– Qazaq órkenıeti jáne tarıhy ǵylymı ınstıtýty birqatar zertteýlerdiń bastaýyna aınaldy. Sondaı-aq ol halqymyzdyń kóne, orta, jańa zamandaǵy damý úrdisterine qatysty eńbekterge negiz boldy. Instıtýtta qazaq órkenıetin tanýda qazir qandaı jumys júzege asyp jatyr?
– О́rkenıet teorııasyn jazǵan brıtandyq tarıhshy, fılosof Arnold Toınbı: «órkenıet ol – ár adamnyń óz ulty týraly bilýge tıisti málimeti», dep aıtqan eken. Al órkenıetti el bolý úshin onyń memlekettiligi, tarıhy, jeri, mádenıeti, qalalary, jazýy, arhıtektýrasy, medısınasy, qalyptasqan dástúri bolýy shart. Erte ǵasyrdan beri qazaq halqynyń kóshpelilik, qalalyq, eginshilik, áskerı, dala órkenıeti kóptegen elge úlgi bolyp keledi. Shyn máninde, Qazaq órkenıeti – saq, ǵun, túrik órkenıetteriniń murageri. Mysaly, bizdiń zamanymyzdyń IV–V ǵasyrlarynda Eýrazııa áleminde – ǵundar, Eýropada – Rım ımperııasy órkenıet jaıdy. Rım ımperııasy quldyqqa negizdelgen qoǵam edi. Eýropaǵa at basyn burǵan ǵundar beıbit qarym-qatynasty nyǵaıtýdy kózdedi. Tarıhta soǵysqumar etip kórsetilgenimen, ǵundar negizinen ondaı bolǵan emes. Ǵundarmen birge Eýropaǵa rysarlyq óner keldi. Sóıtip, ǵundar rımdiktermen 50 jyl boıy tatý-tátti turýǵa kelisimshart jasasty. Sol kezde ǵundar Rım ımperııasyna syı retinde 4 qala salyp berdi. Biraz ýaqyt qazirgi Majarstanda turaqtady. Alaıda bul kelisimshartty aldymen Rım buzdy. Soǵys bastaldy. Attıla qolbasshylyq etken ǵun armııasy jeńiske jetip, Rımnen bodan elderdi bosatty. Keıbir derekterde Attılaǵa Rımge ımperator bolý týraly usynys jasalǵany aıtylady. Biraq Attıla 53 jasynda ómirden ótken. 2000 jyldardyń basynda Fransııa Mádenıet mınıstrligi mýzeı salý týraly baıqaý jarııalaǵanda Shampan provınsııasyndaǵy La Shep qalasy Attıla mýzeıin usynyp, jeńip shyǵady. Artynan Attılaǵa eskertkish qoıyldy. Sol qalada Attılanyń assosıasııasy bar eken. Attıla La Shepte toqtap, Rım áskerimen shaıqasqa daıyndalý úshin dıametri bir jarym shaqyrym qorǵan jasatqan. Qazir bul jerdi IýNESKO qorǵaýyna alǵan. Attıla assosıasııasyna múshe bolyp, óz tarapymyzdan azyn-aýlaq bolsa da mýzeıge demeýshilik jasadyq. Attıla mýzeıine Ulttyq banktiń Attılaǵa arnap shyǵarǵan medalin, «Altyn adam» semseriniń kóshirmesin, shoqpar jáne kıiz úı sekildi birqatar qundy jádigerlerdi syıǵa tarttyq. Bul derekterdi negizge alyp otyrǵan sebebim, qazaq órkenıetinde ózindik orny bar Attıladaı (Edil batyr) tulǵalardy zertteý – búgingi ǵylymnyń aldyndaǵy keleli mindet. Osy rette álemdi moıyndatqan Attılany Eýropa qurmettep jatqanda bizge de eskertkish qoıyp, dáripteıtin kez kelgen sııaqty.
– Eńbekterińizde atap ótkendeı, kóshpelilik, qalalyq, ózendik, áskerı, eginshilik órkenıetin zertteý isi jalǵasyn taýyp keledi. Osyǵan qatysty qandaı elderdiń muraǵattarynan materıaldar jınaqtaldy?
