– Darhan Jumaqanuly, qazir ýnıversıtette bilim berýmen qatar tulǵalyq damýǵa yqpal etetin qandaı júıeli ózgerister júzege asyp jatyr? Jalpy, joǵary oqý oryndary qoldanbaly daǵdylardy meńgertý men júıeli oılaýdy qalyptastyrýdyń qaısysyn kóbirek nazarǵa alýǵa tıis?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda: «Elimiz bilim ekonomıkasyna kóship jatyr. Sondyqtan ǵylym, bilim jáne ınnovasııa salasyn basqarý tásilderin ózara baılanystyrý óte mańyzdy» dedi. Prezıdent aıtqandaı, joǵary bilimniń strategııalyq maqsaty – búgingi zamanǵa beıimdelgen, qazirgi synaqtarǵa tótep bere alatyn sapaly urpaq qalyptastyrý. Sonymen qatar ǵylym men joǵary bilim elimizdiń ári qaraıǵy serpilisiniń qozǵaýshy kúshine aınalýy kerek.
Uly Abaı aıtqan «aqyl, qaırat, júrekti birdeı ustaıtyn» bilimdi býyndy qalyptastyrý ıgilikti is bolmaq. Bul sózsiz ýnıversıtetterdiń negizgi mıssııasy. Otandyq joǵary oqý oryndaryn – «keleshektiń fabrıkasy» deýge bolady. Ýnıversıtette oqýmen qosa zertteý jumystaryna, jastardyń áleýmettik damýyna kóp kóńil bólinedi.
Eń bastysy, jastarǵa zertteý ádisterin kóp úıretý kerek dep sanaımyn. О́ıtkeni alǵan bilimdi durys paıdalanyp, kúndelikti kelgen aqparatty óńdep, ózine kerekti jańasha sheshimge qol jetkizý úshin adamda analıtıkalyq oılaý qabileti myqty bolýy qajet. Bizdiń ýnıversıtet osy baǵytta «ROS – research oriented study» metodologııasyn paıdalanady. Iаǵnı stýdent ár pán sheńberinde zertteý ádisterin meńgerip, naqty qoldanyp kóredi.
– Elimizde birneshe jetekshi sheteldik ýnıversıtettiń fılıaly ashyldy. Sizdiń oıyńyzsha, bul ózgeris ulttyq bilim berý júıesin túbegeıli jańǵyrta ala ma? Álde tek shekteýli stýdentter tobyna arnalǵan elıtaly oqý orny sııaqty bola ma?
– Qazir Prezıdent tapsyrmasyna saı elimizde jetekshi sheteldik ýnıversıtetterdiń 33 fılıaly ashylyp, qarqyndy jumys istep keledi. Tek osy jyldyń ózinde «Cardiff», «Coventry», «Woosong» jáne «Anhalt» ýnıversıtetterin qosqanda 9 jańa kampýs paıdalanýǵa berildi. Mundaı reforma talanttardy syrtqa jibermeýdiń bir amaly, sondaı-aq básekege qabiletti adam kapıtalyn qalyptastyrýǵa múmkindik týǵyzady. Ári jas urpaqqa shetelge shyqpaı-aq bilimniń jahandyq standarttaryna qol jetkizýge jaǵdaı jasaıdy. Sózimizdiń dáleli, bıyl sáýirde Arizona State University (AQSh) ýnıversıtetimen bizdiń oqý ordamyz strategııalyq seriktestik jónindegi memorandýmǵa qol qoıdy.
Arizona State University (ASU) — AQSh-taǵy eń iri jáne bedeldi joǵary oqý oryndarynyń biri. Ýnıversıtet Arızona shtatynyń Tempe qalasynda ornalasqan jáne 1885 jyly negizi qalanǵan. ASU ınnovasııalarǵa, zertteýlerge jáne stýdentterdiń jan-jaqty damýyna úlken kóńil bóledi. Oqý ordasy AQSh-taǵy eń úzdik oqý oryndarynyń qataryna kiredi jáne álemniń túkpir-túkpirinen kelgen myńdaǵan stýdentti qabyldaıdy.
