Bastama Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, «Astana 20» memlekettik qorynyń, Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń qoldaýymen júzege asyp jatyr. Jobany «Astana 20» qory qarjylandyrady. Aportyn qoldaýǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 163 mln teńgeni quraıdy.
Alma týraly aıtqanda onyń tuqymy qazaq topyraǵyna tán ekenin álemge áıgilegen akademık Aımaq Janǵalıevtiń esimi qatar atalady. Bıolog-ǵalym elimiz almanyń otany ekenin ǵylymı túrde dáleldep qana qoımaı, onyń 130-dan astam tuqymy bolǵanyn rastaıdy. Alataý bókterinde almanyń 150-den astam sortyn anyqtap, qujattandyrǵan akademıktiń ǵylymdaǵy irgeli isi búginde jalǵasyn tapqan.
Qazaq jemis-jıdek jáne kókónis sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasy Temirjan Aıtbaevtyń aıtýynsha, joba aıasynda úsh jyl qatarynan Almaty oblysynda «QazQSǴZI» JShS «Talǵar» fılıaly, «Baıserke-Agro» kompanııasy, Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti, Almaty qalasy aýmaǵyndaǵy 110 ga jerde aport baqtaryn jaıqaltý josparlanyp otyr. Osyǵan oraı ǵalymdar Aport surpyn telitýshi materıal retinde jabaıy alma aǵashynyń 11 perspektıvaly túrin iriktep alǵan. Byltyr da, bıyl da «Jońǵar Alataýy» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde germoplazma (tuqym) jınaý maqsatynda ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryldy. Aport kóshetteri Jońǵar Alataýynyń genetıkalyq rezervattarynan jınalǵan Sıvers jabaıy almasynyń (Malus sieversii) tuqymdarynan alynyp, ósirildi.
Elimizdegi 90 jylǵa jýyq tarıhy bar birden-bir pomologııalyq baqtyń dırektory, Phd Saǵı Soltanbekov qazirgi kezde pomologııalyq baqta 1 700 sort úlgileri saqtalǵandyǵyn atap ótti. Aıtýynsha, osy sorttardyń ishinde aportty jandandyrý jumystary 2011 jyly qolǵa alynǵan. Ǵalym atap ótkendeı, aportqa eń jaqsy tamyrsabaq – Sıvers almasy. Elimizde Sıvers almasyn zertteýdiń zamanaýı ádisteri akademık Maǵjan Isınniń esimimen tyǵyz baılanysty. Búginde álemniń esh elinde kezdespeıtin Sıvers almasynyń ormany bizdiń elde ornalasqan. S.Soltanbekovtiń aıtýynsha, Sıvers almasynyń tarıhy ǵana emes, ǵylymı mańyzy da zor. Bul túrdiń DNQ qurylymy erekshe ári kóptegen aýrýǵa tózimdi keledi. Ǵalymdar teńiz deńgeıinen belgili bir bıiktiktegi monıtorlyq alańdardan Sıvers almasynyń genetıkalyq rezervatyna qaraı 30 formasyn jınap, DNQ saraptamasyna sáıkes 11 túriniń aportqa jaqyndyǵyn anyqtaǵan. Endi olardy tamyrsabaq etip, aportty jandandyrý isinde qoldanyp jatyr.
– Aport – óte talǵampaz jemis. Bir jyl kútim kórmese, jemisin bermeıdi. Boljamǵa qaraı, qaıta jandanǵan aport 7–8 jyldan keıin alǵashqy ónimin bere bastaıdy. О́mirsheńdigi 50–70 jyldy quraıtyn aport aǵashynan orta eseppen 40–60 kg alma alýǵa bolady. Qazir aporttyń tabıǵı ereksheligine oraı 1 ga jerge 208 túp aǵash otyrǵyzylyp jatyr. Jaqsy kútim bolsa, 1 gektardan 10–15 tonnaǵa deıin jemis alýǵa bolady. Bul joba ǵylymı, agrarlyq mańyzymen qatar mádenı mazmunǵa da baı. Aportty alqaptardy kóbeıtsek, elimizdiń ulttyq brendi retinde ekonomıkanyń da, azyq-túlik qaýipsizdiginiń de kepili bola alady. Bul joba aporttyń genetıkalyq surpyn saqtap, ony damytýǵa úlken serpin beredi, – deıdi S.Soltanǵalıev.
