Abaı toıy – el mereıi

Abaı – halqy eski men jańa­nyń ótkelinde turǵan almaǵaıyp dáýirde týǵan, uzaq zamanalar boıy Uly dalany en jaılaǵan eldiń erki ózinen ketip, «bolý men bordaı tozý» suraǵyn ózine sharasyz qoıýǵa májbúr bolǵan shaqta ómirge kelgen kemeńger. Halyqty qasiretten arashalaıtyn eren tulǵalar osyndaı qıyn shaqta ómir esigin ashatynyn álemdik tarıhtan jaqsy bilemiz. Abaı arqyly qazaq halqy jańa oı kókjıegine kóterildi ári álemge qosar úlesimiz, fılosofııalyq tujyrymymyz mol ekenin kórsetti. Abaı biz úshin ult kósemi Álıhan Bókeıhan aıtqandaı, «Taǵdyrdyń ózi syılaǵan som altyn». Ulttyń áleýeti osyndaı tuǵyrly tulǵalarymen kórinedi. Sebebi álemniń ózge halyqtardy danyshpandary arqyly tanyp, solardyń kúlli álemge shýaq shashqan sáýleli oılary men sapaly týyndylary arqyly qabyldaıtyny ejelden ornyqqan, dástúrge aınalǵan aksıoma. Osy turǵydan kelgende, hakim Abaıdy ulttyń pas­porty deýge tolyq negiz bar.

Dana murasynyń kemeldi sala­larynyń biri, ulttyq tanymnyń ustynyna aınalýǵa tıis tuǵyrly dúnıe – tolyq adam ilimi. Bul adamnyń rýhanı kemeldenýin úsh negizde, atap aıtsaq, ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek syndy úsh aınymas temirqazyqqa baılaıdy. Hakim aıtatyn «qashyq bolýǵa tıisti bes nárse, boıǵa sińirerlik «bes asyl is», «atanyń emes, adamnyń balasy bolý», «adamzattyń bárin baýyrym dep súıý» osynyń bári de osy izgi ilimniń taraýly joly, tanymdyq negizi. Túptep kelgende, bul tujyrymdar qazaq dúnıetanymyn júıelep, túrki ǵulamalarynyń «júrek ilimimen» tamyry ushtasyp jatqan ulttyq kodty bekitetin jańa ilim, ulttyq oıdy ózgeshe aǵynǵa bastaǵan jańa arna bolatyn.

Bul – búgingi zamanaýı tárbıeniń, saıa­sat­tyń, ekonomıkanyń, din men ǵylymnyń mánin tereńnen qozǵap, qyry men syryn júrek qupııalarynan izdeıtin turpaty bólek tanym, shyndyǵynda, adamzattyq tutastyqqa negizdelgen uly ıdeıa. Osy ilim arqyly hakim adam men qoǵam arasyndaǵy baılanysty, memlekettiń tiregi – ádiletke jany qushtar azamat, paıymy parasatqa taban tireıtin sanaly tulǵanyń qalyptasýyn, tipti, ult­tyq órkenıettiń bolmysyn jańasha sıpattaıdy.

Ol dáýirdiń betburys kezeńiniń basynda tur. Hakim súıikti uly Ábishti joqtaýynda:

«Jańa jyldyń basshysy – ol,  

Men eskiniń arty edim.

Arman degen ashy sol,

Súıekke tıdi, qart edim» dep tolǵanady. Aqyn alda jańa kezeń kele jatqanyn ısharalaıdy. Bul turǵydan Memleket basshysynyń «Biz Abaıdy HIH ǵasyrda ómir súrip, HHI ǵasyrdyń sózin sóılegen danyshpan retinde álemge tanytýymyz kerek. Sonymen qatar ony ulttyq sanany jańǵyrtýǵa zor yqpal etken rýhanı reformator retinde dáripteýge mindettimiz» degen tolǵamdy tujyrymynyń Abaıdyń óz tanymymen tamyrlas, paıymymen úndes shyqqanyn aıtýymyz kerek.

