Sýretterdi túsirgen – avtor
Tarıhtan tamyr tartqan
Koreıaǵa saparymyzdyń alǵashqy aıaldamasy – el astanasy Seýl. 10 mıllıonnan asa halyq turatyn alyp megapolıske tań boz bere toqtadyq. Raýandaǵan kúnniń sáýlesi jerge emes, aspanmen talasqan ǵımarattardyń «quzar shyńyna» túsedi eken, sodan altyn túske boıalǵan shatyrlar jarq-jurq etedi. Koreıanyń ulttyq týrızm uıymynyń ókilderi bizdi áýeli baǵdarlama boıynsha Kıonbokkýn saraıyna alyp bardy. Kásibı gıdterdiń barlyǵy óz baǵdarlamasyn osy jerden bastaıdy. Bul beker emes. О́ıtkeni Kıonbokkýn saraıy – kóne men jańanyń túıisken núktesi, bes ǵasyr boıy Koreıanyń taǵdyryn boıyna sińirgen tiri shejire. Ony kórmeı turyp, káristerdiń bolmysyn tereń túsinbeısiń, dál osy jer eldiń ótkenin ǵana emes, koreı mádenıetiniń ózegin pash etedi.
Saraı qaqpasyn attaǵan sátten-aq, ýaqyt shymyldyǵy artqa syrǵı jóneledi. Týrdy uıymdastyrýshy uıym qyzmetkeri, gıd Sanı han ordasyna deıin aparatyn úsh jolaqtyń ortasyndaǵysy eki jaǵyndaǵysynan sál bıikteý ekenine nazarymyzdy aýdardy. Dál sol bıigiregi – eshbir qyzmetker aıaq baspaıtyn bıleýshiniń joly-tyn. Joǵary jolaqpen keýdeńdi tiktep júrip ótkende ári kóne saraıda týrısterdiń negizinen koreı ulttyq kıimimen seıil quryp júrgenin kórgende sol dáýirdiń saltanaty kóz aldyńda qaıta tirilgendeı kúı keshesiń. Al alystan sańqyldaǵan kúzetshilerdiń daýysy patsha dáýiriniń rýhyn qaıta jańǵyrtqandaı bolady. Kún eńkeıgende saraı ústin altyn shapaq kómkeredi. Samalmen birge ótkenniń sybdyry estiledi. Sondaı sátte Kıonbokkýn tarıh emes, tiri estelikke aınalady. 1395 jyly Choson dınastııasynyń negizin qalaýshy Tedjo patsha saldyrǵan saraı japon shapqynshylyǵy kezinde órtke oranyp, keıin qaıta turǵyzyldy. 90-jyldary restavrasııadan ótken saraıdyń búgingi el ordasynyń ortasynan oıyp oryn alǵany, áli kúnge deıin qazirgi úkimetiniń mádenı jıyndaryn osynda ótkizýi búgingi memleketke rýh berip turatyndaı. Ulttyń qazirgisi men keshegisiniń arasyndaǵy názik tepe-teńdik Kıonbokkýnda erekshe seziledi.
Seýlde koreı eliniń tarıhyn tek mádenı oryndardan emes, kúndelikti qalanyń ómirinen de kórýge bolady. Mysaly, astanasynyń qaq ortasynda Insadon men Iksondon dep atalatyn eki aýdan bar. Kádimgi tirshiligi qaınap jatqan jer. Biraq bir ereksheligi – úıler, kósheler, ǵımarattardyń sonaý ǵasyrlardan bergi beınesi buzylmaı saqtalǵan. Qalanyń qym-qýyt kóshesinen shyǵyp, Insadonǵa aıaq basqan sátte-aq basqa álemge engendeı bolasyń. Munda kóshe boıy hanok – dástúrli aǵash úılermen kómkerilgen. Bul aýdandy dástúr men mádenıettiń mekeni deýge bolady. Sebebi saýda kóshelerindegi sórelerde kóne qylqalamdar, kúreń tústi sııa, farfor keseler men jibek oramaldardy kóre alasyń. Munyń bári de Koreıanyń myńjyldyq rýhanııatynyń syryn saqtap tur.