Arizona State University-diń Áýezov ýnıversıtetinde fılıalyn ashý Qazaqstan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń joǵary bilim berýdegi halyqaralyq yntymaqtastyq pen akademııalyq ozyqtyqty arttyrý bastamasy aıasynda iske asyp jatyr. Eki joǵary oqý orny arasyndaǵy áriptestik osy jyldyń sáýir aıynda ýnıversıtettik delegasııanyń Arızonaǵa resmı sapary kezinde ózara memorandýmǵa qol qoıýdan bastaldy. Bul yntymaqtastyq jahandyq akademııalyq áriptestikti keńeıte túsedi. Menińshe, elimizdiń bilim berý júıesindegi ınnovasııany damytýdyń mańyzdy qadamy sanalady.
– Búginde elimizde 35 myńnan astam sheteldik stýdent bilim alyp jatyr. 2029 jylǵa qaraı olardyń sany 100 myńǵa jetpek. Bul stýdentter oqýyn aıaqtaǵannan keıin el ekonomıkasynyń damýyna, Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıdegi ornyǵýyna qandaı septigin tıgize alady?
– Bul da sońǵy jyldardaǵy Qazaqstandy tolyqqandy bilim ortalyǵy etýdiń ári shetel stýdentteri úshin tartymdy habqa aınaldyrý baǵytyndaǵy júıeli transformasııanyń kórinisi.
Osy kúnde otandyq bilimniń eksporttyq áleýeti de artyp keledi. Máselen, sońǵy úsh jyl ishinde shetelde elimizdiń 5 ýnıversıtetiniń fılıaly ashyldy. Onyń biri – Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń Omby qalasyndaǵy fılıaly. Qyrǵyzstandaǵy Osh memlekettik ýnıversıteti bazasynda L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ fılıaly ashyldy. Odan bólek, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstanda birlesken fakýltetter men baǵdarlamalar iske qosylǵan.
Osynaý mańyzdy jospardy oryndaýda joǵary oqý oryndarymyzdyń álemdik reıtıngtegi bedeli aıqyn kómek berip jatyr. Máselen, elimizdiń 20 ýnıversıteti «QS World University Rankings 2026» jáne «Times Higher Education 2026» reıtıngterine engeni biz úshin úlken maqtanysh.
Sondaı-aq Áýezov ýnıversıtetinde qazir alys-jaqyn memleketterdi qosa alǵanda, jalpy sany 1 706 sheteldik stýdent bilim alyp jatyr. Olardyń basym kópshiligi Túrikmenstan, О́zbekstan, Reseı, Túrkııa elderinen kelgender. Bul – bizdiń jahandyq bilim naryǵyndaǵy suranysqa ıe ekenimizdi dáleldeıtin kórsetkishi.
Sondaı-aq Áýezov ýnıversıtetiniń Shyrshyq qalasyndaǵy fılılaly tabysty jumys istep keledi. Fılıaldy ashý Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń eki memleket arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastyń qurylǵanyna 30 jyl tolýyna oraı uıymdastyryldy. Baýyrlas qos el prezıdentteri kezdesýi nátıjesinde Úkimet basshylarynyń 2023 jylǵy 5 mamyrdaǵy ekijaqty yntymaqtastyq jónindegi 20-shy birlesken úkimetaralyq komıssııasy otyrysynda kelisim jasalyp, ol búginde oryndalý ústinde. Fılıalda tehnıkalyq, IT-tehnologııalar, hımııa jáne tamaq ónerkásibi kadrlary daıarlanady.
