Otbasy ınstıtýtynyń rólin arttyrý qajet

Ǵylymǵa qadam basqan alǵash­qy kúnnen bastap, otba­sy psı­ho­lo­­gııasyn bas­ty ta­qyryp etip tańdaǵan ál-Fara­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń jalpy jáne qoldanbaly psıhologııa kafedra­synyń jetekshi mamany, psıho­logııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Maıra Qaba­qova ásirese, qazaq otbasyndaǵy qarym-qatynasty zertteýdiń mańyzyn alǵa tartty.

Semeı jerinde týǵan ǵalym qazirgi Sankt-Peterbor memleket­tik ýnı­ver­sıtetin úzdik aıaqtaǵannan keıin eńbek jolyn E. Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde bas­tady. Odan keıin Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıver­sıtetinde ustazdyq etti. Qazir ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetinde shákirt tárbıelep, otbasy qundylyqtarynyń qoǵamdaǵy róline qatysty keshendi eńbekter jazyp, psıhologııa ǵylymynyń sony salalaryna qalam tartyp keledi.

Onyń aıtýynsha, ulttyq tárbıeniń zııaly qoǵam qalyptastyrýdaǵy róli qashanda joǵary.  Tárbıe  ónegeli otbasynan bastalady. О́kinishke qaraı, keıingi jyldary elimizdiń ajyrasý kórsetkishi boıynsha aldyńǵy ondyqta turǵany alańdatady.

Professor kóbinese jas otbasy­lardyń erte kezeńde, al erli zaıyp­tylardyń 20-25 jyldan keıin ajyrasý sebebin otbasyndaǵy psıhologııalyq ahýaldyń turaqsyzdyǵyna baılanys­ty ekenin atap ótti.

Elimizdegi ajyrasý kórsetkishiniń saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq sebep-saldaryn eskerýimiz qajet. Kóneden jetken aýyz ádebıetiniń jarqyn úlgileri, tarıhı derekter halqymyzdyń rýhanı-mádenı bol­mysynyń ómirsheńdigin aı­ǵaq­taıdy. Jer daýy, jesir daýy, rý­lar arasyndaǵy túsinispeýshilik alqa bılerdiń aralasýymen sheshilip otyrǵany tarıhı derekterden aıan. Inabatty qyz, batyr ul tárbıelegen qoǵamda «úlkenge – qurmet, kishige – izet» ádebi qalyptasty. Qandaı da bir daý-damaı shıelenissiz danagóı aqsaqaldardyń bir aýyz sózimen sheshilip otyrdy. Qoǵamdaǵy qazirgi jaǵdaıda ata-babalarymyz dıplomatııalyq tájirıbesiniń jetis­peıtindigine kóz jetkizip otyrmyz. Qazaq halqy basyna tóngen náýbet jyldarda osynaý baı rýhanı murasynan ajyrap qaldy. Sondyqtan atadan balaǵa mıras bolǵan urpaqtar sabaqtastyǵyn joǵaltyp almaýǵa qareket jasaý qajet. О́kinishke qaraı, osy dástúrdi shama-sharqynsha kúni búginge deıin saqtap kelgen, ulttyq ónegeniń altyn qazyǵy bolǵan ata-ájelerimizdiń de qatary sırep barady. Qoǵamǵa jahandanýmen sýsyndaǵan jańa urpaq keldi. Saýatty qarym-qatynas qurýǵa úırenbegendikten, olar bolashaq otbasynyń turaqty­lyǵyn qamtamasyz ete almaı jatyr. Otbasyna jaýapkershilik alǵysy kel­meıtin,  kommýnıkasııa qurýdy bilmeı­tinder qatary, zorlyq-zom­by­lyq faktileri kóbeıip barady. Sal­darynan otbasynyń shyrqy buzylyp, kúrdeli psıhologııalyq ahýal beleń alyp otyr, deıdi ǵalym.

Bizdiń keıipkerimiz bul salaǵa qatysty zertteýlerin jeti mono­grafııaǵa toptastyrǵan. «Jubaılyq qaty­nastar turaqtanýynyń psıholo­gııalyq faktorlary», «Qazaq otba­syn­daǵy psıhologııalyq erekshelikter» jáne basqa da eńbekterinde otba­sy­lyq psı­hologııany jan-jaqty qa­ras­tyrady. Qala, aýyl qazaq­ta­ry­­nyń jáne qandastardyń otba­sylyq ereksheligin, olardyń jańa ortaǵa beıimdelýi, sondaı-aq áske­rı­ler otbasyndaǵy qarym-qaty­nasty meı­linshe tereń  zerttegen ǵa­lym­nyń bul eń­bek­teri psıhologııa baǵytyna jańa serpin berdi. QazUÝ-da alǵash ret Maıra Qabaqovanyń bastamasymen «Psıhologııa»  mamandyǵy boıynsha PhD mamandar daıarlaý baǵdarlamasynyń enýi salaǵa jas mamandardyń kóptep kelýine jol ashyp, tyń eńbekter jazyldy. Ǵalym bastamasymen erli-zaıyptylardyń, ata-ana men balanyń, sondaı-aq birge týǵan baýyrlardyń, aǵaıyndardyń qarym-qatynasyn zertteý isi qolǵa alyndy. Osy baǵyttarda ondaǵan tyń taqyryp ashylyp, búginde shákirt­teri zertteý isin jalǵastyryp keledi.  Impakt-faktorly «Web of Science», «Scopus» bazasynda 10-nan astam maqala men 300-den asa ǵylymı jarııa­lanymnyń, 17 kýáliktiń avtory otbasy taqyrybynyń tereń zertteýge zárý sala ekenin aıtty.

