Abaı – aqyndardyń ustazy
Abaı aqyndardyń ustazy edi. El ortasynda óleń shyǵaryp kóretin «aqynmyn» degen jigitterdiń keıbireýine kezdeskende, solardyń óz janynan shyǵarǵan óleńderin aıtqyzyp, yqylaspen tyńdaıtyn ýaqyttary da bolýshy edi. Bir jyly meniń ózime Abylaı men Kenesarynyń ómir tarıhyn uzaq áńgime qylyp aıtyp berip: – Osyny óleń qyl, – dedi. Sodan keıin úıge kelip otyrysymen óleń qylýǵa kirisip, kúndiz-túni tynym almaı jazdym da, 5-6 kúnde bitirip, Abaıǵa qaraı qaıta júrdim. Abaı bul ýaqytta toqalynikine baryp, sonda jatyr eken. Bizdiń aýyldan 70 shaqyrymdaı jerde edi.
Osy jolǵa qasymdaǵy atshymmen qysty kúni aıazda salt atpen kele jatyp jazǵan óleńimdi oılap kórsem, jatqa aıtýǵa birde-biri este qalmapty. Abaıdyń barysymen «aıt» deıtini málim. Sondyqtan jol júrip kele jatyp, óz óleńimdi ózim jattaýǵa kiristim. Kún sýyq. Qaǵazdy eki jeńimmen ustap, atymnyń basyn joldasyma jetektetip qoıyp, jol boıy jattadym.
Sonymen kesh bolyp, el orynǵa otyratyn kezde kishi aýylǵa jetip, Abaı otyrǵan úıge sálem berip, kirip keldim. Úıde kisi kóp eken. Aldaryna keshki shaıdy jańa alǵan eken. Kirgen jerimde sálemimdi de almastan:
– Abylaı keldi me? – dedi.
– Keldi, – dep edim.
– Olaı bolsa aıt, – dedi. Kıimimdi sheshinbesten otyra qalyp aıta bastadym. О́leńdi alǵashqy aıta bastaǵanymda tymaǵymnyń da baýyn sheshken joq edim. Teginde «sheshineıin, jaılanaıyn» degen sóz Abaıdyń nashysyn ketirip, yqylasyn qaıtaryp tastaıdy. Sondyqtan óleńdi aıta otyryp tymaǵymdy sheship, bir alyp qoıyp, taǵy bir áredikte beldigimdi tastap, sodan óleńniń jelisin úzbeı otyryp, syrtqy kıimimdi tastap, júgimnen birte-birte bosandym. Abaıdyń ómir boıǵy ádeti osyndaı edi.
Kókbaı Janataıuly, Abaıdyń shákirt-dosy
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti, 1945 jyl 15 tamyz
Abaıdyń balajandyǵy
Men Abaıdyń Maǵaýııa degen ulynan týdym. Meni bir jasqa tolmaı-aq ákem (Abaı) asyrap alyp, Dildá degen báıbishesiniń baýyryna salypty. Sodan men «Abaıdyń balasymyn» dep, Abaı «meniń balam» deıtin boldy. Men de, basqa balalar da Abaıdy «áke» deıtin edik. Ákem ólgende men 13 jasta edim. Alaıda ákemniń túri, túsi, otyrys-turysy bizge, balalarǵa aıtqan aqyly áli kóz aldymda tur.
Ákem balalardy jeti jastan segizge shyǵarǵanda oqýǵa beretin. Erkek balalarmen qabat, qyzdaryn da oqytatyn. Qazaq tilinde kitap joq bolatyn. Sondyqtan «balalardyń oıy, dúnıetanýy kemsin bolady» dep ákem kóp aıtyp júrdi. Áli esimde, bir kúni bizdiń oqyp otyrǵan úıimizge ákem keldi. Ádettegideı bárimiz oryndarymyzdan turdyq. Ákem aınala qarady da:
– Otyryńdar, – dedi. Biz otyryp jaılasqan soń moldaǵa qarap:
– Balalarǵa myna bir kitapty ákeldim. Osyny kóshirip, kóbeıtip, bala basyna bir-birden taratyp ber. Búginnen bastap osy kitapty qosa oqyt! – dedi.
Biz qýanyp kettik. Ákem úıden shyqqan soń molda álgi kitapty aldy da, bas jaǵyn oqydy. Kitap qoljazba eken. Biz ol kitapty kóshirip alyp, oqı bastadyq. Basqa kitaptarǵa kóńil bólmeıtin boldyq. О́ıtkeni bul jańa kitaptyń tili uǵymdy, sózi túsinikti, yńǵaı aqyl aıtyp otyratyn jaqsy kitap boldy. Keıinnen baıqasam, sol kitap ákemniń «Ǵaqlııa» atty qara sózben jazylǵan kitaby eken. Bizdiń moldadan bul kitapty estigen basqa moldalar da kelip kóshirtip alyp, óz shákirtterine oqytyp júrdi.
Ýásıla Maǵaýııaqyzy,
Abaıdyń nemeresi
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti, 1945 jyl 15 tamyz
Abaı obrazyn jasaý jolynda
Qazaq halqynyń uly aqyny Abaıdy men 12 jasymnan bilemin. Bizdiń aýylǵa «Abaı qaıtys boldy» degen habar jetkende jaılaýǵa kóshkeli otyrǵan bir taıpa el kóshpeı, úlken adamdar qaıǵyryp, aza tutqany esimde. Sol kezdiń ózinde bizdiń jaqta «Abaıdyń óleńi», «Abaı aıtypty» degen sózder kóp taralatyn. Úsh-tórt kisi bas qossa, Abaıdyń atyn aıtpaı otyrmaıtyn.
Abaı tiri kezinde bizdiń aýyldyń Máýqaı degen adamy jyl saıyn aqynnyń aýylyna baryp, qystaı jatyp, jaz shyǵa elge qaıtyp júrdi. Sol kisi qarttyq basyp otyryp, «Abaı-aý, aýlyńa baryp, bir qonyp, ózińdi kórip qaıtsam-aý» dep jylaıtyn edi. Sonda zamandastary «Áı, Máýqaı-aý, Abaı, Abaı dep qaıtpas saparǵa ketken adamdy ańsaı berip qaıtesiz. Artynda ólmeıtin sózi qaldy. Abaıdy kúnde eske túsirip, onyń ánin shyrqap, óleńin aıtyp júrgen jigitter mynalar emes pe? Káne bireýiń Abaıdyń óleńin aıyp jiberińdershi» deıtin. Sonda Pishim, Qalı, Ǵabbas degen ánshiler Abaıdyń ánimen óleńin aıtatyn edi.
Sonda Máýqaı atamyz: «Áı, qaraqtarym-aı, tap osy senderdiń meni tóbelerińe kóterip otyrǵandaryń aınalyp kelip, Abaıdyń qasynda tizerlep otyryp alyp: «Abaı aǵa, shaqshańdy bershi», dep bir atym nasybaı surap atqanǵa tatymaı turǵan joq pa?», deýshi edi.
Abaıdyń ánin jaqsy aıtatyn adamdar el ishinde abyroıly bolyp júrdi. Sonyń biri men edim. Talabymdy baıqaǵan Muqametáli degen jaqsy qarııa Abaıdyń sózin jattatyp úıretti. Sóıtip, biz bala jastan Abaımen aýyzdandyq. Keıin kınoda jáne sahnada Abaı obrazyn jasaýyma jastaı úırengen Abaı áseri kóp sep boldy.
Qalıbek Qýanyshbaev,
halyq ártisi
«Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti, 1945 jyl 11 tamyz
Daıyndaǵan – Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