– Kóshpeliler órkenıetiniń myqtylyǵy sonda, olardyń urpaqtary Eýropada shamamen XVII ǵasyrǵa deıin qypshaq tilinde sóılesken. Olar qýman, ıaǵnı qypshaqtar dep atalǵan. Portýgalııanyń astanasy Lıssabonǵa barǵanymda geografııalyq qoǵamnyń muraǵatyndaǵy ejelgi Qazaqstan terrıtorııasy belgilengen kóne kartalardy kórdim. Sonda bizdiń halqymyzdy «qasaq» ne «qassaqııa» dep jazǵan. Munymen qosa Lıssabon qalasyndaǵy Ortalyq arheologııalyq murajaıynda túrleri azııalyqtarǵa uqsaǵan balbal tastar bar eken. Olarǵa kıgizgen shapandarda qazaqy oıýlar men kıiz úıdiń keregesi beınelengen. Bul kórinis ǵundardyń (qazaqtardyń) álemdik órkenıettegi ornyn naqtylaı túsedi. Sáýlet úlgileri, kıimderindegi oıýlar bizge uqsastyǵymen kóz tartady. Osy sáýlet úlgileri bizdiń zamanymyzǵa deıingi I–II ǵasyrlarǵa tán. Ejelgi mekenimiz beınelengen kartada «qassaq» dep kórsetilgen. Tarıh bederine qarasaq, ǵundar órisin keńeıtip otyrǵan. Altaıdan jyljyp Batysqa qaraı bettegen. Sóıtip, jolaı Túrkistan, Saıram, Shymqalany, taǵy da basqa kóptegen qalany salǵan. Sondyqtan ǵundardy «qalasalǵyshtar» dep ataǵan. Edilge jetip, ózderiniń astanasy Balanjardy salǵan. Qyzyljar, Aqjar, Qarajar degen sııaqty shaharlar boı kótergen. Sondaı-aq Botaı mádenıetinen qazaq halqynyń jylqy ósirip, mal sharýashylyǵymen aınalysqanyn kóremiz. Jylqyny sharýashylyqta ǵana emes, soǵys qımyldaryna da paıdalandy. Tipten aqyldy attar sarbazdarmen birge shabýyl kezinde jolyndaǵy jaýdy jaıpap otyrǵan. Al qazaqtardyń ózen órkenıeti áli de zertteýlerdi qajet etedi. Elimizde arheologııalyq qazbalardan tabylǵan keme pishindi oryndar qazaq dalasynda keme jasaý men Eýropaǵa keme jetkizý isiniń órkendegenin kórsetedi.
– Tarıhshy retinde Uly Jibek jolymen Beıjińge deıingi órkenıetterdi zerttedińiz. Qytaı jerinde turǵan kóptegen tulǵaǵa qatysty derekter jınastyrdyńyz. Osy saparyńyzǵa da toqtalyp ótseńiz...
– Men Qashqarııany segiz kún avtokólikpen araladym. Taqylamaqan shóli men Shyńjańnan bastap, Qashqar, Qotan, Asý, taǵy basqa da jerlerde boldym. Bir qyzyǵy, munda «Astana» degen shahardyń orny bar eken. Sonda jerasty observatorııasynyń orny saqtalǵan. Bul ataýdyń qazaqqa tán ekenine daý joq. Búginde qysta – aıazdy, jazda aptap ystyq Taqylamaqandy qytaılar ıgerip jatqanyna qarap, qaıran qalasyń. Qazaq ǵalymdarynyń kópshiligi ertede Qashqarııada turǵan. Qashqarıdiń mýzeıinde boldym. Qashqarı qanshama eńbek jazdy, óz ǵalymdarymyz aýdarǵan túrki sózdiginiń úsh tomdyǵyn túzdi. Búginde kórshi Qyrǵyzstanda Balasaǵun atyndaǵy ýnıversıtet bar. Balasaǵun qalasynyń orny Shý qalasynyń bergi jaǵynda ornalasqan. Qala qorǵanynyń úlkendigi 15 shaqyrymdy quraǵan. Munda patshanyń meken-jaıy, qarapaıym halyqtyń turatyn jeri, odan keıin saýda-sattyq orny bolǵan. Qazir osy jerden jańa jol ótip jatyr. Qytaıdan shyǵyp, Atyraýdy jaǵalap, Eýropaǵa ketedi. Osy qalanyń ornyna jańa qala kóterip, qalpyna keltirýge ne kedergi? Tehnologııa qaryshtap damyǵan kezeńde dala órkenıetin jańǵyrtyp, kóne shaharlardy qaıta kóteretin kez kelgen sııaqty. Sol sııaqty Saraıshyqty da qalpyna keltirýge bolady.
