Osy oraıda avtormen tyń jobanyń týý tarıhy, shyǵarmashylyq úderisi, onyń murasymen úndestigi jáne qazirgi qoǵamda Abaı amanatyna adaldyq týraly oı bólistik.
– Osy kitapty jazý barysynda ózińizdiń ishki álemińizde qandaı ózgerister boldy? Abaımen ishteı tildesý, onyń ár sózin qaıta jyrlap kórý sizge qandaı rýhanı áser syılady?
– Abaımen ishteı suhbattasý – jaı ǵana ádebı jumys emes, bul degenińiz adamnyń ózimen-ózi syrlasýy, óz aryn, óz oıyn súzgiden ótkizýi. Abaıdyń ár qara sózine tereń boılaý arqyly men tek óleń jazǵan joqpyn, óz-ózime úńilip, óz ishki álemimdi tazartyp, qaıta tárbıeledim desem de bolatyn shyǵar. Abaı – tek oıshyl emes, rýhtyń bıigi, adamnyń ar-namysyn tarazylaıtyn tarazy. Ár qara sózin óleńge aınaldyrarda «Men osyny shynymen túsindim be? Bul oıdy kótere alam ba? Osy sózdi júregimmen uqtym ba?» degen sekildi oılardyń mazalaǵany da ras.
Abaımen rýhanı suhbattasqan bes jyl ishinde kóp oılandym. Bir sózben aıtsam, poezııaǵa kelgen Álibek basqa edi, al Abaımen syrlasqan Álibek – basqa. Sózge degen jaýapkershilik artyp, adamnyń ishki tazalyǵy men rýhanı tártibi aldyńǵy orynǵa shyǵady eken. Abaımen birge ishteı kóp únsizdikke battym, kóp nárseden bezindim, kóp nárseni qaıtadan tańdadym. Osyndaı san túrli sezimder men kóńil kúıdi basymnan ótkere otyryp, Abaıdyń amanatyn óleńmen jetkizdim. Bul eńbek men úshin jaı bir jobadan bólek, tylsym rýhanı mektep boldy.
– Osy qara sózderdi óleńge aınaldyrý barysynda siz Abaımen bir dáýirde, bir keńistikte júrgendeı sezingen sátter boldy ma?
– Men osy ýaqytqa deıin Abaıdyń topyraǵyna úsh márte taǵzym etippin. Ár saparym – sanamnyń óz ózegine úńilgen, júregimniń jańa bir qyryn ashqan erekshe jolcyılyq boldy. Eń alǵash 27 jasymda Hakim eline bet burǵan ekenmin. Ol kezde kóńildi áldebir maqtanysh sezimi kernegen: «Abaıdyń eline, Abaıǵa bara jatyrmyz» degen jaı qyzyǵýshylyq, jastyqqa tán shabyt qana bolatyn. Biraq ýaqyt óte kele bul saparlarym múlde basqa sıpat aldy. Sońǵy barǵanym – ózgeshe kúı, erekshe tolǵanys. Bul kezde men Abaı álemine birshama tereń boılap, onyń qara sózderin qara óleńge kóshirip, júrekpen jazyp júrgen shaǵym edi. Sondyqtan da sol jolǵy saparda Shyńǵystaýdyń ár qyry, ár belesi maǵan bóten emes, týǵan topyraǵymdaı ystyq kórindi. Kózim kórgen kórinister júregimde jańǵyryp, jan dúnıemdi terbetip, ózge bir álemge jetelep otyrdy. Keı sátterde tipti ózimdi Shyńǵystaýdyń baýraıynda, Abaıdyń janynda otyrǵandaı da kúı keshtim. Ol – únsiz oı ústinde. Men – sol oıdyń aýdarmashysymyn. Aq qaǵazǵa onyń úni men kúrsinisin, ısi men ıirimin túsirýge tyrysqan, júrekpen estip, janmen jetkizgen tilmásh sekildimin. Bul bir beısanalyq deńgeıde bolatyn, sózben aıtyp jetkizýge qıyn kúı. Abaımen ishki dıalogim ár jol saıyn, ár sóz saıyn órbidi. Birde onyń aıtqanyna ishteı qarsy ýáj bildirgim keledi, biraq ýaqyt óte kele sol oıdyń ózime aınalyp soǵatynyn túsinemin. Bul degen tek oqyrman retinde emes, Abaımen shyǵarmashylyq baılanys ornatqan adam retinde bastan keshken rýhanı júzdesý.
– Qazaq ádebıetinde prozalyq klassıkany poetıkalyq tilge kóshirý tájirıbesi sırek. Bul tásildi aldaǵy ýaqytta taǵy kimderdiń shyǵarmasyna qoldanýǵa bolady dep oılaısyz?
– Shynynda, bul tásil – ádebıetimizdegi tyń ádis bolyp tur. Ony aınalamdaǵy ádebı orta da, jolyqqan, kezdesken belgili abaıtanýshy ǵalymdar da aıtyp jatyr. Prozalyq muralardy poezııa tilimen qaıta órnekteý – buryn keńinen qolǵa alynbaǵan baǵyt. Onyń ishinde Abaıdyń qara sózderin óleńge aınaldyrý – tájirıbe emes, jaýapkershiligi aýyr shyǵarmashylyq júk. Bul ádisti ár shyǵarmaǵa qoldanýǵa bola bermeıtin shyǵar. Sebebi poezııaǵa aınalýǵa laıyq prozalyq mátinniń ózinde ishki yrǵaq, fılosofııalyq tereńdik pen kórkemdik plast bolýy kerek. Degenmen Shákárimniń «Úsh anyq» eńbegi, Máshhúr Júsiptiń keıbir prozalyq jazbalary, Muhtar Áýezovtiń «Abaı jolyndaǵy» ishki monologteri – osyndaı qaıta órilýge laıyq dúnıeler. Biraq ony Abaıǵa jasaǵandaı etip emes, árqaısysynyń tabıǵatyna saı tásilmen jasaý kerek shyǵar.
