Jol qurylysynda asa mańyzdy atalǵan geodezııalyq zertteý jumysy aıasynda jańa jol túsetin jerdiń ereksheligi, jer astyndaǵy topyraq qyrtysy, onyń quramy zertteledi. Sondaı-aq kúre joldyń topografııalyq sulbasy syzylyp, qaı tusta neni eskerý kerek, jol boıynda neshe saı bar, neshe kópir salynýy kerek, joldy tasqyn sý shaıyp ketýi múmkin jerlerde nendeı qaýipsizdik sharalary qarastyrylýy qajet degen tárizdi mańyzdy máseleler búge-shigesine deıin zerttelip, pysyqtalady.
«Muny jobalyq-izdestirý jumystary dep ataımyz. Jol túsetin aýmaqta jer astynda mol qazba baılyq qory jatýy da múmkin. Qarasha aıynyń sońyna deıin jer qyrtysyndaǵy materıaldardy alý jumysy júrdi. Jeltoqsan aıynda zerthanalyq-synaq jumystary bastalady. Qaı jerde ne bar, jol qaı mańnan túsý kerek, qaı jerden aınalyp ótedi degen máselelerdi anyqtap alamyz. Odan keıin osy jobalyq-izdestirý jumysy qorytyndysynyń negizinde joldy jobalaý jumysy bastalady», deıdi «Qazavtojol» ulttyq kompanııasy oblystyq fılıalynyń dırektory Serik Qarabekov.
Mamandardyń aıtýynsha, keleshekte «Ortalyq – Batys» kólik dáliziniń ústimen táýligine shamamen 3 myńdaı avtokólik ótetin bolady. Onyń deni – salmaǵy aýyr júk kólikteri. Jol boıynda jatqan 13 eldi mekende 70 myń halyq turyp jatyr. Endeshe, osy eldi mekenderdiń órkendeýine, tuıyqta qalǵan óńirdiń tranzıttik áleýetiniń artýyna erekshe serpin beretin jańa joldyń qurylysy da erekshe muqııat bolýdy qajet etetini túsinikti. Mundaı aýqymdy ári kúrdeli ınfraqurylymdyq jobanyń atústi, asyǵys salyna salmaıtyny da belgili.
Torǵaı óńiriniń halqy taǵatsyzdana kútken kúre joldyń qurylysy aldymen Arqalyq qalasynyń shyǵys bóliginen bastalady. «QazAvtoJol» fılıalynyń málimetinshe, burynnan bar «Astana – Egindikól», «Arqalyq – Torǵaı» joly qaıta jóndeýden ótedi. Bul joldar keńeıtilip, sý ótkizetin, jurttyń maly, jabaıy janýarlar ótetin qubyrlar, jańa kópirler, jol aıyryqtary, aınalma joldar salynady. Jalpy qurylys 21 ýchaskege bólinip, ár aýmaqtyń merdigeri anyqtalyp, bekitilip qoıǵan. Al tyńnan túren salatyn taqyr dalaǵa túsetin joldyń uzyndyǵy 600 shaqyrym bolady.
Kóptiń kózine túse qoımaıtyn keshendi daıyndyq jumystarynyń júrip jatqanyna qaramastan, biraz ýaqyt buryn «Prezıdent tapsyrǵan «Ortalyq – Batys» kúre joly Torǵaı emes, Ulytaý jaqpen ótetin bolypty» degen jalǵan aqparat shyǵyp, el ishin dúrbeleńge salǵany da ras. Qaý etken qaýeset tolastamaǵan soń, oblys ákimi Qumar Aqsaqalov Arqalyq, Torǵaı óńirine arnaıy baryp, halyqpen júzdesip, mán-jaıdy túsindirgen.
«Ártúrli áńgimeni estip otyrmyn. Bul jol tek osy baǵytpen salynatynyn resmı túrde aıtqym keledi. Sondyqtan alańdamańyzdar. Prezıdenttiń tapsyrmasyn eshkim ózgerte almaıdy. Ol jaǵynan esh ýaıym bolmasyn. Úsh apta buryn men Prezıdent qabyldaýynda bolyp, atqarylǵan jumys týraly esep berdim.