– Áıgili Otyrar kitaphanasy týraly derekter áli kúnge beti ashyq kúıinde qalyp otyr. «Topyraq astynda qalǵan qundylyqtarymyzǵa qolymyzdy jetkizý úshin bel sheship kirise almaı otyrǵanymyz ókinishti. Eger Otyrar kitaphanasy tabylǵan jaǵdaıda Edil sııaqty tulǵalarymyz týraly derekterdiń tabylyp qalýy bek múmkin degen» edińiz. Bul baǵytta qandaı da bir izdenis qolǵa alyndy ma?
– Otyrar kitaphanasy 1000 jyldan asa álemdegi eń úlken kitaphana boldy. Áli kúnge Aleksandrııadan keıingi degen tirkes qoldanylyp keledi. Kitapty qazaqtar erte zamannan jınaǵan. Qaǵaz oılap tapqan, olaı deıtinim VI ǵasyrda Aral teńiziniń soltústiginde Aqqaǵaz deıtin patshaıym bılik júrgizipti degen derek bar, ıaǵnı qaǵaz bolǵan degen sóz. Kitap oqý, kitap jazý qanymyzda bar. «Qalam ber de daýǵa qoı» degen sóz teginnen-tegin shyqpaǵan. Sebebi qalammen tek qaǵazǵa jazýǵa bolady. Osyndaı derekter qazaq dalasynda kitap isiniń órkendegenin aıǵaqtaıdy. Ondaı kásip tek kitaphanalar bar jerde damıdy. HH ǵasyrda K.Aqyshev, K.Baıpaqov jáne basqa da ǵalymdar Otyrarǵa ekspedısııa jasap, qalanyń iri saýda jáne mádenı ortalyǵy bolǵanyn anyqtady. Zertteýshiler tarapynan áli de tyń derekterdiń tabylatynyna kúmán joq.
– Qazaq órkenıetiniń áskerı, sharýashylyq baǵdaryna qatysty jetistikterin bilim baǵdarlamasyna engizý týraly pikirińizge keńirek toqtalsańyz?
– Úndistan halqynda symbatty qyz kórse, «qarashy, qazaqtar jasaǵan sadaqtyń jebesindeı eken», degen ǵajap teńeý bar. Bul qazaqtyń jaýyngerlik rýhyn, qolynan shyqqan sadaqtyń synyn aıǵaqtap turǵandaı. Kez kelgen eldi, halyqty qaýipsiz etetin onyń qorǵanys qýaty. Kezinde qazaqtyń qarýly qoly qanshama dalany azat etip, ıelik jasady. Kóshpeliler temir ıgerdi, qarý jasap, ony jaýgershilikte synady, turmys saltynda qoldandy. Ata-baba órkenıetinen tehnıka damymaǵan kezeńde joǵary sheberlikpen jasalǵan qanshama qarý túrleri jetti. Osy oraıda joǵary oqý oryndary, mektepter men kolledjderdegi áskerı kafedralar jumysyn jandandyrý qajet. Áskerge qyzdardy da erikti túrde tartyp, olarǵa jalaqy tóleı otyryp, belgili bir mamandyqa beıimdeýge bolady. 2018 jyly Kenııanyń astanasy Naırobıde ǵylymı konferensııaǵa qatysyp baıandamada jasadym. Sonda endigi soǵystar «drondar soǵysy bolady» degendi aıtqan edim. Qazir álemde sol aıtqanymdaı-aq jaǵdaı bolyp jatyr... Qalaı aıtsaq ta, áskerı áleýetimizdi kóterýge shamamyz jetkilikti. Qytaı ǵalymy Sýn Szy (V ǵasyr b.e.d.) «Beıbit ómir súrem deseń soǵysqa daıyndal» degen. Bul soǵysý degendi bildirmeıdi. Oqý, úırený arqyly áskerı saladaǵy órkenıet jetistikterin ıgerer bolsaq, onda qorǵanys salamyzǵa alańdamaýǵa bolady.
– Búginde áskerı tásilderdi sarbazdar jattyǵýlarynda paıdalanyp, sport salasynda da jarys túrinde ótkizip júrgeni belgili. «Kóshpeliler oıyndaryndaǵy» jarqyn kórinisterde jaýyngerlik rýhtaǵy órenderdi kórdik. Osynyń ózi órkenıetimizden kelgen ónege emes pe?