Sondaı-aq qazaq oıyn jańa arnaǵa túsirgen Abaı ózin «eskiniń arty edim» deıdi. Jańanyń basyn ózinen keıingi býynnan, Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynuldarynyń zamandasy Ábdirahmannan kórip otyr. Bul da hakimniń bir danalyǵy, keler zamandy oımen boljap otyrǵan kóregendigi bolsa kerek. Alda qazaq renesansynyń kóshbasshylary Alash qozǵalysynyń soıy bólek, som altyn tulǵalary kele jatyr edi. Abaı úmit artqan, Abaı sengen osy býyn qazaqtyń eń alǵash­qy bilim júıesin, ǵylymyn, ter­mınologııasyn, til ǵylymy men ádebıet teorııasyn qalyptastyrdy. Mem­leketshildiktiń negizin qalady. Bul Abaı arnaǵa túsirgen qazaq rene­san­synyń sharyqtaý shegi bolatyn.

Abaı qazaqqa, ózi týǵan, ózi erjet­ken ortaǵa jańa suraq qoıdy. Oǵan deıingi suraqtardyń deni dıdaktı­kalyq tanymǵa negizdelip kelse, hakim suraqty ózgertti: adam degen ne, adam ne úshin ómir súredi, bı­lik pen baılyqtyń máni qandaı, Adam bolyp ómir súrý men adamzat bo­lyp tirlik etýdiń ereksheligi qan­daı degen suraqtarǵa jaýap izdedi. Zamandy jańa suraq ózgertedi. Suraǵy jańarmaǵan qoǵam jańarmaıdy. Abaı qazaq qoǵamyna ǵana emes, adam­zatqa ortaq suraqtardy kóp qoı­dy. О́zine suraq qoıa alǵan adam – jańa­shyl adam. Onyń kez kelgen qara­sózderi men jyrlarynan biz óte ózekti suraqtarǵa jolyǵamyz. Ásirese Otyz segizinshi sózindegi suraqtar talaı oqymystylardyń jaýap izdep, Abaımen suhbattasýyna sebep bolyp keledi. Danamen rýhanı dıdarlasqan adamnyń adasqany joq. Al Abaımen muńdasqan, Abaımen syrlasqan, oıymen dos, nıettes bolǵan adam – baqytty adam. Abaı – qaıtalanbas muranyń avtory ǵana emes, ol – tiri adam. Onyń oıy seniń janyńda, rýhyńda, bolmysyńda kúndelikti ómir súrse, ǵumyryńnyń tekke ótpegeni, zaıa ketpegeni. Eline qyzmet etem degen adam Abaıdan alystasa, onyń urpaqqa arnaǵan suraǵyna mán bermese, túptiń-túbinde opyq jeýi bek múmkin. Abaıdy tyńdaý, ony kıe tutý – kemel oılarynan dáıeksóz alý ǵana emes, dana ıdeıasymen ómir súrý dep oılaımyz. Abaıdy oqymaı, arman-muratyn sińirmeı, qaǵıdalaryn eskermeı kún keshý – ultty oılaǵan azamatqa jat tirlik.

Hakimniń týǵanyna 180 jyl to­lýyn merekeleý – Abaı rýhyna taǵyzym ǵana emes, uly oıshyldy jańa qyrynan tanyp, onyń mol rýhanı baılyǵynan taǵylym alatyn eldik meıram, ult­tyq tolǵam bolýǵa tıis. Sebebi nemis jurty úshin Gete, qytaı halqy úshin Konfýsıı qandaı qurmetti bolsa, biz úshin Abaı sondaı. Ol «Adamzattyń bárin súı» degen degdar gýmanızmdi, «birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» degen ulttyq biregeılikti ósıet etken danyshpan. Úndiniń uly degdary Rabındranat Tagor: «Adamzat mádenıetiniń tarıhyna jalǵyz da bolsa dara danyshpan týdyrý arqyly úles qospaǵan ulttyń – órkenıetti zamanda ómir súrýge qaqsy joq»,  degen. Bul turǵydan halqymyz álem aqyl-oıyna Abaıdaı biregeı tulǵa syılaǵany úshin ár qazaq keýde kerip maqtanýǵa qaqyly dep oılaımyz.