– Keıingi jyldary júzege asqan «Ulttyq qor – balalarǵa» jáne «Keleshek» baǵdarlamalary bilimge qoljetimdilikti arttyra túskeni belgili. Osy turǵydan kelgende memleket jastardy oqytýda «birjolǵy áleýmettik kómekten» qoǵamǵa ortaq jaýapkershilikti júkteıtin tásilge aýysyp jatyr dep aıtýǵa bola ma?
– Prezıdent óz Joldaýynda: «Ǵylym-bilimge umtylǵan, elin-jerin kórkeıtýdi oılaǵan jastarǵa árdaıym jan-jaqty qoldaý kórsete beremiz. Biz qolǵa alǵan aýqymdy jumystyń bári jastardyń jarqyn bolashaǵy úshin jasalyp jatyr. О́skeleń urpaq erteń sonyń ıgiligin kóredi, ony eselep, laıyqty jalǵastyrady» degen edi. Osy rette Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda tórt negizgi qural engizildi. Ol – «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy, «Keleshek» biryńǵaı jınaqtaý júıesi, saralanǵan granttar men arzan bilim nesıesi bastamalary.
Máselen, «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy boıynsha ár bala memleketten ınvestısııalyq kiristiń 50 paıyzyn alady. Al «Keleshek» júıesinde – memleket bastapqy jarna retinde 60 AEK mólsherin qamtamasyz etedi, bankter tabystylyqty keminde 8 paıyz deńgeıinde kepildeıdi, memlekettik syıaqy 7 paıyzǵa deıin jetedi. Júıege 6 jastan 18 jasqa deıin qatysqan jaǵdaıda 5 mıllıon teńgeden astam qarjy jınaqtaýǵa múmkindik bar. Oǵan qosa, Ulttyq qordan bólinetin qarajat ta esepke alynady. Bul qarjylyq resýrstar, keıin kolledj nemese ýnıversıtette oqýǵa paıdalanylady. Qazir shamamen 133,9 myń shot ashylǵan. Jınalǵan qarajat joǵary bilim alýǵa ǵana emes, turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa da jumsalýy múmkin.
Qajet bolǵan jaǵdaıda arzan nesıe nemese saralanǵan grant qarastyrylǵan. Munda memleket shyǵystyń bir bóligin óteıdi, al stýdent tolyq, ıaǵnı, 100 paıyz stıpendııa alady. Bıyl joǵary bilimge jaýapty mınıstirlikten 300 osyndaı grant bólindi. Prezıdent qoldaýymen jańa model qalyptasty. Ol memleket pen ata-ana bilimge birlesip ınvestısııa salady degen sóz. Nátıjesinde, joǵary oqý ornyna túsýge múmkindik artady. Ata-ana ár balanyń bolashaǵyn josparlaı alady.
– Prezıdent ǵylym men ekonomıkany ózara sabaqtastyrýdyń mańyzy jóninde kóp aıtady. Búgingi tańda ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý jolynda qandaı kedergi bar? Olardy eńserý baǵytynda qandaı is-shara atqarylyp jatyr?
– Memleket basshysy bıylǵy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes otyrysynda sóılegen sózinde: «Damyǵan elder ǵylymǵa da, tehnologııaǵa da basa mán berip jatyr. Zamannyń betalysyn barshańyz kórip otyrsyzdar. Jahandyq geosaıası ahýal turaqsyz, qubylmaly, syn-qaterler az emes. Biraq qytaı halqynyń belgili paıymdaýyna sensek, daǵdarys kezinde jańa múmkindikter týady. Qazir – ınvestısııanyń, ǵylym men joǵary tehnologııanyń ýaqyty. Búginde kez kelgen eldiń álemdegi orny ǵylymnyń damý deńgeıine qaraı anyqtalady. Ekonomıkalyq ósim ǵylymǵa tikeleı baılanysty, bul – aksıoma» dep mańyzdy máselege mán bergen edi.
