh kózin sanap otyryp kestelegen, maıdalyǵy sondaı, kózdiń nuryn jeıtin jumys. Sonda da eń aıaýly, názik kestelerdi kımeshektiń jaǵyna salatyn bolǵan.

«Uly júz rýlarynyń kıme­shekteriniń ózi formasy jaǵynan bir-birine uqsas bolǵanymen, ústinen oraıtyn kúndikteri ártúrli bolǵan. Kúndiktiń ólshemi 7-8 metrden bastap keı óńirde tipten 40 metrge deıin sozyla­tyn bóz matadan oralady. Onyń ortaq ólshemi – 26 metr, óıtkeni áıel adamnyń kıimi osy ólshemge saı keledi. Kóshpeli halyq úshin kúndik turmysqa qolaıly bolǵan. Má­selen, kósh barysynda oqystan bireý jaraqat alsa, jarasyn tańatyn baılaý retinde, ıakı aı-kúni jetip qalǵan áıel bosanyp qalsa – jórgek, tipten ajaly jetip, bireý jazataıym dúnıe sal­ǵanda osy kúndikti kebin esebinde iske jaratqan», deıdi etnodızaıner.

Kúndikti oraý for­masynyń da ár óńirde, ár rýda ereksheligi bolǵany aı­qyn. Biraq bul etno­grafııalyq jádigerdiń bári birden búginge jete qoımady. Qolónershi tek eki-úsh túrin ǵana qalpyna keltirip, halyqqa nasıhattap júr. So­nyń biri – Áýlıe ata óńirine tán dýlattardyń kúndigi. Al Alban rýynyń kı­meshekteriniń tóbeldiriligine deıin marjandap, túrli tastarmen kómkeriletin bolǵan. Orta júz rýlarynda kımeshek jáne syrtqy oramasy – shylaýysh, keı óńirde ony «zere jaýlyq» dep te ataıdy.

Qazir kımeshektiń qalybyn buzbaı saqtap kıip júrgen kóbine Qytaı, Mońǵolııa jerin­degi qazaqtar ekenin bilemiz. Al elimizdiń ulan-baıtaq dala­syndaǵy alýan túrli kımeshek úlgilerin qaıta jań­ǵyrtý óte kúrdeli eńbek ekeni de sózsiz. Muraǵattardaǵy tarıhı sýretterge zer salsaq, kımeshekter men kúndikterdiń santúrliligine, sán-saltanatyna tańǵalmaý múm­kin emes.

Aıta keteıik, qolónershi tikken qazaq qyzynyń úkili taqııasy IýNESKO-nyń dúnıe­júzilik qolóner keńesiniń Sapa belgisi boıynsha júldeli oryn alǵan edi.