Qoınaýy dáýirlerdiń qupııa qoljazbasyndaı bolǵan Aqsorańnyń tórt tarabyna qaraı jaıylyp qatqan jazıraly bul óńir – Jıdebaı men Jalańtósteı batyrdy, Qaramende, Shabanbaı, Janǵutty sııaqty bı-sheshenderdi dúnıege ákelgen, Narmanbetteı aqynǵa, Álıhan, Álimhan, Jaqyp, Dinmuhamedteı el tulǵalaryna, Áset, Manarbek, Kúlásh syndy kúmis kómeı ánshilerge, Aqqyz, Áshimtaı, Maǵaýııadaı dáýlesker kúıshi-dombyrashylarǵa besik bolǵan óńir. Osy jerde Qaırekeńniń de besigi terbetildi, beli býyldy. Osy topyraqta júrip úlken ómir jolyn bastady.
Týǵan jeriniń topyraǵy men ishken sýy, tynystaǵan aýasy, arǵy-bergi jaqsy-jaısańdardyń taǵylymdy ómir ónegesi bala Qaıyrbektiń, azamat Qaıyrbektiń ómirlik ustanymyn bekitti, baǵytyn aıqyndap berdi dep aıta alamyz. Áıtpese, ol óz-ózine: «...Nege keldim ómirge, nege jettim?» degen saýaldy qoımas edi. «Máńgi suraq» óleńindegi: «Bul álemde kimmin dep surap ótem, Baqı-saǵat soqqansha mezgil jetip» degen joldarynan onyń sanaly ǵumyry osy bir qıyn suraqqa jaýap izdeýmen ótkenin taný qıyn emes.
Eńbek jolyn aýdandyq baılanys bólimshesinde tehnık bolyp bastaǵan balań jigit joǵary oqýdan keıin S.M.Kırov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń optıka, spektroskopııa jáne qatty deneler fızıkasy kafedralarynda zerthanashy, rentgenofızıka kabınetiniń meńgerýshisi bolyp, ǵylymǵa bet burǵan edi. Nege ekenin tap basyp aıta almaımyz, qalaýy elge oralyp, eńbek jolyn Shatyrshasynyń baýyrynda jalǵastyrý boldy. О́zi bilim alǵan mektepte muǵalimdikten bastap, keıin aýdandyq oqý bóliminde ınspektor qyzmetinde júrgen jigittiń óresin tanyǵan aýdan basshylyǵy ony aýdandyq partııa komıtetine qyzmetke shaqyrady. Qaırekeńniń el máselesine, basshylyq isiniń qyzyǵy men shyjyǵyna aralasyp, qabyrǵa qataıtyp, bel bekemdeıtin shaǵy osylaı bastaldy.
Ult uıasy Ulytaý óńirine, baýyry baılyqqa toly Jezqazǵan jerine kelgen qaıratker aǵa obkom lektory, Jezdi aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, oblystyq partııa komıtetinde nusqaýshy, oblystyq keńeste bólim meńgerýshisi, oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory, oblystyq til basqarmasynyń bastyǵy, «Baıqońyr» kompanııasynyń birinshi vıse-prezıdenti, oblystyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵy qyzmetterin abyroımen atqaryp, el qurmetine bólendi.
Aıta ketelik, ol ómiriniń sońyna deıin jaýapty qyzmetterdiń tizginin ustaýmen ótti. 1997 jyly Qaraǵandy qalasyna qonys aýdaryp, bes jyl oblystyq mádenıet departamenti bastyǵynyń orynbasary – mádenıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi, 2002 jyldan 2025 jyldyń aqpan aıyna deıingi aralyqta elordada Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń baspasóz hatshysy, Kólik mınıstriniń baspasóz qyzmeti jónindegi keńesshisi qyzmetinde boldy. Bul – Qaırekeńniń qyzmettik ómirbaıanynyń shola aıtqandaǵy baıany. Al ony biletin, ony tanıtyn kópshiliktiń aýyzynda júrgen «Oý, ol – bizdiń Qaırekeń ǵoı», «Qaırekeń qaıratker azamat qoı» degen júrekjardy sózderdiń syryn ashatyndaı Qaıyrbek Izatbekuly ne tyndyrdy? Nesimen kıeli kópshiliktiń mahabbatyna bólendi? Mańyzdysy osy bolmaq.