Sondyqtan bul kúnde Ǵylym damýynyń jańa dáýiri bastaldy. Tıisti mınıstrlik qurylǵaly beri Memleket basshysy ǵylymnyń ekonomıkalyq tıimdiligin arttyrý jáne ony ınnovasııamen baılanystyrý, jaqyndastyrý mindetin qoıdy.
2022 jyly Ǵylym akademııasynyń mereıtoılyq sessııasynda Prezıdent ǵylym salasyn jańa deńgeıge shyǵaratyn birqatar naqty tapsyrmalar berdi. Bul tapsyrmalar mınıstrliktiń baǵdarlamalyq qujatyna aınalyp, 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan joǵary bilim men ǵylym damýynyń tujyrymdamasynyń negizi bolyp qalyptasty. Sondaı-aq elimizde «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań qabyldandy. Oǵan qosa, sońǵy jyldary ǵylymdy qarjylandyrý 3,3 esege ósti. Bul 809 ǵalymdy álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtaryna taǵylymdamaǵa jiberýge jáne materıaldyq-tehnıkalyq bazany keń kólemde jańartýǵa múmkindik berdi.
Bir ǵana mysal, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan zertteý ýnıversıteti 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý maqsatynda granttyq qarjy alý úshin «Ǵylym qorynyń» konkýrsyna 8 joba usyndy. Sóıtip, 2 jobanyń grantyn utyp aldyq. Onyń biri – «Agroónerkásiptik kesheni. AО́K ónimderin qaıta óńdeý jobasy». Joba jetekshisi tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty B.Qalymbetov. Grant quny 479 mıllıon teńgeni quraıdy. Ekinshisi – «Topyraqtyń qunarlylyǵyn jaqsartatyn jáne aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyratyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, tehnıkalyq quraldardy óndirýdi uıymdastyrý jobasy». Onyń avtory, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty N.Manabaev. 437 mıllıon teńge kóleminde grant utyp alǵan.
– Ǵylymdy kommersııalandyrý jáne onyń ekonomıkany damytýǵa qosatyn úlesi týraly kóp aıtylyp júr. Otandyq ǵalymdar ázirlegen tabysty keıster bar ma?
– Álbette, ǵylym óziniń ekonomıkalyq áleýetin kórsetip otyr. Biz teorııalyq zertteýlerden naqty kommersııalandyrýǵa ótip jatyrmyz. Naqty nátıjelerge kelsek, máselen, metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýty tehnologııasy boıynsha alǵash ret 99,5 paıyz tazalyqtaǵy tehnıkalyq selen alyndy. 100 tonnadan astam tazartylǵan selen Qytaı Halyq Respýblıkasyna eksporttaldy. «Qazgıdromed» JShS bazasynda «Kazakhmys R&D» ortalyǵy iske qosyldy. Arızona men Qozybaev ýnıversıtetteri birlesip joǵary qosymsha qunǵa ıe kúkirt óńdeý tehnologııalaryn ázirleý ústinde. NU ǵalymdary otandyq shıkizattan lıtıı-ıon akkýmýlıatorlarynyń katodtyq materıaldarynyń prekýrsorlaryn alý tehnologııasyn meńgerdi. Sol arqyly óndiris áleýeti 40 mlrd AQSh dollaryna deıin ósti.
Búgingi tańda 267 ǵylymı joba júzege asyrylý kezeńinde tur. Bıyl ǵylymı ázirlemelerdi kommersııalandyrý boıynsha 62 jańa kelisimshart jasaldy. Ǵylymǵa jeke ınvestısııalar kólemi 20,4 mlrd teńgege jetti, qosymsha taǵy 8,8 mlrd teńge ınvestısııa tartylady dep kútilip otyr. Jobalardy aıaqtaýǵa jeke qarjylandyrý úlesi 32 paıyzǵa deıin ósedi degen jospar bar.
– Jasandy ıntellekt barlyq salaǵa ózgeris ákeldi. Onyń ishinde joǵary bilim júıesi de bar. Sizdiń oıyńyzsha, elimiz bul ózgeriske daıyn ba? Bul baǵytta qandaı jumystar qolǵa alynyp jatyr?