Al Insadonnan bir kóshe ári ótkende zamanaýı Seýldiń qaq ortasynda jasyrynyp jatqan Iksondon qarsy alady. Bul aýdan – HHI ǵasyr men Choson dáýiriniń úndestigi. Tar, ıreleń kósheler boıynda hanok-úılerdiń aǵash qaqpalary saqtalǵan, al sol úılerdiń ishinde qazirgi zamannyń kofehanasy men dızaınerlik dúkeni jaıǵasqan. Bir úıdiń aýlasynda aǵash shamdar ilinip, sazdy mýzyka oınap tur. Munda adamdar dástúrli hanbok kıip, eski kóshe boıymen jıi júredi. Tarıhtyń kýási bolǵan ár kirpish, ár qaqpa búgingi ómirmen jarasym tapqan. Keshkisin aspan qyzyl shapaqqa boıalyp, kóshe shamdary janǵanda kóne úılerdiń terezesinen jyly jaryq tógilip, qala tynysy baıaýlaı túsedi.
Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı
Saparymyzdyń kelesi kúni Andon qalasyna tarttyq. Zamanaýı ǵımarattary kókke shanshylǵan Seýlden múlde bólek álem. Biz osy Andon irgesindegi aýylǵa keldik. Bul – taý men ózenniń qushaǵyna oryn tepken Hahve aýyly. Kóshelerinen ótkende ǵasyrlar burynǵy Koreıany kórip turǵandaı bolasyń. Shatyrlary ıilgen, qalyń qamyspen jabylǵan úıler, taspen órilgen dýaldar men buralań soqpaqtar – bári de eldiń baı rýhanı murasyn kóz aldyńa ákeledi. Hahve ataýynyń ózi «ózen aınalyp ótetin aýyl» degen maǵyna beredi. Naktongan ózeni bul aýyldy orap ótedi. Sý men jerdiń úılesimi munda ejelden adamdarǵa bereke men jaılylyq syılaǵan. Aýyldyń tarıhy HIV ǵasyrdan, ıaǵnı Choson dáýirinen bastalady. Mundaǵy árbir úı – tutas bir áýlettiń shejiresi. Mundaǵy kóptegen úı men ǵıbadathana IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimine engen. Sodan bolar búginde Hahve ashyq aspan astyndaǵy mýzeı atalyp ketken.
Dál osy aýylda «Maska teatry» ataýymen tanylǵan halyqtyq satıra teatry jumys isteıdi. Aýyldyń ózinde teatr saqtalǵan. Qanshama qıly kezeńdi bastan ótkergen koreılerdiń óz tarıhı mádenıetin saqtaýdaǵy tabandylyǵyna tańdaı qaǵasyń. Aýyldyń eń áıgili murasy da – osy Hahve maskalary men maskalar arqyly kórsetiletin Koreıa halqynyń kóneden kele jatqan komedııalyq-dramalyq óneri. Kópshilikpen birge biz de osy ónerdi tamashaladyq. Bir qaraǵanda bul jaı ǵana bı men kúlki kórinisi sııaqty. Biraq ár maska – tutas fılosofııa. Maskalardyń bet pishinderi keıde kúlip, keıde yzalanyp, keıde muńǵa batqandaı. Olar qoǵamdaǵy túrli áleýmettik taptardyń beınesin: aqsúıek, ǵalym, sharýalar men monahtardy, tipti saraıdyń sulý hanymdary men ázilqoı qyzmetshilerdi beıneleıdi. Maska teatrynyń basty ereksheligi – satıra. Sol arqyly halyq bıliktegi ádiletsizdikti, ekijúzdilikti ájýalap, kúlkimen syn aıtqan. Osylaısha, óner shyndyqty jetkizýdiń quraly retinde qalyptasqan. Aýylǵa at basyn burǵan týrıster tek kóne úılerdi tamashalap qana qoımaı, sheberlerdiń maska jasaý sátin kózben kórip, dástúrli bı sabaqtaryna qatysyp, ulttyq taǵamdardan dám tata alady. Ásirese jyl saıyn ótetin Hahve maska festıvali kezinde aýyl erekshe jandanady, túrli tústi kıimder men áýender, kúlki men bı, tarıh pen búgin bir sahnada toǵysady.
Aýyldyń rýhanı ózegi – konfýsııshil-dik. Munda áli kúnge deıin úlkenge qurmet, kishige izet, tabıǵatpen úndestik, eńbek pen bilimge adaldyq sekildi qundylyqtar halyqtyń ustanymyna aınalǵan. Bul – zamanaýı Koreıanyń mádenı bolmysyna áser etken basty rýhanı tamyrlarynyń biri. Andong ózeniniń jaǵasynda, taýlardyń ortasynda ornalasqan Dosan Seovon Konfýsıı akademııasy bar. Akademııa XVI ǵasyrda negizi qalanǵan bul akademııa Koreıadaǵy eń bedeldi rýhanı bilim ordasynyń qataryna jatady.