«О́zgeler úshin qyzmet etýmen ótken ómir – aıtýǵa turarlyq ómir», deıdi A.Eınshteın. Qaıyrbek Izatbekulynyń biz tanyp-bilgen bolmysyn, ómirlik ustanymyn, atqarǵan isin, jaýapty iske kelgende janyn shúberekke túıip aralasýyn, bastaǵan isin oryndaǵansha tynym tappaıtyn minezin eske alǵanda osy qanatty sózder eriksiz oıǵa oraldy.
Qaırekeń ult taǵdyry úshin ǵumyryn kúrespen ótkizgen keshegi arystardyń barlyǵyn ustaz tutty. Sonyń ishinde qarańǵy túnde adastyrmas temirqazyǵy Álıhan men Sáken edi. «Qaıreke, ekeýiniń joly eki bólekteý edi, ekeýin bir keýdege qalaı syıdyryp júrsiz?» deımiz sóz dámetip. «Joly bólek bolǵanymen, júrekterindegi jazý birdeı edi ǵoı. Ol – týǵan eliniń taǵdyry, ultynyń bolashaǵy úshin nendeı qareket jasaýym kerek degen jazý. Ekeýin bólip turǵan nárse – tańdaǵan joldary ǵana», dep oılandyryp tastaıtyn.
Qaraǵandy qalasyndaǵy Stalın atyndaǵy kóshege jáne qazaq drama teatryna Sáken esimin berý jóninde qalalyq partııa komıtetine usynys-hat jazyp, stýdentter men kenshilerdiń qoldaý qolyn qoıǵyzǵan kezde Qaıyrbek aǵa nebári 17 jasta ǵana eken. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary «jylymyq jyldardyń» basy bolǵanymen, stalındik qatqyl zamannyń lebi ada-kúde umytylmaǵan, úrkip qalǵan jurttyń jadynda úreı izderi ketpegen ýaqyt edi. On jeti jastaǵy balań jigit sol sheshimge qalaı bardy eken deısiz ishteı. Iá, sol hattyń nátıjesinde óner ordasy qazir S.Seıfýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq qazaq drama teatry dep atalady.
1994 jyly Jezqazǵan oblysy ortalyǵynda suńqar Sákenniń týǵanyna 100 jyl tolý toıy ótti. Sol jyly merzimdi baspasózde Qaırekeńniń «Sákenge tórden oryn buıyra ma?» degen maqalasy shyǵyp, qoǵamdyq ortany dúr silkintip, «uzyn arqan, keń tusaýlatyp» júrgen «joǵarydaǵylardyń» namysyna qamshy basqanyn, qaısybireýlerdiń syńarjaq pikirlerine soqqy bergenin kópshilik biledi. Respýblıkalyq deńgeıde ótken osy toıdyń nátıjesinde Jezqazǵannyń ortalyq alańyna Sáken eskertkishi ornatylyp, «Býlvar kosmonavtov» atalatyn kóshege «Sáken baqjoly» degen ataý, oblystyq ortalyq kitaphanaǵa Sáken esimi berildi. Táýelsizdikke keshe ǵana qol jetkizgen jurttyń sartap bolyp qalǵan sanasyna silkinis ákelgen máni zor mádenı, tarıhı shara boldy bul.
