– Anar Muratqyzy, álem jasandy ıntellekt dáýirine qadam basyp jatyr. Aldymyzda sıfrlyq memleketke aınalý mindeti tur. Instıtýt ǵalymdary osy údeden shyǵýda kóptegen jobany iske asyryp jatyr. Osy oraıda «qazcorpus.kz» bazasyn tolyqtyrý mamandarǵa jańa mindet júktedi. Korpýs mazmunyn baıytý jumystary qaı kezden júzege asa bastady?
– Keıingi jyldary Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi artyp, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń qoldaýy kúsheıdi. Nátıjesinde, irgeli zertteýler iske asa bastady. 2020 jyly ǵylymı-teorııalyq negizin professor Asqar Jubanov qalaǵan qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn jetildirý jumystary bastaldy. Alǵashynda korpýs bes stıl boıynsha jınalǵan aqyldy qazaq mátinder bazasy bolyp qalyptasty. Professor Asqar Jubanov ótken ǵasyr sońynda qoldanbaly lıngvıstıka salasynda kompıýterlik lıngvıstıka, statolıngvıstıka, tildi formaldy modeldeý, túrki tilderi statıstıkasy boıynsha zertteý júrgizdi. Qazaq mátinderin avtomatty tanýdyń alǵashqy ǵylymı negizderine arnalǵan eńbekterin jarııalady. Matematık, lıngvostatıstıkanyń negizin qalaǵan ǵalym Qaldybaı Bektaevtyń bastamasymen jıilik sózdikter qurastyrýǵa qatysty. 1996 jyly qazaq mátinin avtomatty tanýdyń ǵylymı negizderinen dıssertasııa qorǵady. Monografııa jazdy. Qazaq sózdikteriniń avtomatty júıesin jasap, bir sóz arqyly alýan túrli sózdikte beriletin aqparatty bir terezeden alý qajettigin usyndy. Osylaısha, ǵalymnyń bastamasymen ulttyq korpýstyń negizi qalandy. Shetelder lıngvıstıkasynda tildi avtomatty taný boıynsha másele kóterilip jatqanda, bizde ınjenerlik, matematıkalyq lıngvıstıka damydy. Onyń bastaýynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qaldybaı Bektaev turdy. Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy jobasyna úlken resýrs qajet edi, alaıda ǵylymnyń toqyraǵan kezimen tuspa-tus kelgendikten, biraz jylǵa kesheýildedi. Osylaısha, túrki tilderi ishindegi lıngvostatıstıkalyq zertteýlerdi, mátindi avtomatty tanýdyń ǵylymı negizderin birinshi bolyp jasaǵan qazaq til biliminiń ǵalymdary aýqymdy ulttyq tildik korpýsty da alǵashqy bolyp ázirledi.
– Ulttyq korpýsta qazaq aýyz ádebıeti úlgilerinen bastap, tildiń qazirgi qoldanysyna qatysty derekter qoljetimdi. Qansha ishkorpýs túzildi?
– Korpýs qazaq tiliniń qoryn sıfrlap saqtaıtyn baza bolsa, úlken mıssııasy – zertteýshi úshin empırıkalyq tildik baza, tiltanýshynyń mıkroskopy deýge bolady. Bul ǵalymdar úshin aqıqattan alshaqtamaýǵa múmkindik beredi. Qazir «qazcorpus.kz» 19 ishkorpýstan turady. Onda árbir tildik birlik taldanyp kórsetetiledi. Mysaly, frazeologızmder ishkorpýsynan qandaı da bir sózdi izdegende sol sózden jasalǵan qazaq tilindegi frazeologııalyq, ıdıomalyq turaqty tirkesterdiń tizimin, maǵynasyn kórsetip berse, maqal-mátelder ishki korpýsynda sol sózden quralǵan maqal-mátel tizimi men maǵynasy shyǵady. Instıtýt sıfrly keńistiktegi qazaq mátinderiniń aqyldy bazasy az bolǵandyqtan, korpýsta, annotasııalardy ǵalymdarǵa paıdaly bolsyn deýmen birge, halyq ıgiligine jaramdy, túsinýine ońaı etip jasaýǵa tyrysty. Qazirgi kezde ǵalymdar aldynda tilimizdi ári tiltanymdyq sapaly ǵylymı kontentti vırtýaldy keńistikke kóshirý mindeti tur. Eger túpnusqa mátinderdi, qoljazba derekterdi sıfrlandyryp, tiltanymdyq taldaýymen birge elektrondyq bazaǵa salý kesheýildese, onda tilimizdiń sıfrlyq dáýirdegi ómirsheńdigi kúrt tómendep ketedi.