Abaı Qunanbaıulynyń bıylǵy mereıli merekesin el bolyp atqarý barshamyzdyń perzent­tik paryzymyz. Sebebi Abaı toıy – ulttyń rýhanı túleýiniń ózegi, qazaqtyń joǵaltqanyn qaıta tapqan, umyt­qanyn qaıta eske salǵan tarıhı beles. «Toı toılamaq ne kerek?» deıtin atústi pikirdi órbitip otyratyn da adamdar jeterlik. Mundaıda orys tarıhshysy V.O.Klıýchevskııdiń: «Danyshpan adam árbir ultqa qajet! Onyń mereıtoıyn ótkizý – ulttyq qajettilik. Ulynyń júregine úńile otyryp, biz ultymyzdyń ótkenin tal­daımyz, búgingi kúnine baǵa bere­miz, sondaı-aq kúni erteńgi damý bolasha­ǵymyzdyń baǵdaryn anyqtap, sheshim qabyldaımyz», degen sózi eske túsedi.

Abaı toıy eldiń rýhanı ómirin serpiltip qana qoımaı, áleýmettik turǵydan da óńirge paıdasyn tıgizip, jurt esinde qalar ónegeli shara bolýǵa tıis. Hakim toıyna daıyndyq barysynda osy túıindi basty nazarǵa alǵanymyz jón.

Mereıtoı jylynyń óńirimizge eń basty syı­lyǵy – Memleket basshysynyń qol­daýymen bastalǵan «Abaıǵa qur­met» aksııasy. Hakimniń toıynda elimizdiń ár óńiri jańadan qurylǵan oblysymyzǵa bir nysannan salyp beretin boldy. Qazir keıbir óńirler qurylysty bas­tap jatsa, jalpy barlyq aımaq búginde qandaı syılyq jasaıtynyn jarııalap úlgerdi. Atap aıtsaq, Mańǵystaý – Dostyq úıin, Shymkent – shyǵarmashylyq ortalyq, Túrkistan – kórme ortalyǵyn, Astana – jaıly mektep, Aqtóbe – jekpe-jek ortalyǵy, Pavlodar oblysy – Ústel tennıs ortalyǵy, Shyǵys Qazaqstan – Ertis jaǵajaıyn jasap berýge nıettenip otyr. О́zge óńirler de habarlasyp, yqylas-peıilin bildirip jatyr.

Bul joly Abaı toıy 10 kúndik retinde ótip jatyr. Oblys ortalyǵy Semeı qalasynda bastalǵan dúbir­li toıdyń túıini 9-10 tamyzda kindik jurt Jıdebaı-Qaraýylda túıindeledi. Abaı toıy, eń aldymen, toı toılaıtyn emes, oı oılaıtyn basqosý bolmaǵy lazym ekenin barsha jurt aıtady. Mereıtoı tek sahnalyq mereke ǵana emes, ultqa paıdaly mura qaldyratyn naqty jobalar kezeńi de bolýǵa tıis. Bul toıdyń bederinde elge ıgilikti biraz sharýa atqaryldy. Toı tarap, ábiger basylǵan soń da el ıgiligine qyzmet ete beretin dúnıeler jasaýdy murat ettik.