Ǵylymı orta Qaıyrbek Izatbekulyn alashtanýshy, álıhantanýshy dep tanıdy. Qaırekeńniń Á.Bókeıhan álemine barýy da, ony tanytýdaǵy joly da ońaı bolǵan joq. Alashtyń úsh arysy shyqqan Aqtoǵaı óńirine Keńes bıligi qylı kózben qaraǵany belgili. Bul óńirden shyqqan jastardyń joǵary oqý orynyna túsýiniń de «esebi» jasalyp, qyraǵy kózdiń baqylaýynda boldy. Aqtoǵaıdy «shalǵaıdaǵy» aýdandardyń sanatyna engizip jiberýdiń de ózindik saıası syry bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. Al partııa qataryna qabyldanyp, osy aýdannyń oqý bóliminde ınspektor bolyp qyzmet etip júrgen jigittiń Álıhan Bókeıhannyń joqshysy bolamyn deýi qaterli iske bas tigýmen birdeı edi. Qaırekeń Álıhandy jáne onyń ortasyn biledi-aý degenderdi jaǵalap, tam-tumdap derek jınastyrady. Keshegi qyspaǵy qatty zamanda Álıhandy biletin kári qulaq qarttardyń bilgenin aqtarylyp aıta qoıýy da qıyn edi. Qaırekeń solardyń tilin tapty. Daıyr tóreniń kúıeý balasy, soǵys ardageri Ábsadyq Asylbekovpen, ustaz, soǵys ardageri, Álıhannyń týysy Qasenhan Altynbekovpen, Álıhanmen nemere týys Raıymjan aqsaqalmen, belgili fılolog-ǵalym Ánesh Daıyrovamen baılanys jasaı júrip Alash kóseminiń ómiri men kúres jolyna qatysy bar qundy málimetter jınastyryp alady. Qaırekeńniń «Alash alyptary», «Alashtyń Aqtoǵaıy», «Álıhan álemi» degen tarıhı-tanymdyq kitaptary, Álıhan Bókeıhannyń «Qazaq ólkesi», Grıgorıı Potanınniń «Toqyraýyn ózeniniń jaǵasynda», Álekeńniń balasy Sergeı Bókeıhanovtyń «О́tken kúnde belgi bar» degen eńbegin, nemeresi Evgenıı Bókeıhanovtyń óleńderin qazaq tiline aýdarýyn uly tulǵaǵa degen qurmet dep baǵalaımyz. Aqtoǵaıda «Alashtyń úsh arysy» eskertkishin ashý saltanatyna Álekeńniń nemeresi Evgenıı men shóberesi Petrdi Máskeýden shaqyrtyp, babasynyń kindik qany tamǵan jerge táý etkizýi, Ulytaýdy aralatyp, Alasha han, Joshy han, basqa da tarıhı eskertkishtermen tanys etýi Qaıyrbek aǵanyń uly tulǵa urpaǵy men ultynyń arasyndaǵy úzikti jalǵaǵany desek bolar.
Uly dalanyń ǵajaıyp eskertkishteriniń biregeıleri sanalatyn Alasha han mazary men Joshy han kesenesiniń kezinde azyp-tozyp, kútimsiz qalǵan kezi bolǵan. Qos qundy jádiger tarıhymyzdyń tańbasyndaı bolyp baǵalanýdyń ornyna, olardyń irgeleri sógilip, kirpishteri ketilip, qorshaýy joq keseneler jylqy úıezdeıtin orynǵa aınalyp ketken edi. Memleket qaıratkeri I.Tasmaǵambetov 1997 jyly Ulytaý jerinde jasaǵan beıresmı saparynda tarıhı jerlerdi aralap, qaıtar jolynda Imekeń: «Al Qaıreke, barlyǵymyzdyń atymyzdan myń da bir alǵys sizderge. Kúnde kele bermeımiz. Bizge aıtatyn ótinish-tilekterińiz bar ma?» degen saýalyna Qaırekeń: «Bizdiń býynnyń moınynda turǵan asa jaýapty sharýa – tarıhı eskertkishterdi aman saqtap qalý. Joshy han men Alasha hannyń mazarlaryna qazir keshendi túrde qaıta jóndeý jumysyn jasamasaq, kúni erteń aıyrylyp qalýymyz múmkin. Osy eki mazardy qaıta jóndeýge qarajat máselesin sheship berseńiz tarıh ta, halyq ta batasyn beredi», deıdi.