Saýyqtyrý jáne kóbeıtý bıotehnologııasy zerthanasynyń meńgerýshisi, professor Svetlana Dolgıhtyń aıtýynsha, zertteýler barysynda jabaıy alma men sıvers almasynyń DNQ saraptamasy alynǵan.
– Genetıkalyq saraptama barysynda Sıvers almasy men aporttyń bir klasterge jatatyny anyqtaldy. Bul nátıje aport tarıhyn áli de zertteý qajettigine meńzeıdi. Búginde aport Eýropa elderi, Úndistan, Ulybrıtanııa, taǵy da basqa elderde ósedi. Biraq ol jemister 900–1400 bıiktiktegi dál osy ekologııalyq beldeýdegideı qasıetke ıe emes. Osy aýmaqtaǵy topyraqtyń qunary, ylǵaldylyǵy aporttyń genetıkalyq damýyna qolaıly meken, – dep atap ótti professor.
«Talǵar» óńirlik fılıaly, in vitro genofond zerthanasy, aport sortyn jańǵyrtý qataryndaǵy baý-baqsha daqyldary bıotehnologııasy zerthanasynyń ǵalymdary vırýssyz tuqymbaqtardyń ǵylymı júıesin qurýǵa negiz bolatyn alma sorttary men tamyr sabaqtarynyń vırýssyz prebazıssiz genofondyn qurýmen de aınalysyp keledi. Ǵalymdar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi memlekettik tapsyrysyn oryndaý barysynda Eýropa, Jerorta teńizi ósimdikterin qorǵaý uıymy, jańa sorttardy qorǵaý jónindegi Halyqaralyq odaq usynymdaryna sáıkes, qundy bes sortty saýyqtyrýdy, bes qordy genotıpteýdi júrgizdi. Eki jyldyq jumys nátıjesinde vırýssyz prebazıs gendik qory qurylyp, morfologııalyq sıpattamalary bar genetıkalyq pasporttary jasaldy. Molekýlalyq zertteýler zerthanasy iske qosyldy.
Qazaq ulttyq agrarlyq ǵylymı zertteý ýnıversıtetiniń ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń jumysyn úılestirý ortalyǵynyń jetekshisi Murat Qalmaǵambetov almabaqtaǵy tájirıbe jumystarynyń barysymen tanystyra kelip, stýdentterge almabaqtyń teorııalyq sabaqtaryn tájirıbemen ushtastyrýyna keń múmkindik berip otyrǵanyn jetkizdi. Qazir agrobıologııa fakýltetiniń stýdentteri almabaqqa kelip, aport sortyn jandandyrýdyń ádis-tásilderin úırenip jatyr. Olar sorttardy suryptaý, sýǵarý tehnologııalary, basqa da óndiristik baǵyttaǵy jumystar jóninde tájirıbe jınaqtaıdy.
Ǵalymdar avtorlyq patent alyp, molekýlıarly genetıkalyq tehnologııalarmen jabdyqtalǵan zerthanada zamanaýı tájirıbelerin jalǵastyryp jatyr. Joba sheńberinde ınfraqurylymdy jaqsartý jumystary júrgizilip, sýarý júıeleri jańartyldy. Sý jınaıtyn basseın salyndy. Baý-baqsha aýmaǵy qorshalyp, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary satyp alyndy. Endigi kezekte aportty almabaqty kútip-baptaý jumystary jalǵasatyn bolady.
ALMATY
