Bilim keleshegi – Abaı men Ahmet tilindegi mektep

Jańa mektep 2 500 oqýshyǵa arnalǵan. Qalalyq bilim basqar­masynyń bergen jaýabynda: «Bizdiń basty ustanym – árbir balaǵa óz ana tilinde sapaly bilim alýyna múmkindik jasaý», delingen. Basqarma deregine súıensek, oqý jylynyń ekinshi toqsanynda ashylǵan №224 jalpy bilim beretin mekteptiń qazaq synyptaryna balalar qabyldanyp, qazirgi kezde 51 synypta 1 269 oqýshy bilim alady. Muǵalimder sany – 95. Al orys tilinde oqyǵysy keletinderden 403 ótinish túsken, biraq muǵalim jetispegendikten, tıisti mamandar «enbek.kz» elektrondyq eńbek bırjasy arqyly izdestirilip jatyr.

Almaty qalasy bilim bas­qarmasynyń basshylyǵy mektep ashylǵanǵa deıin ata-analarmen kezdesip, oqytý tilin aıqyndaý elimizdiń Ata zańyna, «Til týraly», «Bilim týraly» zańdaryna sáıkes júzege asatynyn jetkizdi. Sondaı-aq «Ár balanyń bilim alýǵa quqyǵy bar. Sondyqtan shaǵyn aýdanda ata-ana qandaı tildi tańdaıdy, biz osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyra beremiz. Kadr máselesin de qarastyramyz», dep jaýap bergen edi.

Bostandyq aýdanynda bıyl ekinshi ret qaıtalanyp otyrǵan mektep daýy oqý jylynyń basynda №215 mektepke qatysty týyn­daǵan edi. Ata-analar narazylyq bil­dirip, Parlament depýtattary, qoǵam belsendileri kótergen másele Prezıdent Ákimshiligine jetkennen keıin qazaq tilinde ashyldy. Bul máselege ábden qanyq Májilis depýtaty Qazybek Isa sonaý keńestik dáýirden qalǵan aralas mektepterden arylýdy turaqty kóterip keledi. Onyń aıtýynsha, ata-analardy daýryqtyryp otyrǵan mektep máselesi – jergilikti bılik jumysynyń shıkiligi. Al jarǵy­syn­da qazaq mektebi bolyp ashy­latyn bilim oshaqtarynyń aıaq­as­ty aralas bolyp ketýi aqylǵa qonym­syz.

«Mektep – memlekettiki. О́z azamattaryna bilim alý úshin qo­laı­ly orta qalyptastyratyn da memleket. Sondyqtan elimizde ashylyp jat­qan «Keleshek mek­tep­­teriniń» deni mem­le­ket­tik tilde bolýy kerek. Qazaq mektebi qazaq memleketi degendi bildiredi. Al memleket bolashaǵy  mekteppen baılanysty», deıdi Májilis depýtaty.

Balasyn qaı mektepte oqyt­qy­sy keletinin ata-ana tańdaıdy degen­di jeleý etý múlde qısyn­syz. Elimizde azamattardyń qaı tilde bilim alatynyna shekteý joq. Mektepti tańdaý úshin de qazaq, orys tildi mektepter ju­mys istep jatyr. Oryn alǵan eki jaǵdaıda da aralas mek­tepti talap etip júrgen ata-analar­dyń turǵylyqty mekenjaıynan qarys qadam jerde orys tilin­de bilim beretin oqý oshaǵy ornalasqan. Al №224 mektep osy mıkroýchaskede qazaq mektebi bolmaǵandyqtan, ana tilinde bilim alǵysy keletin balalar úshin salyndy. О́z tilinde bilim alýǵa zańda kórsetilgendeı, olardyń da quqy bar. Sondyqtan jergilikti basqarý qurylymdaryna ishki-syrtqy turaqtylyqty qamtamasyz etýge múddeli, elge janashyr mamandardy tańdaýǵa mán berilý kerek», dep sanaıdy halyq qalaýlysy.

Qazirgi kezde depýtattyń atyna №224 mekteptiń qazaq mektebi bolyp ashylýyna qatysty 50-den astam ata-anadan usynys túsken. Osyǵan oraı Oqý-aǵartý mınıstrine, qala basshylyǵyna arnaıy saýal joldaǵan depýtat óz atyna kelip túsken hattardyń deni «elimizdegi «Keleshek mektepteri» men kolledjder, joǵary oqý oryn­darynda bilim júıeli túrde qa­zaq tiline kóshirilsin» degen mazmunda ekenin atap ótti.

Búginde Almaty qalasynda 225 jalpy bilim beretin mektep jumys isteıdi. Onyń ishinde 87 mektep – qazaq tilinde, 57 – orys tilinde, aralas tilde – 78, 3 mektep uıǵyr tilinde oqytady.