Otbasy taqyryby óte kúrdeli. Bul taqyrypty zertteýge de ekiniń biri bara bermeıdi ári kez kelgen otbasy zertteýshiler úshin ashyq emes. Zertteýler kórsetkendeı, 20-25 jyl otasqan otbasylardyń bosaǵasy balalarymen berik bolyp otyrǵan. Aldy úılenip, keıingisi oqýǵa ketkennen keıin shańyraqta ekeýden-ekeý qalǵanda ózdiginshe ómir súre almaǵandyqtan, erli-zaıyptylardyń shırek ǵasyrdan keıin aıyrylysyp jatýy qoǵamdaǵy kúrdeli qubylysqa aınalyp otyr. Munyń sebep-saldary otbasy múshelerine psıhologııalyq salmaq salýymen qatar qoǵamnyń da­mýyna da keri yqpalyn tıgizip jatyr. «Sondyqtan elimizdegi ajyrasý fak­torynyń sebepterin áriden izdeý qajet. Týystar arasynda saýat­ty qarym-qatynas qurý, ata-baba tarıhyna qurmetpen qarap, shejire sabaqtas­tyǵyn jalǵastyrý, sondaı-aq Amerıka, basqa da damyǵan elder tájirı­be­sindegideı ýnıversıtetter janynda keń taraǵan qoǵamdyq ınstıtýt­tar úlgisindegi ortalyqtar jumysyn jandandyryp, alǵash ata-áje atanatyn, balalary otbasy quratyn eresekterdi oqytý kýrstaryn qolǵa alý qajet» deıdi ǵalym.

Qazirgi kezde ýnıversıtet túlekteri, shákirtteriniń elimiz óńirlerinde ortalyqtar ashyp jatqanyn alǵa tartqan ǵalym otbasy isimen aınalysatyn sottar janyndaǵy psıhologtermen jumysty jandandyrýdyń da mańyzdy ekenin aıtady.

Professor ǵylym jolymen qatar qoǵam ómirine de belsene atsalysyp keledi. Ulttyq jáne halyqaralyq deńgeı­degi ǵylymı jobalarǵa qatysyp júr­gen ǵalym qazirgi kezde «Amanat» par­­tııa­synyń áıelder qanatynyń bas­ta­masymen ázirlenip jatqan «Qazaq­­stan Respýblıkasy psıhologter qyz­meti týraly» zań jobasyna qatysty bastamashy top quramynyń múshesi.

Ǵalymnyń ulttyq psıhologııa salasyndaǵy jetistikteri búginde elimiz ǵana emes, halyqaralyq keńistikke málim. «JOO úzdik oqytýshysy», «Eren eńbegi úshin» medaliniń ıegeri, professor Maıra Qabaqova Bolgarııa, Reseı, Belarýs, О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan ǵalymdarymen áriptestik orna­typ, álemdik psıhologııalyq mura­lar­dy qazaq tiline aýdaryp, rýhanııa­ty­myzdyń damýyna úlesin qosyp keledi.

Psıhologııa boıynsha 10-nan asa magıstr daıyndaǵan ǵalymnyń 30-dan astam stýdenti – halyqaralyq baıqaýlardyń júldegeri. Uzaq jyl QazUÝ-dyń Fılosofııa jáne polıtologııa fakýltetinde ádistemelik keńeske jetekshilik etip, stýdentterdi qoldaý maqsatynda «Vırtýaldy psıhologııalyq qonaq bólmesin» uıym­dastyrýdyń bastaýynda turdy. Otbasy qundylyqtaryn zertteý ortalyǵyna jetekshilik etip, ýnıversıtet bazasynda Qysqy psıhologııalyq mektepti uıymdastyrdy. UNFPA qoldaýymen iske asqan «Ákeler ınstıtýtyn damytý», «Zorlyq-zom­bylyqsyz qarym-qatynas» jobalaryna, «Otbasym», «Onege» syndy áleýmettik baǵdarlamalarǵa qatysyp, ǵylymı baǵyttaǵy izdenisin qoǵamnyń izgiligine  arnap keledi.

ALMATY