Qomaqty qarjy bólinip, Mádenıet mınıstrliginiń iske aralasýymen qaıta jóndeý jumysy bastalyp, qajetti kirpishter Jezqazǵanda quıylyp, kúmbezdiń kógildir-jasyl tústi taqtalary Sankt-Peterbýrgtegi zerthanada jasalyp, jaýapty iste respýblıkalyq materıaldyq mádenı eskertkishter ınstıtýtynyń bas arhıtektory Elena Horoshpen, tanymal sýretshi-restavrator, professor Stanıslav Shıgorespen birlese otyryp jóndeý jumysyna qajetti materıaldar ázirleıdi. Nátıjesinde, júdep turǵan qos kesene jutynyp shyǵa keledi.
Jergilikti zııaly qaýym ókilderimen, el aǵalarymen tize túıistire júrip, solardyń bel ortasynda Qaırekeńniń júrýimen qolǵa alynǵan birneshe mádenı-rýhanı tyń jobalar bar. Solardyń biri – «Baıqońyr daýysy festıvali», ekinshisi – «Ulytaý úni» festıvali. Al respýblıkalyq «Salbýyryn» saıatshylar saıysynyń, Dúnıejúzi qazaqtary I quryltaıynyń, oblystyq aıtysker aqyndar, jyrshy-termeshiler mektebiniń, oblystyń qala-aýdandarynda zamanaýı baǵyttaǵy mýzeıler ashylýynyń, basqa da ulttyq qundylyqtardy jarııa etetin jaqsy isterdiń basynda Qaıyrbek Izatbekulynyń júrgenin rýhanııat janashyrlary jaqsy biledi.
Jezqazǵan óńiriniń tarıhy týraly túsirilgen qujatty fılmderdiń ssenarııleri, túrli mádenı jobalarǵa baılanysty jazǵan tujyrymdamalary – óz aldyna jeke sóz etetin taqyryp. Onyń «Ýaqyt-jebe» jyr jınaǵy, «Altyn bosaǵa» prozalyq shyǵarmalar jınaǵy oqyrmandarynyń qolynda. Al ol qazaq tiline aýdarǵan Grıgorıı Gorınniń «Atyń shyqpasa...», Myrza jáne Ǵalııa Ǵaparovtardyń «Qııamet-qaıym Kıoto» jáne Jan Anýıdyń «Boztorǵaı» pesalary men orys tiline aýdarǵan rejısser, dramatýrg Á.Orazbekovtiń «Bir túp alma aǵashy» dramasy teatrlardyń repertýaryna engen. Sýretshi Qaıyrbek Sádýaqasovtyń qylqalamynan shyqqan Shabanbaı bıdiń, kúıshi Saıdaly Sary Toqanyń, Narmanbet aqynnyń portretteri túrli basylymdarda jarııalanyp júr. Sazger Qaırekeńniń «Qaıta oralǵan Qulagerim», «Aqqýym – kógildirim», «Qara shańyraǵym», «Baıqońyr valsi», «Jıhangerler jyry», «Ultymnyń Ulytaýy», «Janym-janym», «Jolyǵyp eń oıda joqta» sııaqty ánderi tanymal ánshilerdiń repertýarynan áli kúnge túsken joq.
Qaıratker aǵa 80 jastan asqan shaǵynda dúnıeden ozdy. «Jazatyn dúnıelerim kóp», dep otyratyn. Onyń osy sózi áıgili T.Edısonnyń: «Meniń áli kóp dúnıe jasaýym kerek, al ómir bolsa tym qysqa. Men asyǵýym kerek», degen sózi eske túsedi. Ol – «Nege keldim ómirge, nege jettim?» degen saýalǵa jaýap tapqan, buıyrtqan ǵumyrynda qajetine jarar jumys tyndyryp ketken qaıratker azamat. Qaırekeńdi biletinder osylaı deıdi.
Sultan YBYRAI,
abaıtanýshy,
Ǵazız EShTANAEV,
aqyn
