Men birden Ortalyq Azııa bólimine qatysty kitaptardy aqtara bastadym. Kenet qolyma syrty ábden eskirgen, paraqtary sarǵaıǵan sary kitap tústi. Mine, qyzyq. Keńes odaǵynyń qurylý tarıhynan aqparat beretin bul eńbekte Mustafa Shoqaıdyń sýreti jarııalanypty.
Álem tarıhyndaǵy eń kúrdeli kezeńderdiń biri – Reseı ımperııasynyń kúıreýi men keńes odaǵynyń qurylýy. Bul úderisti amerıkalyq tarıhshy Rıchard Paıps jan-jaqty zerttepti. Ol Garvard ýnıversıtetinde uzaq jyl dáris oqyp, áıgili Reseı zertteý ortalyǵyn basqardy.
Onyń «Keńes odaǵynyń qurylýy: kommýnızm jáne ultshyldyq, 1917–1923» atty kitaby Reseı ımperııasynyń kúıreýi men bolshevıkterdiń kópultty keńestik memleketti qandaı jolmen qurǵanyn baıandaıdy. Avtor Ýkraına, Kavkaz, Ortalyq Azııa jáne Edil–Oral halyqtarynyń ulttyq umtylystaryn kommýnıster qalaı óz múddesine paıdalanyp ketkenin naqty kórsetedi.
Bul zertteý HH ǵasyr sońynda – keńes odaǵy qulap, Qazaqstan men ózge de túrki elderi táýelsizdikke qol jetkizgen shaqta erekshe mańyzǵa ıe boldy. О́ıtkeni Paıps keńes odaǵy úshin «Ahıllestiń ókshesi» musylman halyqtary ekenin dáleldep berdi.
Rıchard Paıps
Avtor osy kitabynyń alǵysózinde bylaı dep jazady: «Bul kitap alǵash ret 1948–1953 jyldary jazylǵan, ol ýaqyt Stalınniń jeke basqa tabynýy shegine jetken kez edi jáne keńes odaǵyn qalyptastyrýdaǵy Stalınniń róli jóninde senimdi aqparat tabý qıyn bolatyn. Sondyqtan men 1921–1923 jyldary – odaqtyń qaǵıdattary jasalyp, iske asyrylǵan jyldardy – kóbine úzik-úzik ári senimsiz derekterge súıene otyryp baıandaýǵa májbúr boldym. Kitap jaryq kórgennen eki jyl ótken soń keńes odaǵy Kommýnıstik partııasynyń HH sezi ótip, onda «jeke basqa tabynýshylyq» aıyptaldy. Kóp uzamaı Reseıdiń ózinde jáne odaqtas respýblıkalarda tóńkeris, azamat soǵysy jáne odaqtyń qurylý tarıhyna qatysty kóptegen monografııalar men qujattar jınaqtary jarııalana bastady».
Zertteý barysynda ol Orta Azııadaǵy ulttyq qozǵalystarǵa, sonyń ishinde qazaq dalasyndaǵy oqıǵalarǵa erekshe nazar aýdaryp, Reseıdiń ekspansııasyn tek Eýropaǵa ǵana emes, musylman aımaqtaryna da baǵyttalǵan úderis retinde qarastyrdy. Avtor Ortalyq Azııadaǵy halyqtardyń tilin, mádenıetin, saıası qozǵalystaryn arnaıy zerttegen. 50-jyldardyń sońynda Almatyǵa saparynda qazaqtardyń 1 mamyr merekesinde únsiz, Stalınniń sýretin kóterip júrgenin kórgen Paıps orys serigine: «Al eger qazaqtar sizderge, aljırlikter fransýzdarǵa aıtqandaı, «rahmet, endi kete berińizder dese ne bolady?» degen saýal qoıǵan edi. Seriginiń «Pýst poprobýıýt» («Kórsin, shamasy kelse») degen menmen jaýaby tarıhtyń shyndyǵyn búrkeı almady. Aqyry 1991 jyly Qazaq eli men Ortalyq Azııa halyqtary óz táýelsizdigine jetti.
Osy eńbekte avtor ultymyzdyń sonaý bir qasiretti kezeńi, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi týraly da jazady. «Otarlaý saldarynan týǵan jergilikti halyqtyń narazylyǵy men ashý-yzasy kóterilistiń asa qatal ári aýyr sıpat alýyna sebepshi boldy. Qazaq-qyrǵyzdar patsha ókimeti tusynda ádette áskerı qyzmetten bosatylatyn. Alaıda soǵys kezinde Reseı úkimeti qosymsha jumys kúshi qajet dep sheship, 1916 jylǵy shildede qazaq-qyrǵyzdardy maıdannyń tyl jumystaryna shaqyrý týraly jarlyq shyǵardy. Jergilikti halyq bul buıryqty dala kóshpelilerine qatysty jańa saıasattyń bastalýy dep túsinip, qolyna qarý aldy», dep jazady. Bul derek bizge túsinikti bolǵanymen, qazaqty bilgisi kelgen shet jurt úshin aqparat kózi bolmaq. Ǵalym osyny aıta kele Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly sııaqty tulǵalardyń esimin atap, eńbegin Batys jurtyna tanystyrady.