– Jappaı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt tehnologııasyn barynsha engizý arqyly ekonomıkany jańǵyrtý qajettigin Memleket basshysy atap tapsyrdy. Osyǵan saı qazir azamattardy sıfrlyq damý daǵdylaryna oqytý jumystary bastaldy. Iаǵnı biz ultty jasandy ıntellekt syn-qaterlerine sanaly túrde daıyndap jatyrmyz. Osynyń aıasynda Prezıdent álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń akselerasııa tájirıbesin eskere otyryp, jasandy ıntellekt salasyndaǵy mamandardy daıarlaý úshin «AI-Sana» baǵdarlamasyn kezeń-kezeńimen iske asyrý máselesin pysyqtaýdy tapsyrdy.
«AI-Sana» baǵdarlamasy qazirdiń ózinde 600 myńdaı stýdentti qamtysa, «AI Literacy» kýrsy joǵary bilim berýdiń bazalyq standartyna aınaldy. Bizdiń túlekterimiz eńbek naryǵyna jaı ǵana dıplommen emes, ekonomıkanyń bolashaǵy úshin asa mańyzdy sanalatyn sıfrlyq ortada jumys isteýdiń qoldanbaly daǵdylaryn meńgerip shyǵady.
Baǵdarlama sheńberinde «Huawei» kompanııasy JI bazalyq daǵdylary boıynsha eki kýrsty oqshaýlap, qazaq tiline aýdardy. Ol «Search and AI» kýrsy men «Jasandy ıntellektige sholý – AI Overview» dep atalady. Baǵdarlamanyń birinshi kezeńinde «Huawei ICT Academy» kýrstary ornyǵyp engizildi. Nátıjesinde, bul olar boıynsha 240 myńnan astam sertıfıkat berildi.
«Coursera» kompanııasy 95 joǵary oqý ornyna 36 890 lısenzııa bóldi. Coursera bilim berý platformasynda stýdentterge barlyq kýrstar qoljetimdi. Onyń ishinde jasandy ıntellekt boıynsha sarapshylary iriktep alǵan 2 kýrs bar. Ol «Barshaǵa arnalǵan generatıvti JI» men «ChatGPT úshin prompt-ınjınırıng» kýrstary. Sonyń negizinde 87 myńdaı sertıfıkat alyndy.
Sondaı-aq Muhtar Áýezov ýnıversıtetinde «AiSana Huawei» boıynsha jalpy 21 194 stýdent sertıfıkatqa ıe bolsa, «Coursera»-men 2 882 bilim alýshy sertıfıkatqa qol jetkizdi. Bul baǵytta ýnıversıtetimizde birqatar tabysty jumystar atqarylý ústinde. Dálirek aıtqanda, Áýezov ýnıversıteti AI tehnologııalar negizinde transformasııalaýdy bastady. Jasandy ıntellektini oqytý, ǵylymǵa engizýge baǵyttalǵan jobalardy «Bilim berýdegi jasandy ıntellektini damytý qoǵamy» RQB-men birlesip júzege asyrýdamyz. Osy jumystar aıasynda jaqynda «Basqarylatyn sıfrlandyrý jáne ózgeristerge júıeli kózqaras» taqyrybynda eki kúndik strategııalyq sessııa ótti. Is-sharaǵa ýnıversıtettiń basshylyq quramy, fakýltet jáne joǵary mektep dekandary, qurylymdyq bólim basshylary qatysyp, «AI-first» qaǵıdaty men sıfrlyq dáýirdegi ýnıversıtettiń róline qatysty biliktilikterin arttyrdy.