Qasym-Jomart Kemelulyna sizderdiń alǵystaryńyzdy jetkizdim. Memleket basshysy: «Bul tapsyrmany Torǵaı halqynyń turmysy jaqsy bolý úshin berip otyrmyn. Jol mindetti túrde salynýy kerek. Sondyqtan oblys basshylyǵy meniń tapsyrmamdy jiti baqylaýda ustaýy kerek» dep sizderge de arnaıy sálem joldady. Buryn Arqalyqtan Astanaǵa deıin eski jolmen baratyn bolsaq, tıtyqtap 600 shaqyrym júretin edik. Jańa jolmen 374 shaqyrym ǵana bolady. Bul jol eń aldymen osy óńirdiń ekonomıkasynyń ósýine negiz qalaıdy. Qazir de biraz qarajat bólip jatyrmyz. Arqalyqtyń bıylǵy bıýdjeti 32 mlrd teńgege jetip qaldy. Muny 2022 jylmen salystyrsaq, qala bıýdjeti 60% kóbeıip otyr. Prezıdent Joldaýynda Úkimetke Torǵaıdy damytýǵa aıryqsha nazar bólý týraly tapsyrma bergeni de barshaǵa aıan. О́ńir tynysy, damyp-jetilýi sapaly jolǵa tikeleı baılanysty. Oblysta jol qurylysy salasyna qyrýar qarjy bólinip otyr. Onyń qomaqty úlesi Torǵaı óńirine baǵyttaldy. Máselen, bıyl Torǵaı óńirine 102 mlrd teńge bólindi. Bul qarjy – byltyrǵydan 40% kóp. Nátıjesinde, 1 300 shaqyrym avtojol, 103 eldi mekende 400 kóshe jóndeldi. Aıtalyq, Arqalyqta 40, Jankeldın aýdanynda 24 kóshe, Amankeldide 5 kóshe qalypqa keltirildi. Bul baǵyttaǵy jumystar úzdiksiz jalǵasa beredi», dedi ákim.
«Ortalyq – Batys» kólik dálizi jobasyna belsendi atsalysqan ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Aıapbergen Taýbaevtyń aıtýynsha, jańa magıstral óńirdiń kólik-logıstıkalyq áleýetin arttyrýmen qatar, Torǵaı óńirin damytýǵa negiz bolady.
«Joldar – ekonomıkanyń kúre tamyry dep tegin aıtylmaǵan, olar el ishindegi jáne halyqaralyq ekonomıkalyq baılanystardyń damýyna joǵary serpin beredi. Álemdik tájirıbege, onyń ishinde kólik-logıstıkalyq turǵydan damyǵan AQSh tájirıbesine súıensek, el ishindegi joldardyń damýy ekonomıkadaǵy eńbek ónimdiliginiń 25%-ǵa deıin ósýine múmkindik beredi. Qazaqstanda keńes dáýirinen beri negizgi kólik arterııalary «Ońtústik – Soltústik» baǵyttarynda ornalasqan. Bul «Shyǵys – Batys», «Ortalyq – Batys» baǵyttarynda júk tasymaldaýdyń logıstıkalyq shyǵynyn edáýir arttyryp otyr. Munyń syrtynda, elimizde jolaýshylar aınalymynyń 97%-dan astamy, júk aınalymynyń 2,5%-dan astamy avtokóliktiń úlesinde. Osyny eskersek, «Ortalyq – Batys» baǵytynda kóldeneń kólik magıstraldaryn salý júkterdi jetkizý, halyqtyń qatynas marshrýttary men ýaqytyn aıtarlyqtaı ońtaılandyrýǵa múmkindik beretini sózsiz. Sol turǵyda Prezıdent usynǵan jańa magıstral osy máselelerdi túpkilikti sheshýge jol ashady», deıdi A.Taýbaev.