– Korpýs bazasyn tolyqtyrýda til ǵalymdary qandaı da bir ereje, talaptarǵa súıene me?
– Árıne. Birinshiden, tildik kontent reprezentatıvtiligine nazar aýdarady. Til qoǵamdyq ómirdiń qaı salasynda qoldanylsa, sol salaǵa qatysty mátinder korpýsy ázirlenýge tıis. Sóıleý stıli óz aldyna, korpýsta pedagogıkalyq, ekonomıkalyq, saıası, ǵylymı, t.b. dıskýrstaǵy barlyq kitabı stıl janrlaryndaǵy mátinder bolýǵa tıis. Sonda ǵana ol ulttyq sıpatqa ıe bolady. Ekinshi bir talaby – teńgerimdiligi. Qazaq tili qaı salada kóbirek qoldanylsa, korpýstyń júıesinde sol sala mátinderi kóp jınaqtalady. Eń kóp qoldanylatyny – pýblısıstıkalyq dıskýrs mátinderi. Munyń ózi dástúrli jáne vırtýaldy keńistiktegi pýblısıstıka bolyp bólinedi.
– Dıalektilik ishkorpýsta qazaq tiliniń aımaqtyq ereksheligi kórsetilgen eken. Bul erekshelikti qandaı belgilerine qarap ajyratamyz?
– Ata-babamyz ulan-ǵaıyr jerimizde shyǵysy men batysy, soltústigi men ońtústiginde bir tilde sóıledi. Mundaı jaǵdaıda dıalekt bolmaıdy. Túrkilik tamyryn, tazalyǵyn saqtap qalǵan monolıtti til – qazaq tili. Kóptegen ımperııa qurǵan ulttyń ádebı tiliniń negizi – jazba til. Mysaly, Qytaı ońtústigi men soltústigi, batysy men shyǵysy turǵyndarynyń aýyzsha sóz arqyly túsinisýi qıyn. Olardy biriktirip turǵan – jazba tili. Orys ádebı tiliniń negizi – Máskeý dıalektisine súıengen jazba til. Túrkııa túrikteri ádebı tiliniń negizi – Ystanbul dıalektisine súıengen jazba til. Qazaq ádebı tiliniń negizi – jalpyhalyqtyq aýyzsha til. Bul bizdi ult etip qalyptastyrǵan, úlken ımperııalar qurǵan tarıhı etno-mádenı qaýymdastyq ishki azamattyq ınstıtýttarynyń ulttyq biregeılikke jumys istegenin aıǵaqtaıdy. Sol sebepti Ulttyq korpýstaǵy dıalektilik ishkorpýs ataýy shartty ataý, durysy – govorlyq bolý kerek. Qazirgi kezde kezdesetin azyn-aýlaq leksıkalyq birlikter sol aýmaqqa kórshiles otyrǵan sýbstrat tildiń áseri ǵana, ishkorpýsta solar týraly derekter beriledi.
– Tarıhı ishkorpýstaǵy málimet qaı ǵasyrdan bastalady?
– Bul korpýs HI–HH ǵasyrdaǵy eski qazaq jazba tilindegi tarıhı muramyzdan bastaý alady. Eski kitabı jazba tilindegi mátinder berildi. Bul til barlyq túrki tilderiniń jazba kommýnıkasııasyna XIX–XX ǵasyrǵa deıin qyzmet etti. Eski kitabı qazaq jazba tilin, keıbir ǵalymdar atap júrgendeı, shaǵataı tili deı almaıtynymyzdyń bir sebebi osy. Qazirgi tańda ınstıtýtta qadım, jadıd, eski qazaq jazba tilindegi ártúrli qoljazbalardy tanıtyn mamandar bar. Alaıda kóne túrki rýna jazýyn oqı alatyn maman daıarlaý kenjelep qaldy. Bul Orhon eskertkishteri sıfrlyq bazasyn jasaýda qıyndyq týǵyzyp otyr. Túrkolog ǵalym Ǵubaıdolla Aıdarovtan keıin ishinara bolmasa, irgeli zertteýler azaıyp ketti. Osyny jolǵa qoıý úshin doktoranttarǵa kóne túrki tili men jazýy boıynsha zertteý taqyryptary berilmek.
– Ádebıettiń erte qalyptasqan salasy poezııa desek, onyń tarıhy, qurylymy korpýsta qalaı kórinis tapty?