Árıne, jasandy ıntellektini damytý úshin sapaly mamandardy daıarlaý mańyzdy. Nege deseńizder, birinshiden «Aqparattyq tehnologııalar jáne energetıka» joǵary mektebinde jasandy ıntellekt, derekter ǵylymy, mashınalyq oqytý, úlken derekterdi óńdeý boıynsha arnaıy pánder engizildi. Sonymen qatar «6B06121 – Jasandy ıntellekt tehnologııalary» atty jańa bilim berý baǵdarlamasy negizinde stýdentter qabyldandy.
Ekinshiden, ýnıversıtet bazasyndaǵy zerthanalarda beıneni taný, tabıǵı tildi óńdeý, ıntellektýaldy robottehnıka pánderi boıynsha zertteýler júrgizilip, qanatqaqty bastamalar qolǵa alyndy.
Úshinshiden, ýnıversıtet halyqaralyq seriktestermen baılanys ornatyp, JI salasynda birlesken jobalar júzege asyrýǵa kiristi. Stýdentter «Coursera», «edX», «Kaggle» sekildi platformalar arqyly álemdik deńgeıdegi bilim kózderine qol jetkizip, halyqaralyq baıqaýlarǵa qatysyp júr. Jalpy, baǵdarlama kezeń-kezeńimen iske asady. Bul jerde bazalyq daǵdylardan bastap, startaptar qurýǵa deıingi múmkindikteri qamtylady. Joba salalyq mindetterdi oryndaýǵa, sondaı-aq agrarlyq, energetıkalyq jáne ınjenerlik baǵyttardaǵy naqty problemalardy JI kómegimen sheshýge baǵyttalǵan.
– Áleýmettik qamtamasyz etý máselesinde jas ǵalymdar qandaı qoldaýǵa úmit artady? Máselen, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi yntalandyrýdyń qandaı tetigi men mehanızmin usynyp otyr?
– Qazir elimizde jastardyń ǵylymmen aınalysýyna barynsha jaǵdaı jasaý isi jan-jaqty atqarylyp jatyr. Osy oraıda 2024–2025 jyldary alǵash ret 576 jas ǵalymǵa páter kilti tabystaldy. 482 páter «Otbasy banki» arqyly, 94 páter Prezıdent tapsyrmasymen berildi. Bizdiń ýnıversıtettiń jas ǵalymdary da memleket qoldaýyn aıqyn sezindi. 16 jas ǵalym memlekettik baǵdarlama aıasynda baspanaly boldy.
– 2026 jylǵa arnalǵan strategııalyq mindet aıasynda ǵylym men bilimdi damytýdyń Prezıdenttik modeliniń tıimdiligin dáleldeıtin negizgi ólshem qandaı bolmaq?
– Kelesi jyldaǵy bizdiń negizgi maqsatymyz – qurylǵan ınfraqurylymdy turaqty ekonomıkalyq ósimge aınaldyrý. Árıne, mamandardy daıarlaý barysynda sapaǵa asa kóńil bólýmen qatar, ózekti oqý baǵdarlamalaryn engizip, jumys berýshilermen tikeleı baılanys ornatamyz. Ǵylymı mektepterdiń áleýetin arttyrý úshin aǵa býyn men jas ǵalymdar qaýymdastyǵymen birlesip, Shymkent qalasynyń damýyna qajetti jobalardy júzege asyramyz. «Sıfrlyq ýnıversıtetter» tujyrymdamasy jalǵasyn tabady. Ekojúıelerdi qurý arqyly naryqta moıyndalǵan mańyzdy mamandyqtar modeline kóshemiz. Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa bóletin 1% aýdarymyn óndirispen birlesip shıkizat sektoryn ǵylymı-tehnologııalyq damýǵa baǵyttaımyz. Bul maqsatta ERG kompanııasymen birlesken arnaıy jobalarymyz bar. Mundaı bastamany basqa kompanııalarmen de jalǵastyramyz. Bizdiń basty muratymyz – jeke granttyq qarjylandyrý úlesin 32 paıyzǵa jetkizý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Ánýar JUMAShBAI,
«Egemen Qazaqstan»