180 jyldyq qurmetine «Abaı-Shá­ká­rim» kesenesi aýmaǵynda «Etno aýyl Jıdebaı» kesheni boı kóteredi. Abaı aýdanynyń týmasy, mesenat Bektas Medǵatovtyń bastamasymen júzege asatyn, 60 gektar aýmaqty qamtıtyn keshen óńirdegi týrızmdi damytyp, rýhanı-mádenı murany dáriptep, Jıdebaıdy halyqaralyq týrıstik baǵyttardyń birine aınaldyrýǵa qyzmet eteri sózsiz. Jyl boıy jumys isteıtin keshende kıizúıler men býngalo úlgisindegi qonaqúıler, etno-SPA ortalyǵy, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary bar. Sondaı-aq ıppadrom, haıýanattar baǵy, konferens-zal, tımbıldıngke arnalǵan arnaıy aımaqtar, elektromobılderdi qýattaý stansalary men qymyz quıý jelisi qyzmet etpek. Bul – dúbirli toıdan keıin de el ıgiligine qalatyn dúnıe.

Sonymen qatar Jıdebaı men Bórilide antenna-dińgekti qurylǵy ornatylyp, ınternet qosylady. Demek, Abaı toıy qarsańynda Abaı aýdany 100 paıyz ınternetpen qamtylady. Oblystyq bıýdjet esebinen júzege asatyn bul jumys týrıster eń kóp keletin qasıetti orynnyń ǵana emes, aýdan jurtshylyǵynyń qajettiligin ótep, el ıgiligi úshin qyzmet etetin bolady.

Sondaı-aq Abaı murasyn tolyq bir ınternet platformaǵa jınaqtap, osy kezge deıingi Abaıtanýdyń barlyq qazynalary men Abaı tóńiregindegi barlyq málimetterdi toptastyrǵan «Abaı akademııasy» portaly iske qosylady. Bul izdenýshiler úshin eń aýqymdy akademııalyq alań bolmaq. Bular kóptegen mádenı is-sharalar men saltanatty keshterden, hakim qurmetine shyǵyp jatqan kitaptar men ǵylymı konferensııalardan bólek atqarylyp jatqan sharýalardyń bir parasy ǵana.

Qysqasy, Abaıdyń murasy – ulttyq órkenıetimizdiń eń bıik shyńy. Ádebıet, teatr, kıno, mýzyka, beıneleý óneri bári de Abaı rýhynda jańa bıikke kóterilýge tıis. Abaı ıdeıalaryn únemi zamanaýı platformalarda nasıhattaý – bizdiń mindetimiz. Búgingi urpaq hakimniń mereıli datasyn toılap qana qoımaı, onyń ıdeıa­laryn iske asyrýǵa, ony ómir súrý daǵdysyna aınaldyrýǵa umtylýy kerek. Sonda ǵana bul toı naǵyz el mereıi bolmaq.

Búginde ulttyq ıdeologııada Abaı ıdeıalary basty orynǵa qoıylyp, Abaı aýdany men Semeı qalasynyń rámizdik mańyzy artty. Semeı birneshe ǵasyrdan beri ulttyq oıdyń bastaýy, ulttyq órkenıettiń eń mándi núktesi bolyp kele jatqany belgili. Abaı, Alash arystary – báriniń negizi rýhanı ortalyǵy osy eski shahar bolǵa­ny búginde barlyq otandastarymyz úshin maqtanysh. Abaıdyń týǵan ólkesi – Jı­debaı men Shyńǵystaý birte-birte álem­dik zııarat ornyna aınalyp keledi.

Sóz sońynda áıgili ıspan ǵalymy, kezindegi IýNESKO bas dırektory Federıko Maıordyń «Abaı – zamanalar esimin óshire almaıtyn dana» degen baılamy oıǵa oralyp otyr. Iá, Shyńǵystaýdyń baýyrynda týyp, danalyqtyń shyńyna shyqqan hakim Abaıdyń esimin eshqandaı ýaqyt daýy­ly, zaman quıyny óshire almaı­dy. Dana rýhy qazaq hal­qy­nyń órkenıetiniń ózegi, bizdiń damýymyzdyń qozǵaýshy kúshi bolyp qala bermek.

Berik Ýálı,

Abaı oblysynyń ákimi