– «Qara sóz qara óleńge aınalǵanda...» kitaby mektep oqýlyǵyna nemese qosymsha oqý quraly retinde usynylsa degen oı boldy ma?
– Iá, bul eńbektiń endigi baǵyty tek sórelerde tozyp jatý emes, júrektermen júzdesý dep bilemin. Ásirese jas urpaqpen rýhanı baılanystyń altyn kópirine aınalsa, maqsattyń oryndalǵany. Qazirgi tańda áleýmettik jeliler arqyly tanys bolǵan kóptegen kitaphana qyzmetkerleri habarlasyp, «osy týyndylardy jas oqyrmandarymyzǵa tanystyryp, sharalarymyzda paıdalansaq» dep yqylas bildirip jatyr. Sondaı-aq qazirdiń ózinde birneshe mektep pen pedagogıkalyq qaýymdastyqtar tarapynan da usynystar bar. Keıbir ustazdar Abaıdyń qara sózderi men onyń óleńge aınalǵan balamasyn qatar oqytyp, jańa oqý jylynda túrli ádebı is-sharalar, baıqaýlar ótkizgisi keletinin aıtyp, nıet tanytty. Bul men úshin úlken qýanysh ári úlken jaýapkershilik. Kitapta Abaıdyń qara sózderiniń túpnusqasy men sol oıdy óleńmen órnektegen balamasy qatar berilgen. Mundaı qurylymnyń bir paıdasy oqýshynyń salystyra oqý mashyǵyn damytyp, oılaý kókjıegin keńeıtedi. Ár oqýshynyń qabyldaý ereksheligi ártúrli ekenin eskersek, Abaıdyń sózin ár balaǵa júregine jaqyn jolmen jetkizý – úlken tárbıe, shynaıy ádisteme. Aldaǵy ýaqytta bul eńbekti oqý baǵdarlamasyna qosymsha qural retinde usyný jaǵyn da oılastyryp jatyrmyz. Alaıda men úshin eń bastysy bul eńbektiń tek bilim berý quraly bolyp qalmaı, Abaı rýhanııatyna ashylǵan tereze, júrekke jol salatyn mura retinde qabyldanýy. Sebebi Abaı – tek oqý materıaly emes, ómirlik baǵdar, ulttyq rýhtyń temirqazyǵy.
– О́zińiz úshin Abaıdyń eń qysqa, biraq eń ashy aıtqan sózi qandaı? Sol sózdiń ómirlik ustanymyńyzǵa qandaı áseri boldy?
– «Bes nárseden qashyq bol, bes nársege asyq bol...» – osy bir qarapaıym kórinetin, biraq ómirlik qaǵıdaǵa aınalǵan sóz – Abaıdyń eń ashy ári dál aıtqan ósıeti. Sebebi bul jerde Abaı bizge naqty baǵdar beredi: ne istemeý kerek jáne ne isteý kerek. Bul sózdi tek balalarǵa emes, bılik basyndaǵy azamattarǵa da, qalam ustaǵan zııalylarǵa da, qarapaıym jurtqa da ustanym retinde usynýǵa bolady. О́z basym osy sózdi jazý ústinde de, ómirde de jıi eske alamyn. Abaı aıtqandaı, «erinshek, beker mal shashpaq» – adamdy qurtatyn eki indet. Al «talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym» – adamdy ósiretin bes qasıet.
– Abaıdyń 200 jyldyǵynda qazaq qandaı bolady? Abaıdyń sózi, ıdeıasy ózgere me? Bolashaq urpaq Abaıdy qanshalyqty baǵalaı alady?
– Abaıdyń 200 jyldyǵy – sondaı bir alys bolashaq emes, rýhanı turǵydan óte jaqyn beles. Bul tek mereıtoı ǵana emes, ulttyq zerdeniń deńgeıin kórsetetin tarıhı kezeń bolmaq. Meniń oıymsha, sol kezde qazaq halqynyń bolmysy men rýhanı mádenıeti múlde jańa sapaǵa ótedi. Sebebi búgingi júrip jatqan rýhanı serpilis Abaı iliminiń qaıta oralýynyń alǵashqy nyshandary. Bolashaqta qazaq balasy Abaıdy jattap qana qoımaı, túsinýge umtylady. Abaıdy tek mektep oqýlyǵynan emes, júregimen oqıtyn urpaq ósip keledi dep senemin. Sebebi Abaıdyń ıdeıasy – ýaqytqa baǵynbaıtyn, zamanmen birge túleıtin ilim. Onyń sózi ózgermeıdi, tek tyńdaı biletin qulaq pen seze biletin júrek qajet. Abaıdyń «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan» degen bir-aq joly, aldaǵy ǵasyrdyń da adamyna baǵyttalǵan úndeý bolmaq. Ár zamannyń óz synaǵy bar. Eger bolashaq urpaq tulǵalyq izdenisti, rýhanı bıiktikti, parasatty oı men adal eńbekti ómirlik qaǵıda etip ustansa demek, Abaıdy túsingeni. Abaıdy baǵalaý degenimiz tek onyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıý emes, óz ómirińmen onyń ıdeıasyn dáleldeý. Abaı armandaǵan «tolyq adam» beınesi – bolashaq qazaqtyń rýhanı kelbeti bola alady. Meniń úmitim zor. Sebebi Abaı sózi búgingi urpaqtyń sanasyna baıaý sińip jatsa da, tereń boılap barady. Al tamyry tereńge ketken daraq eshqashan qýramaıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
