Platon: Jan eshqashan ólmeıdi
Platon fılosofııasynda sýısıd máselesi jannyń máńgiligi men taǵdyrdyń ádilettiligimen baılanysty qarastyrylady. Ol úshin álem – úılesim men tutastyqqa qurylǵan birtutas júıe. Ol haos pen tártipti, tán men jandy, materıaldyq pen ıdeıalyqty dıalektıkalyq jolmen biriktirip, barlyǵyn joǵary birlikke ákeledi.
Adam – ǵaryshtyń kishireıtilgen nusqasy. Iаǵnı, tán – makrokosmnyń shaǵyn kórinisi, al jan – úılesimdilik pen tártipke súıenetin máńgilik bastaý. Platon muny «zań» jáne «zańdylyq» dep atady. Onyń oıynsha, álemdi ádilet pen danalyqqa negizdelgen ǵaryshtyq Aqyl basqarady. Bul zań tabıǵattaǵy barlyq nárseni qamtıdy.
Taǵdyr – adam ómiriniń de negizgi retteýshisi. Sokrattyń sózimen aıtqanda: «Eger qudaılar qalasa, solaı bolsyn» (Krıton). Bul jerde ádilettilik jeke ómirden joǵary turady: «Ádilettilikten artyq eshteńeni qoıma – ne balany, ne ómirdi». Platon jannyń ólmestigine tórt dálel keltirdi.
Birinshisi, qarama-qaıshylyqtardyń ózara aýysýy. «Fedon» kitabynda: «Tiriler ólilerden paıda bolady, óliler de tirilerden paıda bolady». Ekinshisi, tanym – jańa bilim alý emes, umytylǵandy qaıta oralý. Úshinshisi, jannyń eıdos, ıaǵnı bolmys retindegi máńgilik tabıǵaty. Tórtinshisi, jan – ómirdiń bolmysy bolǵandyqtan, ol eshqashan joǵalmaıdy. Sondyqtan Platon: «Árbir jan máńgilik», deıdi.
Bul oılar sýısıd máselesine tikeleı qatysty. О́ıtkeni eger jan ólmeıtin bolsa, onda adamnyń ózin-ózi óltirýi túpkilikti joıylý emes, tek jannyń basqa kúıge ótýi ǵana. Biraq Platon úshin munda eń mańyzdysy – jannyń kúnádan tazalyǵy.
Ol bylaı deıdi: «Barlyq zulymdyqtardyń ishindegi eń úlkeni – jannyń Aıdke kóptegen ádiletsiz isterdiń salmaǵymen barýy», deıdi Gorgıı atty sofıstpen suhbatynda.
Osylaısha, Platon úshin sýısıd tek qana jeke adamnyń tańdaýy emes, búkil ǵaryshtyq tártipke qarsy kelý. О́ıtkeni árbir jannyń taǵdyry máńgilik ádilet zańymen ólshenedi. Jan ólmeıdi, sondyqtan adamnyń mindeti – ádiletti ómir súrip, óz rýhyn taza ustaý.
Arıstotel: О́zin óltirgen adam bir mezette ári «qurban», ári «qylmysker»
Arıstotel ózin-ózi óltirýdi zań turǵysynan qarastyrady. Ol «Nıkomah etıkasynda»:
«Zań adamǵa ózin óltirýdi buıyrmaıdy, al zań buıyrmaǵan nársege tyıym salady. Sondyqtan adam óz erkimen ózine qasaqana zııan keltirse, ol ádiletsiz áreket bolyp sanalady. Máselen, ashýǵa berilip, ózin jaraqattaǵan adam da zańǵa qarsy shyǵady. О́ıtkeni ol neni istep otyrǵanyn biledi jáne sanaly túrde jasaıdy», dep jazady.
Alaıda munda bir eskeretin dúnıe bar. О́zin óltirgen adam bir mezette ári «qurban», ári «qylmysker» degen sóz. Ol óziniń jan dúnıesine ádiletsizdik jasaıdy, biraq bul ádiletsizdikti óz erkimen qabyldaıdy. Al shyn máninde, Arıstotelshe aıtsaq, «eshkim ádiletsizdikti óz erkimen bastan keshpeıdi». Sondyqtan bul jaǵdaıdy fılosof óz múlkin urlap alǵan adamǵa uqsatady. Iаǵnı, ol ózi zııan shekkenimen, is júzinde soǵan ózi múmkindik bergen.
«О́zin óltirgen adam zań turǵysynan jábirlenýshi emes, tek qana qylmysker. О́ıtkeni ol qoǵamǵa zııan keltiredi. О́z erkimen ómirden ketken azamat memleketke tıesili bir adamdy alyp ketedi. Sondyqtan Arıstotel: «Memleket ózin-ózi óltirgen adamǵa jaza qoldanady, ony belgili bir dárejede masqaralaıdy. О́ıtkeni ol memleketke ádiletsizdik jasady», deıdi «Nıkomah etıkasynda».
