Foto: gov.kz
Alaıda qoǵamda: «Bul model azamattar men óńirlerdiń múddesine sáıkes keldi me?» degen suraq jıi qoıylady. Prezıdent Q.Toqaev ıdeıasynyń máni de – osynda. Saıası reformanyń maqsaty da – osy baǵdarda.
1994 jyly saılanǵan alǵashqy kəsibı Parlament jańa saıası mədenıetke ótýdiń rámizi boldy. Onyń quramynda ǵalymdar, ınjenerler, dərigerler, kəsipodaq ókilderi bar edi. Biraq ol bar bolǵany bir jyl ǵana jumys istedi. 1995 jyly Konstıtýsııalyq sottyń sheshimimen taratyldy. Bul sheshim bıliktiń sýperprezıdenttik modelin bekitti, al Parlament baǵynyshty organǵa aınaldy. Endi otyz jyldan keıin, el taǵy da tarıhı betburys aldynda tur. «XXI ǵasyr Parlamenti qandaı bolýǵa tıis?» degen suraq qoǵam kókeıinen ketpeıdi.
Álemdik tájirıbede Parlamenttiń tıimdiligi bes ólshemmen baǵalanady: 1) О́kildik. Qoǵamnyń barlyq óńiri men əleýmettik toptarynyń múddesin meılinshe qamtýy; 2) Turaqtylyq. Saıası sıklder men daǵdarystardan təýelsiz jumys isteı alý qabileti; 3) Zańnamanyń sapasy. Qabyldanǵan zańdardyń ekonomıkalyq jəne əleýmettik shyndyqqa səıkestigi; 4) Baqylaý. Parlamenttiń Úkimet pen qarjy saıasatyna shynaıy yqpal ete alý qabileti; 5) Ashyqtyq. Jumystyń jarııalylyǵy men qoǵam aldyndaǵy eseptiligi.
Osy ólshemmen baıyptasaq, qazirgi qos palataly model jetkilikti teńgerimge ıe emes. Partııalyq tizim boıynsha saılaý depýtattardy saılaýdan góri partııa basshylyǵyna táýeldi etti. Partııalardyń kóptegen óńirde ókili de joq. Sondyqtan jergilikti məselelerde olar sheshim qabyldaý deńgeıine jetpeı jatady.
Parlament reformasy tek formany emes, halyq ókildiginiń mazmunyn qaıtarýǵa tıis. Ońtaıly nusqa – ər óńir tikeleı ókildik etetin bir palataly óńirlik baǵyttaǵy parlament (senattyq júıe úlgisimen). Mundaı təsil barlyq oblys pen qalalardyń teń qatysýyn qamtamasyz etip, depýtattardyń saılaýshylarmen baılanysyn nyǵaıtady ári jaýapkershiligin arttyrady.
Sonymen qatar depýtattardyń kəsibı jəne əleýmettik kepildikterin zańmen bekitý mańyzdy. Parlamenttiń taratylýy olardyń mərtebesin nemese eńbek ótilin joıýǵa əkelmeýi kerek. Mandatynan erkinen tys aıyrylǵan depýtat ótpeli kezeńde ótemaqy alýǵa quqyly bolýǵa tıis. Bul – jeke artyqshylyq emes, halyq ókildiginiń təýelsizdigin qorǵaý tetigi.
Kemel parlamentarızmniń basty belgisi – bıliktiń barlyq tarmaǵynyń eseptiligi. Búginde Qazaqstan ulttyq banki is júzinde Parlamentke esep bermeıdi, alaıda dəl onyń saıasaty ınflıasııa, teńge baǵamy men ekonomıkalyq turaqtylyqqa tikeleı əser etedi. Ulttyq bank tóraǵasy depýtattar aldynda turaqty esep bermegendikten, baqylaý júıesi formaldy kúıde qalyp qoıady. Úkimet pen Ulttyq banktiń esepterin Parlament tyńdaýlary arqyly mindetti túrde qaraý jańa modeldiń negizgi sharty bolsa deımiz.
Jańa Parlamenttiń kásibıligi, tıimdiligi qalaı kórinbek? Iá, məsele – palata sanyna emes, ókildiktiń sapasy men ınstıtýttardyń kemeldiginde. Parlamentti taratý qural bolmaýǵa tıis, al depýtattardyń kepildigi – artyqshylyq emes, kemel demokratııanyń nyshany.
Elimizde júrgizilip jatqan saıası reformanyń basty maqsaty – Parlamentti qoǵam men bılik arasyndaǵy senim ortalyǵyna aınaldyrý, el múddesine saı sheshimder qabyldanatyn júıe qalyptastyrý.
Dáýren ÁDILBEKOV,
Qazaqstan Joǵarǵy keńes XIII shaqyrylymynyń, Parlament Senaty VI, VII shaqyrylymynyń depýtaty