Sol kezeńdegi ulttyq qaıratkerlerdiń Orynborda Jalpyqazaq quryltaıyn shaqyrýǵa bastamashy bolýy, Quryltaıdyń qararlarynda burynǵy rejım tartyp alǵan jerlerdi jergilikti halyqqa qaıtarý jáne 1905 jyldan keıin qonystanǵan jańa kelimsekterdi qazaq-qyrǵyz aımaqtarynan shyǵarýdy talap etýi haqynda jazady.
«1917 jylǵy Túrkistandaǵy jergilikti saıası qozǵalys eki bólikten turady: Dinı-konservatıvtik – «Ýlema jámııatı» (Ulema Cemiyeti; Dindarlar qaýymy), jetekshisi – Seráli Lapın. Olar monarhııalyq kózqarasta boldy, basty nazaryn musylman sottaryn engizýge jáne Túrkistanda sharıǵat zańdaryn ornatýǵa aýdardy. Zaıyrly-lıberaldyq – jádıdshil qozǵalys ókilderi: Múnáýýar Qarı men Mustafa Shoqaı. Olar Túrkistandaǵy musylman ómirin batys úlgisinde jańǵyrtýdy jáne jergilikti halyqtyń eldiń saıası ómirine belsene qatysýyn qalady. Alǵashynda bul eki top bir-birine qarsy boldy, biraq jyl sońyna qaraı orystardyń jergilikti halyqtyń saıası múddelerine qarsy turýy kúsheıgen kezde olar birikti».
Paıpstyń aıtýynsha, 1917 jyly Túrkistandaǵy musylman qozǵalysyna lıberal musylmandar jetekshilik etip, olar sáýir aıynyń basynda Túrkistan musylmandarynyń sezin shaqyrýǵa bastamashy boldy. Sezd qaýlysynda Reseıde federatıvtik júıe engizý jáne jergilikti halyqtan tartyp alynǵan barlyq jerlerdi qaıtarý talap etilgen. Sondaı-aq Túrkistan musylman ortalyq keńesi – Shýra-ı Islamııa quryldy, onyń tóraǵasy Mustafa Shoqaı bolǵan. Bul keńes az ýaqyttyń ishinde Túrkistannyń ár aımaǵynda oblystyq uıymdar quryp, jergilikti halyqtyń saıası is-áreketterin ortalyqtandyrýǵa umtyldy. Bul uıym mamyrda ótken Búkilreseılik musylman sezine qatysyp, Alashordamen baılanys ornatty. Biraq Túrkistandaǵy musylman uıymdary men dala aımaqtaryndaǵy uıymdar tóńkeris pen azamat soǵysy kezeńinde bir-birinen táýelsiz damyǵan. Osy jerde avtor mańyz berip, myna bir derekti óz oqyrmanyna usynady. «Túrksovnarkom musylmandar men keńester arasyndaǵy kúnnen-kúnge ulǵaıyp kele jatqan alshaqtyqty joıýdyń sońǵy amaly retinde Mustafa Shoqaıǵa Túrkistan keńestik úkimetiniń tóraǵalyǵyn usynǵany aıtylady. Alaıda Shoqaı munyń ózi ony qyzyldardyń qol astyna berýmen birdeı dep eseptep, bas tartty».
Paıpstyń atalǵan eńbeginde Mustafa Shoqaı esimi de erekshe oryn alady. Onyń Túrkistan musylmandarynyń saıası uıymdaryn biriktirip, Alash qozǵalysymen baılanys ornatqany, Qoqan avtonomııasynyń jetekshileriniń biri bolǵany anyq aıtylady.
Mine, osy tarıhı eńbekte Mustafa Shoqaıdyń AQSh-ta saqtalǵan beımálim sýreti de berilgen. Onyń qasynda ázerbaıjan halqynyń azamattyq qozǵalys jetekshisi Mehmed Emın Resýl-zade, qyrym tatarlarynyń HH ǵasyrdaǵy ult-azattyq qozǵalysy kóshbasshylary Djafer Seıdahmet pen Chelıbıdjan Chelıbıev jáne bashqurt halqynyń iri saıası qaıratkeri Zákı Ýálıdıdiń sýretteri qosa berilgen.
Bul sýret – ult-azattyǵy jolynda kúresken qaıratkerdiń murasyn jańa qyrynan tanýǵa múmkindik beredi. Mustafa Shoqaıdyń esimi – táýelsiz Qazaqstan úshin asqaq rýh pen azattyqtyń rámizi. Onyń tulǵasyn Rıchard Paıps sııaqty álemdik deńgeıdegi tarıhshylardyń eńbeginen kórý – biz úshin zor maqtanysh.
