Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Syzdyqovanyń bir syry
Almatyda akademık Rábıǵa Syzdyqovanyń úıinde birneshe ret bolǵan edik. Alǵash barǵanymda aldymnan apaıdyń ózi shyǵyp, esik ashty. Amandyqtan soń, aldymen suraǵany «Atyń kim, balam?» degen qazaqy suraq boldy.
Burynnan atyna qanyq ǵalymdy til mamany dep qana emes, kezinde hakim Abaıdan bastap Muhtar Áýezov, Tahaýı Ahtanov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Asqar Súleımenov, Qabdesh Jumadilov, Oralhan Bókeı sııaqty tulǵaly jazýshylardyń shyǵarmashylyǵy haqynda taldaý maqalalaryn jazǵanyn jaqsy biletin edik.
«Myna jerge otyra ǵoı, bul jerde kezinde akademık Ismet Keńesbaev sııaqty taý tulǵalar otyrǵan, – dep áńgimeni yqylasty kúımen bastady. – Meniń áıel bolyp, sóz tyńdap, ósek estý degen ádetterim múlde bolmapty. Birge júrgen dostarym únemi «Saǵan ósek aıtýdyń qajeti joq, óziń ósek aıta bilmeısiń», deıtin. Menińshe, ósek aıtýdyń maqsaty – bireýdi bireý jamandaǵanǵa óz tarapyńnan bir-eki aýyz sóz qosý ǵoı. Balqash Bapın degen kisini estip pe ediń? Ol – Qytaıdan kelgen qazaq. Elýinshi jyldary osy jaqqa kóship kelip, bizdiń bólimde jumys istedi. Áıeli keremet daýysy bar Ámına Bapına degen ánshi bolatyn. 1962 jyly osy úıdi alǵan soń, qaramaǵymdaǵy on neshe qyzmetkerdi joldas-jubaılarymen qonaqqa shaqyrdym. Sol kúni álgi Balqash jalǵyz kelip tur. «Ámına qaıda?» dep surap edim, úndemedi. Sabyrsyzdanyp: «Ámınany alyp kel, bolmasa biz dastarqanǵa otyrmaımyz», dep ony qýyp jiberdim. Baıypty Balqashymyz bas ızep shyǵyp ketti. Ol ketken soń qalǵan qonaqtar: «Nege óıttińiz? Balqash áıelimen áldeqashan ajyrasyp ketip, qaıta úılengen ǵoı», dep urysa jóneldi. Sasqanymnan: «Eshkim aıtpady ǵoı maǵan. Ony qaıdan bileıin?» dep aqtaldym. Mine, sol jerde ósek-aıańǵa nazar aýdarmaıtynymnyń «zııany» tıdi. Sálden soń Balqash Bapın Ámınany jetelep alyp keldi. Sondaǵy uıalǵanymdy surama.
Tipti olardy mazaq qylǵandaı kúı keshtim. Ámına da basqa bireýmen otbasyn qursa da, men shaqyryp jatyr degendi estip, qarsylyq bildirmeı birge kelipti. Tektilik dep osyny aıtady. Keıin Balqash sóz arasynda maǵan: «Eresek kezimde qatty qysylǵanym sol boldy. Joq, ol meniń áıelim emes, endeshe jańa úılengen áıelimdi ertip keleıin dep te sizge qarsy kele almadym», dep júrekjardy sózin aıtty. Qazaq dástúrimen, salt-sanasymen birge ósken adamdardyń bir qasıeti sol ǵoı».
Bul akademık Rábıǵa Syzdyqova aıtqan áńgimeniń bir parasy ǵana.
«Balańdy mektepke óziń apar...»
Halyq jazýshysy, qazaq prozasynyń muzjarǵysh kemesi Qabdesh Jumadilov jóninde birer sóz. 2018 jyldyń aıaǵy. Qabdesh aǵaǵa telefon shalyp, «Qazaq ádebıetine» suhbat alatynymdy aıtyp edim, trýbkanyń ar jaǵynda uzaq oılanyp bolǵan soń: «Men suhbatqa zárý adam emespin, biraq seniń suhbatyńnan qandaı jańalyq kútýge bolady?» dedi.
– Suraqtarym tosyn, onyń ústine sizdi birinshi betke shyǵaramyn, – dedim.
– Onda bir-eki suraǵyńdy aıtshy, unamasa, meni áýreleme.
Bir emes, úsh suraqty aıttym.
– Tústen keıin saǵat ekide Jambyl men Baızaqovtyń qıylysyna kel, – dep telefondy laqtyra saldy.
Ýaǵdaly saǵatta jetip bardym. Birden shyǵarmashylyq úıine bastady. Suhbatty bastaýǵa daıyndalyp edim. «Tura tur, bala, áýeli tanysyp alaıyq. Kimsiń? Úılendiń be? Balalaryń nesheý? Mektepke bardy ma?» degen suraqtardy jaýdyrdy. Jaýap berdim. Júzime uzaq qarap turdy da: «Saǵan eki keńes aıtaıyn, esińe myqtap saqta. Áýeli balańdy ana tilinde oqyt, qazaqy tárbıele. Sodan soń mektepke óziń jetelep aparyp, óziń alyp qaıt. Ol – ákeniń paryzy. Biz Muhtar Maǵaýın ekeýmiz solaı istedik. Ekeýmizdiń de balalarymyz jaman bolǵan joq. Al endi suhbatyńdy bastaı ber», dedi.