Akademııa aýlasynda eski qaraǵaılar sybdyrlap, jelmen birge ótkenniń únin jetkizgendeı. Mundaǵy Konfýsıı ilimi – qurǵaq qaǵıda emes, ómir súrý óneri. Tártip pen kishipeıildilik, ustazǵa qurmet pen óz-ózińdi taný, osynyń bári ǵasyrlar boıy urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp keledi. Koreıler úshin Dosan Seovon – oıshyldyqtyń máńgilik mektebi, danalyqtyń besigi. Tastarmen qalanǵan joldar, aǵashtan órnektelip jasalǵan qaqpalar, syldyr qaqqan bulaq úni oıǵa tereńdik, sanaǵa sáýle sebedi.
Tabıǵatpen tildestirgen tynyshtyq
Andon qalasynan keıin Iondok shaharyn betke aldyq. Bul endi naǵyz tabıǵatpen tildesýge taptyrmaıtyn meken eken. Bulaı deýimizge qaladaǵy Bıolıonrı ormany men Hemachı saıabaǵy sebep boldy.
Qala ortalyǵynan sál árirek shyqsańyz, tabıǵattyń basqa bir ǵajaıyby – Bıolıonrı ormany kútip turady. Tańǵy tuman arasynan kún sáýlesi syǵalap, ózen aıdynyna shaǵylysqanda orman ishi jumbaq tynyshtyqqa bólenedi. Bul jerde týrısterdiń kóbi sóılespeı, tek tyńdaıdy. О́ıtkeni ondaǵy japyraq sybdyry, qus úni, alystaǵy ózen saryny – bári de tabıǵattyń óz áýeni. Munda serýendegen adam óz oıymen ońasha qalady, taza aýany ishińe tartqandaǵy ár dem jańa shabyt syılaıdy.
Al alyp muhıtqa quıatyn teńizdiń jaǵalaýyna jaıǵasqan Hemachı saıabaǵy – Tynyqtyń tynysy. Tynyq muhıtynyń tolqynymen terbelip, mynaý álemniń sheti men shegin izdegende Qudaıdyń osy bir kartınasy aspan men sýdyń arasyndaǵy shekarany joıyp jibergendeı sezimge bólenesiń. Sol sátte saǵat tili toqtap, tek jel men tolqynnyń áýeni ǵana estiledi. Koreıanyń shyǵys qaqpasy sanalatyn Iondok Hemachı saıabaǵynda tolqyndar birde damyldap, birde kúsheıip, kók aspandy aınadaı shaǵylystyryp jatady. Teńiz ıisi men muhıttyń sál tuzdy aýasy tabıǵattyń óz qoltańbasy sekildi. Tereń tynys alǵanda sanań serpilip, teńizdiń asaý tolqyny keýdeńdi shaıyp ótetindeı. Kúıbeń tirshilikti jaǵaǵa qaldyryp, tereń oıǵa súńgip ketip, ishinen tek ózińdi izdeıtindeısiń.
Ýaqyt toqtaǵan qala
Iondoktan keıingi baǵytymyz Ońtústik Koreıanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy jaıly jota arasynda ornalasqan Kıondjý qalasy boldy. Kıondjý – ejelgi Sılla patshalyǵynyń astanasy, myń jyldan astam ýaqyt boıy Koreıa órkenıetiniń kindigi bolǵan shahar. Munda patshalardyń beıiti, býdda hramdary, kóne qońyraýlar men tas músinder ótkenniń únin jetkizedi. Árbir tasynda syr bar, árbir bulaǵynda estelik bar. Sondyqtan da koreıler bul jerdi jaı ǵana qala emes, ózderiniń rýhanı otany dep ataıdy. Saparymyzǵa sebepker bolǵan sóz basyndaǵy sammıttiń ótetin orny retinde Kıondjý qalasynyń tańdalýy da osydan ekenin uqtyq.