Búginde ata-analardy mektep­­­tiń qazaq synyptarymen qatar, orys synyptaryna da oqýshy qabyldanyp jatqany alańdatady. Bostandyq aýdanynda osy mıkroýchaskege jaqyn mańdaǵy №65 mektepte aralas tilde bilim beriledi. Ata-analardyń aıtýynsha, olar balalaryn ana tilinde oqytý úshin kezekke turyp, basqa aýdandarǵa apa­ryp oqytýǵa májbúr. Al ja­qyn aýdandaǵy qazaq tilinde bilim beretin №140 mektepte oqý­shy­lardyń sany shamadan tys kóp. «Qamqor ana» qoǵamdyq qorynyń basshysy, qoǵam belsendisi Aıda Býkaevanyń aıtýynsha, Bostandyq aýdanynda qazaq mektebiniń joq ekeni áýelden-aq dáleldenip, bıýdjetten qarajat bólingen. Mem­le­kettik qyzmetter derlik sıfr­lanyp jatqan kezeńde qazaq tildi mektepterge suranysty bilý esh qıyndyq týǵyzbaıdy. Bul ata-analardy eshqandaı ábigerge salatyn jaǵdaı emes. Máselen, №224 mekteptiń memlekettik til­degi bilim ordasy bolatynyna qa­ra­mastan, aýdanda ana tilinde oqy­ǵy­sy keletin balalardyń yntasy qaperge alynbaı otyr. Bul – tıisti basqarma jumysynyń shıkiligi», deıdi ol.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qazaq mektepteriniń úlesi artyp, qazaq tilinde oqıtyn bala­­­lar sany kóbeıse, «spik.kz» saraptamalyq portalynyń dere­gi­ne súıensek, balalaryn orys tilinde oqytqysy keletinderdiń úlesi keıingi bes jylda 15,34-ten 16,14-ǵa artqan.

Zańger, til janashyry Meıirman Shekeevtiń aıtýynsha, ata-analardyń bar talaby – mek­tep­tiń qazaq tilinde ashylýy. «Eger aralas bolyp ketse, qazirgi oqyp jatqan 1,5 myńǵa jýyq balanyń ata-anasy bul mektepke kelýden bas tartýǵa daıar. Olar mekteptiń aralas bolǵanyn qalamaıdy. Ana tilinde bilim alý – olardyń qu­qy­ǵy. Eshbir elde aralas mektep uǵymy joq. Sondyqtan qazaq balalary 5-synypqa deıin mindetti túrde óziniń ana tilinde bilim alýy kerek», dep sanaıdy zańger.

Abaı atyndaǵy QazUPÝ qaýym­das­ty­rylǵan professory, psı­hologııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty Baqyt Jigitbekova qa­zirgi qalyptasqan jaǵ­daı­da bir-eki jyl ishinde aralas mektepter máselesi sheshilmeıdi degen pikirde. Sondyqtan bir mektep, bir ujym sııaqty ortaq sımvoldardy engizý arqyly ınklıýzıvti sharalardy iske asyrý qajet. Ýaqytsha bolsa da bir ǵımarat astynda qazaq-orys tilderinde bilim alyp jatqan balalardyń tildik, kommýnıkasııalyq daǵdy­syn arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalar iske asýǵa tıis. Im­pa­­­tııa, toleranttylyqty damy­týǵa basym­dyq bergen abzal. Ǵa­lym­nyń aıtýynsha, eki tilde bilim alyp jatqan balalar ara­synda tildik kedergiler paıda bolýy múmkin. О́zin-ózi baǵalaý aıyr­mashylyqtary, túsinis­peý­shilik, ázil-emosııalardy basqalaı qa­byl­daýy sııaqty psıho­lo­gııa­lyq máseleler týyndaıdy. «Eki mektep, toptyq oqshaýlaný, báse­ke­lestik, bógdelik sezimi paıda bolýy múmkin. Fızıkalyq, psı­hıkalyq shekarasy bólinedi. Tildik alshaqtyq, mádenı ıdentı­fı­kasııa qaqtyǵysy paıda bolyp, stereotıpter, áleýmettik ara­qa­shyqtyq, balalardyń emo­sıonaldy oqshaýlanýy yqtı­mal. Biraq aralas mektepter jaǵ­da­ıyn­­da balalardyń qaýip­siz­digi basty nazarda turýǵa tıis», deıdi ǵalym.

Búginde Almaty qalasynda 350 myń­nan astam oqýshy bilim alady. Al «Kele­shek mektepteri» jobasy aıasynda jalpy syıym­dy­lyǵy 30 myńnan astam myń oqýshy ornyn qamtıtyn 20 shaqty mektep aldaǵy ýaqytta paıdalanýǵa berilmekshi. Bıyl qala halqynyń sany 2 mıllıon­nan asyp, qazaq­tardyń úlesi 64,2 paıyzdy qurady. Shahar jurt­shylyǵy jyl saıyn 12–14 myń adamǵa óskendikten, qazirgi jaǵdaıda oqýshy ornyna suranys 30 myńnan asady. Qala basshylyǵy tarapynan qabyldanyp jatqan is-sharalardyń nátıjesinde bıyl bul tapshylyqty jyl sońyna deıin azaıtý kózdelip otyr.

ALMATY