Shoranyń synshylyǵy

Jýyqta qolymyzǵa Qytaı eliniń ShUAR ólkesindegi «Shyńjań jas órenderi» baspasynan 2012 jyly jaryq kórgen jergilikti etnograf-zertteýshi Aıyp Núsipoqasulynyń «It júgirtip, qus salý» atty kitaby tústi. Osy týyndyda erte kezde ómir súrgen ataq­ty qusbegi, ári qus synshysy Shoranyń qyran­tanýdaǵy bilgirligi haqynda jazba bar eken.

 – Bir jyly qusbegi Shoranyń aýylynda uly dýman toı bolady. Toıda jınalǵan ıgi jaqsylar bir áredikte tóbe basyna shyǵyp ótken-ketkennen áńgime qozǵap otyrady. Bir kezde olardyń tóbesinen bir búrkit qalyqtap óte shyǵady. Alqa-qotan otyrǵandar ishindegi birneshe saıatshy búrkitke kezek-kezek kún sala qarasyp:

– Oıpyr-aı, myna qus naǵyz qas qy­rannyń ózi eken, samǵaýyna qarań­darshy, qanat qaǵysy bizdiń qustardan bólekshe. Shoreke, qane, siz baǵańyzdy aı­tyńyzshy, anaý qandaı qus? – dep kóp­shilik Shoraǵa qarapty. Shora bolsa:

– Men bilsem, bul qus balapan kezinde ańnan shoshynyp júregi shaı­lyqqan, bul kúnderi tek óleksemen jan baǵyp júrgen «ań almastyń» dál ózi. Baıqaımyn osy qurǵyrdyń oń jaq kózi aqaýly, tipti soqyr bolýy da ábden múmkin, – depti. Biraq Shoranyń sózine otyrǵandardyń eshqaısysy da ılana qoımapty. Sol jerde birneshe qyzýqandy jigit oryndarynan turyp, Shoraǵa:

– Shoreke, oń kózi soqyr dep kesip aıta alasyz ba? Álde bizdi ustap ákelip teksermeıdi dep tursyz ba? Aspandaǵy qustyń soqyr ekenin jerde turyp qalaı bilesiz? – dep qadala ketedi. Oǵan Shora:

– Senbeseńder baryp qusty ustap áke­lińder. Aıtqanym jalǵan bolsa, myna astym­daǵy báıge qara men úıde baptap otyr­ǵan on jeti qyranymdy senderge bereıin, – depti.

Jelpingen jigitter júırikterine minip, qustyń sońynan ketedi. Ertesi sáskede ony ustap ákeledi. Aıtsa aıtqandaı qustyń oń jaq kózi soqyr eken. Buny kórgen jurt tańdanyp:

– Oıpyr-aı, Shoreke! Bul búrkittiń oń jaq kózi soqyr ekenin qaıdan bildińiz?! – dep surapty. Shora synshy:

– Kóńil qoıyp, zerdelegen adamǵa onyń ne qıyndyǵy bar. Keshe osy búrkit tóbemizden ushyp ótkende qarap tursam, ushýy sylbyr jáne sol qanatyn eki qaqqanda oń qanatyn bir ret qana qaǵyp barady eken. Sol qanatyn kóbirek qaqqany – oń jaq kózi kórmegen soń sol jaǵyna qaraı burylyp, qaraılaǵanyn ańǵardym, – depti.