Kún shyǵys eliniń tańǵy shýaǵy Kıondjýdiń tóńiregin altyn túske boıap, taýdyń qyrqasynan baıaý ǵana kóterilip kele jatty. Tynyshtyq pen tylsym úılesken bul ólkede ǵasyrlar boıy býddızmniń, danalyqtyń jáne rýhtyń shamy óshpegen. Sol kıeli mekenniń biri – Sokkýram úńgir ǵıbadathanasy. Sokkýram – tastan týǵan tynyshtyq. Tóbesi aspanmen tildesken Tohamsan taýynyń baýraıyndaǵy bul ǵıbadathana – adam qolymen jasalǵan ǵajaıyp ınjenerlik týyndy. Ortada músindelgen Býdda beınesi – sheksiz sabyrdyń, rýhanı kemeldiktiń sımvoly ispetti. Aq granıtten qashalyp jasalǵan beıneniń júzi kún sáýlesine shomylǵanda tipti tas músinniń ózi tiri sekildi áser qaldyrady. Bul ǵıbadathana VIII ǵasyrda, Sılla patshalyǵynyń eń gúldengen kezinde turǵyzylǵan. Sol zamannyń sheberleri ýaqyt pen tasty tildestirip, máńgilik tynyshtyqty músindep ketkendeı.
Álemniń ár túkpirindegi býddısterdiń Ońtústik Koreıaǵa kelgende soqpaı ketpeıtin taǵy bir orny – Pýlgýksa ǵıbadathanasy. «Býddanyń jerdegi mekeni» sanalatyn bul jer – Koreıa rýhanııatynyń altyn qazyǵy. Qaqpadan kirgen boıda gúldiń ıisi ańqyp, duǵanyń úni estiledi. Tastarǵa tabanyń tıgende tarıhtyń tabyn sezgendeı bolasyń. Negizgi zaldyń ishindegi altyn Býdda músini – nur men senimniń tuńǵıyǵy. Pýlgýksa ǵıbadathanasy – tek dinı ǵımarat emes, adam men tabıǵattyń, senim men ónerdiń máńgilik dıalogi.
Kıondjý qalasyndaǵy kezekti baǵytymyz Voldjongıo kópiri boldy. Bul kópir de sonaý VIII ǵasyrda salynǵan. Biraq talaı soǵys pen ózgeristi ótkergen Voldjongıo keıin joıylyp, bertinde qaıta jańǵyrtylǵan. Biz munda kesh batqanda keldik. Kópirdi alǵash kórgende «sý ústindegi saltanat» degen sóz oıǵa oraldy. Qalanyń sımvolyna aınalǵan Voldjongıo kópiri Kıondjýdyń júregin jaryp ótetin Namchhon ózeni ústinde kerilip tur. Kesh túskende kópir shamdary janyp, sý betinde altyn sáýle jylt-jylt etip, ormannan salqyn samal esedi. Bul kórinis týrısterdi beınebir ertegi álemine jeteleıdi.
Kıondjýdegi endigi toqtaǵan jerimizge barǵanda qazaq eliniń tarıhymen úndestikti baıqaǵandaımyz. Qalada júrseń, ústin jasyl tegis shóp basqan tómpeshikter kózge túsedi. Bul – sol ejelgi patshalar men aqsúıekterdiń mazarlary. Sonyń ishindegi eń ataqtysy – Chhonmachhon qabiri. Qabirden altynmen aptalǵan atty adam tabylǵan. Bizdiń Altyn adam deýge bolady. Bul jer 1973 jyly ashylǵan. Arheologter jer astynan altyn táj, nefrıt alqalar, kúmis er-toqym jáne attyń beınesi salynǵan pergament tapty. Qabir ishine kirgen sátte aýa salqyndaıdy, al qabyrǵalardaǵy sýretter men kóne jádigerler únsiz «sóıleıdi». Chhonmachhon jádigerleri – Sılla órkenıetiniń bıik mádenıeti men baı rýhynyń kýási.
Sılla patshalyǵynyń qansha ǵasyr ótse de tarıhı ataýy ózgermegen astanasy Kıondjýde kóretin taǵy bir keremet bar. Bul – Chhomsonde observatorııasy. Azııadaǵy eń kóne juldyz baqylaý munarasy VII ǵasyrda hanshaıym Sondoktyń buıryǵymen turǵyzylǵan eken. Sol kezdiń ózinde-aq mundaǵy ǵalym, astronomdar aı men kún qozǵalysyn baqylaǵan. Aspanmen tildesken munara 362 granıt tastan turady. Ejelgi astronomııalyq eskertkish – Koreıanyń zertteýge baǵzydan bet burǵanyn, ǵylymdy ókenıettiń negizi ete bilgenin aıǵaqtaıtyn ári bilim men rýhtyń úılesimin kórsetetin nysan.