Ǵalymnyń paıymynsha, «Ortalyq – Batys» avtojolynyń taǵy bir artyqshylyǵy – elimizdiń Ortalyq, Shyǵys, Ońtústik óńirleri arasyndaǵy júkterdi eki baǵytta da Aqtaý qalasyndaǵy teńiz porty arqyly neǵurlym únemdi tásilmen tasymaldaýǵa múmkindik týady. Bul, sonymen qatar, kólik shyǵyndaryn únemdeýge, eldiń tranzıttik áleýetin damytýǵa qosymsha serpin beredi. Jańa magıstral elimizdiń ortalyq, batys óńirleriniń, birinshi kezekte Aqmola, Ulytaý, Qostanaı, Aqtóbe, Mańǵystaý, Atyraý oblystarynyń óńiraralyq baılanysynyń nyǵaıýyna yqpal etetin bolady. Sondaı-aq búginde logıstıkalyq kedergilerge baılanysty ónim ótkizýde qıyndyqqa tap bolyp otyrǵan jergilikti kásipkerlerdiń ınvestısııalyq, iskerlik belsendiligi artady. Bul jaıt Ortalyq, Shyǵys, Ońtústik óńirlerdiń ekonomıkasyn damytýǵa mýltıplıkatıvti áser etedi. Iаǵnı atalǵan jobaǵa jumsalǵan 1 teńge, birneshe ese artyq áleýmettik-ekonomıkalyq paıda alyp kelýi múmkin.
«Naqty aıtsaq, atalǵan óńirlerdiń ınvestısııalyq, iskerlik belsendiligi, salyq tólemderi artady. Jańa jumys oryndary kóptep ashylady. Máselen, tek Jangeldın aýdanynda ǵana jol boıynda qyzmet kórsetetin bıznes nysandarynda 500-den astam, jol-paıdalaný bólimderi men osy salaǵa qatysty kásiporyndarda 180 jumys orny ashylady. Sondyqtan Memleket basshysynyń jańa magıstral jobasy Torǵaı óńiriniń damýyna jańa lep ákeletin ıgi bastama ekeni daýsyz», deıdi ekonomıst-ǵalym.
Taıaýda Premer-mınıstrdiń orynbasary – ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın Torǵaı óńirin damytýǵa, onyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jónindegi is-sharalar josparyna engiziletin keleshegi zor jobalardy qaraýǵa arnalǵan jıyn ótkizdi. Oǵan Qostanaı oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy tóralqa tóraǵasy Raıymbek Battalov, birqatar vıse-mınıstr, memlekettik organdardyń, bıznes-qoǵamdastyq ókilderi qatysty.
Torǵaı óńirin damytýdyń san taraý joldary qarastyrylǵan alqaly jıynda jol ınfraqurylymyn damytý máselesi de sóz boldy. Atap aıtqanda, «Astana – Yrǵyz» tas jolynda janarmaı quıý stansalaryn salý máselesi pysyqtaldy. Qazir bul ýchaskede eki janarmaı beketi jumys istep tur. Alaıda joldyń uzaqtyǵy eskerilip, Egindikól men Jangeldın aýdandarynda qosymsha keshen salý qajet ekeni aıtyldy. Atalǵan baǵytta jumys istep jatqan «PetroRetail» kompanııasy jelini damytý, janarmaı beketterin kóbeıtý jóninde usynys aıtty. Sonymen qatar kompanııa basshysy Torǵaı óńirinde jol boıynda qyzmet kórsetetin zamanaýı qonaqúı salýǵa nıetti ekenin jetkizdi.
Oblys ákimdiginiń málimetinshe, «Ortalyq – Batys» kólik dáliziniń qurylysy 4 jyl ishinde tolyq aıaqtalýǵa tıis. Qurylys jumystaryna shamamen 6 myńdaı adam, 4 myńnan astam tehnıka jumyldyrylady.
Qostanaı oblysy