– Sporttyń ulttyq túrlerinde áli de bolsa at sportyn, kúres, ziltemir kóterý, qylyshtasý, naıza laqtyrý, myltyq, sadaq atý, júgirýdi jandandyrý qajet. Sportshylardy jastaıynan daıarlaýǵa balabaqsha, mektep baǵdarlamasynda erekshe mán berilýge tıis. Pedagog mamandarǵa, dárigerlerge sport túri boıynsha qosymsha mamandyq berý mańyzdy. «Kóshpeliler oıyny» ótken kezde álem jurtshylyǵy qazaq dalasyna kóz tigip, dala órkenıetindegi áskerı ádisterdi myqty meńgergen jastarymyzdyń bar ekenin kórdi. Qazaq tarıhyndaǵy tuńǵysh kásipqoı balýan Qajymuqandy, HH ǵasyrdyń júırikteri Ǵusman Qosanov pen Ámın Tuıaqovty bilmeıtinder kemde-kem. Shahmat salasynan jas órenderimiz, onyń ishinde qyzdardyń osy sporttaǵy jetistigi maqtan eterlik. Bul jetistikterdi jekelep aıtyp otyrǵan sebebim, ata-baba qanymen berilip, órkenıettik sıpat alǵan sport túrleri ǵana emes, halqymyzdyń dástúrli ómir saltynyń da adamzattyń salamatty ómir súrýine tıgizer áseri mol ekenin kórsetedi. Elimizdiń tabıǵı erekshe ólkede ornalasýy halqynyń saýlyǵyna, saýatty bilim alyp damýyna úlken múmkindik beredi. Mal ósirý kásibin bala jastan ıgerý, tabıǵı jemis-jıdek ósirýdiń álippesin balabaqsha, mektepten úırený, ol kásipti eldiń ıgiligine paıdalanýdyń ushan-teńiz paıdasy bar ekenin ýaqyt dáleldep otyr. Qandastardy otanyna kóshirý, jastardy aýylǵa yntalandyryp tartyp, grant berý joldaryn qarastyrý, qolynan is keletin jastarǵa jer úlestirý – elimizdiń jarqyn bolashaǵyna oń yqpal etetin jaǵymdy úrdis. Al dala órkenıetiniń ıgi jetistikterin búgingi tárbıede, bilimde tıimdi qoldana bilsek, onda álemdegi eń myqty elder qatarynan tabylatynymyz anyq.
– Qazirgi tańda barlyq salany sıfrlandyrýǵa basymdyq berilip otyr. Desek te ǵalymdar jasandy ıntellektini paıdalanýda abaılaý qajettigin eskertedi. Ǵylymdy sıfrlandyrý salaǵa qandaı jetistikter ákeledi dep oılaısyz?
– Búginde sıfrlyq órkenıetke qadam bastyq. Derekterge qarap otyrsaq, sıfrly keńistiktiń múmkindikterin paıdalanyp, alaıaqtyq jolmen paıda kórip jatqandar bar. Bank isinde de alaıaqtyq derekteri jıi tirkelip jatyr. Birqatar óndiristerde robottar adamdy almastyrdy. Jasandy ıntellektiniń shahmattan adamdy jeńgenin kórdik. Kún ótken saıyn adamzat sıfrly álemge táýeldi bolyp barady. Internet 3-4 kúnge toqtap qalsa, jumys júrmeı qalady. Osy oraıda sıfrlyq aqsha júıesin jappaı engizýge asyqpaıyq der edim, qolma-qol aqsha qalypty jaǵdaıda qala bergeni durys. Basqa elderde ne bolyp jatqanyna qaraılaıyq. Sıfrlandyrýdyń adam jumysyn jeńildetetin salalary bolǵanymen, adamnyń múldem qatysýynsyz iske asatyn ǵylymnyń salasy joq. Jastardyń jańa zaman tehnologııalaryn ıgerýine jol ashyq. Mektepterde robottehnıkasyn meńgergen oqýshylar álemdik dodalardan úzdik kelip jatyr. Eń bastysy, sıfrlyq júıelerdiń qaýipsizdigin arttyra otyryp, ózge elderge táýeldi emes, óz ınternet keńistigimizdi damytý qajet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