Munaradan shyqqan soń biz Kıondjý ulttyq murajaıyna taban tiredik. Bul mádenı mekendi máńgi saqtalǵan órkenıet orny dese bolatyndaı. Sılla tarıhynyń altyn qazynasy bolǵan murajaıda 100 myńnan astam jádiger tur. Al kireberistegi eń erekshe kórinis – altyn tájder men nefrıt syrǵalar. Baǵaly da qundy jádigerler koreı halqynyń baıyrǵydan saqtalǵan sán-saltanaty men názik estetıkasyn pash etedi. Murajaıdyń basty jádigeri – Sondok patshanyń qońyraýy. Onyń úni erekshe jumsaq, tereń jáne uzaq jańǵyryp shyǵady. Ańyz boıynsha, qońyraý úninde bala daýsy bar desedi, onyń únin estigen adam rýhanı tazarǵandaı kúı keshedi. Murajaıda júrgende ýaqytty bir sátke umytasyń, saqtalǵan dúnıeniń bári – shań basqan jádiger emes, tiri estelik.
Osydan keıin týrıstik top bolyp Donggýn saraıy men Voldjı toǵanyna toqtadyq. Murajaıdan alǵan áserińnen, sondaǵy atmosferadan shyǵa almaǵan kúıi keshqurym aıdyń jaryǵymen juldyzdardyń sýdaǵy ásem beınesine kýá boldyq. Bir kezde bul jer patshanyń jazǵy rezıdensııasy bolǵan-dy. Voldjı degenimiz – «Aı sýy» degen maǵynany bildiredi. Rasynda, aı toǵan ústine túskende sý beti kúmis aınadaı jarqyraıdy. Qazirgi tańda toǵan aınalasy jaryqtandyrylyp, ádemi saıabaqqa aınalǵan. Keshki serýenge shyqqanda aınala óleń oqyp turǵandaı.
Bir ǵana qaladan osynshama baılyqty, qazynany kórgende, «Kıondjý – ulttyń rýhyna saıahat jasaıtyn, koreı halqynyń jany saqtalǵan qala» degen oıǵa keldik. Sebebi Seýldiń abyr-sabyrynan keıin Kıondjýde júregiń tynyshtalady, al sanań tereńdeıdi. Munda kelgen adam tarıhty oqymaıdy, ony bastan ótkendeı sezinedi.
Qımastyq hám saǵynysh
Kıondjýden qaıtadan Seýlge jol tarttyq. Kele jatqanda osyǵan deıin júrip ótken úsh qaladaǵy áserli sátter men qımas kúnder kóz aldyma keldi. Sonda bizge jol siltep júrgen Sanı gıdtiń «Megapolısterdegi qatań jumys kestesinen sharshaǵan koreı jurty demalystyń sáti túse qalsa, Andon, Iondok, Kıondjýge tartyp ketedi» degeniniń mánisin túsingendeımin.
Seýlde kishkene aıaldadyq. Almatyǵa aparatyn ushaǵymyzdyń kóterilýine birshama ýaqyt bar. Sol múmkindikti de qalt jibermeýdi oılastyrǵan Koreıanyń ulttyq týrızm uıymy bizdi astanasynyń ortasyndaǵy saýda úıine apardy. Saýda ortalyǵy degende turmys-tirshilikke qajet ónimder men buıymdar, kıim, azyq esińe túsedi ǵoı. Sondaı oımen kele jatqanda aldyńnan alyp kitaphana shyǵa kelgende koreılerdiń tapqyrlyǵyna tańdaı qaqpasqa sharań qalmaıdy. Kitap oqıtyn ult qalyptastyrýǵa taptyrmas ıdeıa dersiń. Adam saýda úıine kún saıyn tamaq alýǵa barady. Sol kezde bıik estetıkalyq talǵammen bezendirilgen, kitaptarmen kómkerilgen kitaphana rýhanı azyq alýdy da esińe salyp turady. Bul kórinis maǵan oqıtyn, oqyp taýysýǵa tıis degen kitaptarymdy úıdegi tamaq ishetin ústeldiń janyndaǵy sórege qaldyrýǵa ádettendirdi.
Sóıtip, uıymdastyrýshy topqa alǵystan ózge aıtarymyz bolmaı, keýdeni qımastyq sezim bılep, tanym kókjıegimizdi keńitip, júrek túkpirinde janyńdy eliter estelikterdi saqtaýǵa sebepker bolǵan saparymyzdy sátti aıaqtap, az ýaqytta saǵynyp úlgergen elimizge attandyq.
Astana – Almaty – Seýl – Andon – IOndok – KIondjý – Seýl – Almaty – Astana