– Korpýsta poezııalyq 2 ishkorpýs bar. Onyń biri – tarıhı poetıkalyq ishkorpýs, jyr janrynda jazylǵan poezııalyq eski shyǵarmalardan turady. Al zamanaýı poezııa ishkorpýsynda qazirgi zamanǵy aqyndar óleńiniń prosodıkalyq qurylysy, yrǵaǵy, tarmaǵy, býnaǵy taldanyp kórsetildi. Poezııa – halyqtyń emosıonaldyq ıntellektisin kórsetetin óte názik kórkemdik janr. Qazaq til ıelmeni poezııadan qol úzip, qazaq sóziniń sulý da syrly áýezin, áýeni men sazyn túsinýden qalyp barady. Munda óleń mátinder qazaq orfoepııasy normasyn saqtaıtyn, óleń yrǵaǵyn sezine alatyn mamandarǵa oqytylyp, aýdıosymen birge júkteldi. Bul 300 myń sózqoldanystan turatyn qazaq óleńderiniń elektrondyq bazasy. Sonymen qatar aýyzsha mátinder ishkorpýsynda aýyzsha suhbat, vıdeofılmder júkteldi. Jarnama mátinder ishkorpýsynyń da erekshe qyzmeti bar. Eń alǵashqy jarnama «Qazaq» gazetinde jaryq kórgeni belgili. Olardyń avtory – Ahmet Baıtursynuly, demek tuńǵysh qazaq kopıraıteri de Ahmet Baıtursynuly deı alamyz. Ishkorpýsta tóte jazýdaǵy alǵashqy qazaq jarnamasy kırılshe berildi. Parallel korpýs – qazaq-orys tilindegi teńesken mátinder qory, munda orys mátinderi birlikteri orys tiliniń grammatıkasy boıynsha taldanady. Sondaı-aq alty tildi parallel korpýs bar. Bazadaǵy kontekst alty tilde berildi. Bul tilder Oksfordta oqytylady. Biz solarǵa da paıdaly resýrs jasadyq.
– Kóptegen qorda derekter qoljazbada, arnaıy kartotekalarda saqtalyp kelgeni belgili. Instıtýt qoryndaǵy qoljazba, kartochkalar derlik sıfrlanyp boldy ma?
– Qazaq sózin tirkeýdi alǵash 1930 jyldary A.Baıtursynuly bastaǵany belgili. Ǵalymnyń kartotekalyq qory repressııa jyldarynda joıylyp ketti. Keıinnen qımaqaǵazǵa sóz konteksin jınaý isi 1940 jyldan beri ınstıtýtta júrgizile bastady. Qazirgi kezde 4,5 mln-nan astam qımaqaǵaz qory tolyǵymen sıfrlanyp, «tbikartoteka.kz» saıtynda qoldanýshynyń ıgiligine berildi. Bul – qazaq tiliniń ulttyq sózdik qory. Onda ár sózdiń qoldanylǵan konteksi, derekkózi kórsetiledi. Tiltanymnyń tártibi boıynsha eshqandaı sheshim empırıkalyq bazaǵa súıenbeı jasalmaıdy. Aldaǵy ýaqytta kez kelgen qol jazýdy, qoljazbany avtomatty túrde tiri mátinge Word-qa aýystyratyn baǵdarlama ázirleýdi qolǵa almaqpyz.
– Qazirgi tańda Til bilimi ınstıtýtynyń bastamasymen Oksfordta qazaq tili oqytylady. Oqytý ádistemesi, kadr máselesi qalaı sheshilip jatyr?
– Kez kelgen bastama qoldanysta jetiledi, túrlenedi. Bul ıdeıany 2023 jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek Oksfordqa issaparynda Oksfordtaǵy «Birsöz» bastamasynyń basshysy Leıla Nadjafzadamen kezdeskende qolǵa alýdy uıǵardy. Keıin Leıla Nadjafzada ınstıtýtqa kelip, ınstıtýt qurylymy, ulttyq korpýspen tanysyp, «Birsöz» bastamasy til úıretip júrgen Oksfordtyń Taıaý Shyǵys zertteýshileri úshin qazaq tilin ǵylymı turǵydan oqytý máselelerin talqylady. Sóıtip, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstriniń tikeleı qoldaýymen Ulybrıtanııa syrtqy ister mınıstri D.Kemeronnyń Astanaǵa resmı sapary aıasynda 4 jaqty kelisimge qol qoıyldy. Qazir joba «Bolashaq» baǵdarlamasymen birlesip iske asyp jatyr. Alǵash bolyp Oksfordqa jetken jas maman – PhD Merýert Imanǵazına. Daıyndyq jumystary aıaqtalǵannan keıin akademık Zeınep Bazarbaevanyń shákirti, PhD Dıdar Sadyq Oksfordta qazaq tilin oqytady. Sodan keıin aǵylshyn tilin jetik biletin mamanymyz Talshyn Shoqaeva jalǵastyrady. Qazirgi kezde oqytý ádistemesi, arnaıy oqýlyq qurastyrylyp jatyr. Kýrsqa qatysýǵa yntalylar sany artyp keledi.
– Shetelderdegi tildik korpýstardyń tarıhy, mazmuny, qurylymynda aıyrmashylyq bar ma?
– Qazaq tiliniń ulttyq korpýsyna qaraǵanda tarıhy árige ketetin korpýstar bar. 2023 jyly Majarstannyń Lıngvıstıkalyq ınstıtýtyna bardyq. Ol korpýsta 1 mlrd sózqoldanystan turatyn mátinder bolǵanymen, derekkózdik annotasııasy men tiltanymdyq belgilenimi bizdiń korpýsqa qaraǵanda yqshamdaý eken. Brıtan ulttyq korpýsy mıllıardtaǵan sózqoldanysty quraıdy. Bul korpýstyń aýqymy da keń, annotasııalary da sanalýan. Biraq barlyq bóligi birdeı qoljetimdi emes. Aqylysy da bar. Búginde bazasy 3 mlrdqa jetken orys tiliniń ulttyq korpýsyn jasaý 2000 jyldary bastaldy. Orys korpýsynyń lıngvıstıkalyq annotasııalarynyń kásibılik deńgeıi óte joǵary. Túrkııa ulttyq korpýsy da aýqymdy. Salystyra qaraǵanda, qazaq tiliniń ulttyq korpýsy ózindik tereń mazmunǵa, erekshe qurylymǵa negizdelgen.
– Qazirgi tildik modelder beretin aqparat sapasyn jetildirýde tiltanýshy ǵalymdardyń róli qandaı?
– «ChatGPT»-diń «aqyldy» bolýyna Til bilimi ınstıtýtynyń qosqan úlesi zor. Munda ǵalymdardyń kózge kórinbeıtin qajyrly eńbegi jatyr. Neırojúıe kez kelgen derekkózdegi mátindi qoldanatynyna dálel qajet emes. Korpýsta (qazcorpus.kz) taza tiltanymdyq bilim shoǵyrlanǵan. Degenmen «ChatGPT» áli de kóptegen tildik birliktiń ulttyq mádenı-semantıkalyq maǵynasyn dál kórsete almaıdy. Bul baǵytta Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi iske qosqan jasandy ıntellekt «Ai-Sana» baǵdarlamasynyń, Nazarbaev ýnıversıteti «ISSAI» ortalyǵy jasaǵan «Kaz-LLM» modeliniń ereksheligin ataýǵa bolady. Jaqynda mınıstrligimizdiń qoldaýymen ǵylymı zertteý baǵdarlamasy aıasynda ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ bas mekeme bolyp, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, Aqparattyq jáne esepteý tehnologııalary ınstıtýty, «ISSAI» jáne «Softcraft» kompanııasymen birlesip, qazaq tilin jáne tehnologııalyq úrdisti qoldaý úshin úlken tildik model (LLM) ázirledik. Qazirgi kezde ulttyq, ǵylymı bilimniń sıfrlanbaı jatqan tustary bar. Tiltanymdyq sıfrlyq resýrsy bar tilderdiń jasandy ıntellektidegi sapasy da joǵary ekenin tájirıbeden kórip otyrmyz.
– Sheteldik ortalyqtarmen birlesken jobalar týraly da aıtyp ótseńiz?
– Qazirgi kezde Máskeýdiń Joǵary ekonomıka mektebimen ortaq joba ázirleýdi qolǵa aldyq. Instıtýtta psıholıngvıstıka bólimi ashyldy. Onyń barysynda aıtrekerlik zertteýlerdi júrgizemiz. Qurylǵy álemdik psıholıngvıstıkada ózekti. Buryn aqparatty qabyldaýda aýdıaldy, vızýaldy jol teń dárejege ıe bolsa, qazir vızýaldylyǵy basym. Aıtrekerlik júıe oqý barysynda adamnyń kóz qarashyǵynyń qozǵalysyn tirkeıdi. Osy oraıda qazaqtildi grafıkalyq keńistiktiń qanshalyqty durys jolǵa qoıylǵanyn zerttemekpiz. Instıtýtymyzda zaman talabyna oraı osyndaı ıgi is jalǵasyn taýyp jatyr. Onyń barysynda ǵalymdar sıfrlyq lıngvotehnologııalardy ázirleý ádistemesin meńgerý ústinde. Bul ınstıtýttyń kadrlyq áleýetin jańa deńgeıge kóterdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
