Sýret ashyq derekkózden alyndy
«Parazıt» sózi kúndelikti ómirde dóreki ráýishte qoldanylǵanymen, ǵylymda naqty termınologııalyq mánge ıe. Grektiń aramtamaq maǵynasynan shyqqan bul uǵym ózge aǵzanyń resýrsyn paıdalanyp ómir súretin kez kelgen tiri jandy bildiredi. Bıologııa turǵysynan alǵanda, adamdy eshqashan parazıtter qataryna jatqyzýǵa bolmaıdy. Biraq «áleýmettengen haıýan» (Arıstotel) retinde parazıtke óte-móte jıi aınalady.
Áleýmettanýshy fılosof Lev Shtýden barlyq órkenıette áleýmettik masyldyqtyń úsh irgeli faktory baryn aıqyndaǵan. Olar: saıası bılik, kommersııa jáne qylmys.
Birinshiden, bılik – qoǵamdy retteıtin, tártip ornatatyn tetik. Biraq ol árqashan ádildiktiń quraly bola bermeıdi. Qolda shoǵyrlanǵan bılik májbúrleý men zorlyqtyń tetigine aınalǵanda, belgili bir toptar halyq eńbeginiń esebinen zańdy túrde parazıttenýge múmkindik alady. Tarıhta Qasym han, Jáńgir han syndy bılik ıeleriniń eńbegi qoǵamǵa ıgilik ákelgen mysaldary bar. Alaıda bılik jemqorlyqpen astasqanda, onyń tabıǵaty túbegeıli ózgeredi. Mundaı jaǵdaıda basqarý quraly ıgilikti ádil bólýge emes, belgili bir toptyń múddesin qanaǵattandyrýǵa jumsalady. Memlekettik apparat halyqqa qyzmet etýdiń ornyna «resýrstardy sorýdyń» zańdastyrylǵan tetigine aınalady. Bul – áleýmettik parazıtızmniń eń qaýipti túri. О́ıtkeni ol kezdeısoq qubylys emes, tutas saıası qurylymǵa sińip, formaldy zańdar men ınstıtýttardyń kóleńkesinde ómir súre beredi.
Ekinshi másele – kommersııa. Bastapqyda ol adamzat órkenıetiniń damýyna serpin bergen tabıǵı qubylys edi. Taýar men aqshanyń almasýy qarapaıym qajettilikten týyndady. Bireýinde artyq bıdaı bar, ekinshisinde artyq mal bar, olar aıyrbas jasaıdy. Ýaqyt óte kele osy aıyrbas jańa ekonomıkalyq júıelerdiń negizine aınaldy. Alaıda tarıh bizge mynany dáleldedi. Kommersııa tek ekonomıkalyq qural bolyp qalmaı, birte-birte qoǵamdyq qatynastardyń ámbebap logıkasyna túrlendi. Búginde biz saýdanyń bazarda ǵana emes, ǵylymda da, ónerde de, tipti dinde de ústemdik quryp otyrǵanyn kóremiz. Zertteýlerdiń basym bóligi paıda ákeletin salaǵa baǵyttalady. О́nerdiń ózi naryq zańyna táýeldi. Kitap qansha satylady, fılm qansha tabys ákeledi degen suraqtar shyǵarmashylyqtyń ishki qundylyǵyn basyp oza bastady. Dinniń de ekonomıkalyq ólshemderi paıda boldy. Qajylyq, qurbandyqtyń keıbir rásimderi kommersııamen astasyp otyr.
Eń qaýipti tusy – kommersııa iri qarjy kapıtalymen aralasqanda paıda bolatyn parazıttik sıpat. Eger kapıtal adal eńbekke súıense, ol jańa óndiris pen jumys oryndaryn ashady, qoǵamdy damytady. Al eger ol tek alypsatarlyqqa, jasandy baǵalardy kóterýge, monopolııa qurýǵa súıense, onda ol aqsha jasaýdyń óz aldyna bir «ónerine» aınalady. Mundaı jaǵdaıda kapıtal qoǵamnyń ortaq eńbegin ádiletsiz bólýdiń quraly bolyp, áleýmettik parazıtızmniń zańdastyrylǵan formasy bolyp qalady.
Úshinshi qaınar – qylmys. Qylmys – zańǵa qaıshy áreket retinde anyqtalsa da, ol kez kelgen qoǵamda kezdesetin ámbebap qubylys. Eshbir qoǵamdyq formasııa qylmystan tolyq arylǵan emes. Tipti eń damyǵan órkenıetterdiń ózinde ol ózinshe túrlenip, qoǵamnyń ár qabatyna enip otyrady.
Áleýmettanýshylardyń aıtýynsha, qylmys qoǵamdyq normalardy buzýmen qatar, onyń álsiz tustaryn paıdalanyp, «qara naryq» zańdylyǵyn jasaıdy. Qylmys bir jaǵynan bıliktiń álsizdigin kórsetse, ekinshi jaǵynan qoǵamdaǵy ádiletsizdikti paıdalanyp, «kóleńkeli ekonomıka» retinde jumys isteıdi. Aıtalyq, sybaılas jemqorlyq – qylmystyń eń qaýipti túri. О́ıtkeni ol – tek jeke adamnyń áreketi emes, tutas memlekettik ınstıtýttarǵa sińip ketetin dert. Jemqorlyq bar jerde ádildik bolmaıdy, al ádildik joǵalǵan qoǵamda adamdar zańǵa emes, beıresmı kelisimderge senedi. Bul memlekettiń irgesin shaıqaltady. «Kóleńkeli ekonomıka» da dál sondaı. Zańǵa baǵynbaıtyn kásipkerlik, jasyryn saýda, salyqtan jaltarý – munyń bári qoǵamnyń ortaq qazynasyn álsiretedi. Memleket bıýdjetine túsýge tıis qarajat qylmystyq toptardyń qolyna ketedi. Sondyqtan qylmys – qoǵamnyń damý múmkindikterin tusaýlaıtyn áleýmettik parazıtızmniń bir túri. О́ıtkeni ol eńbekke emes, aldaýǵa, zorlyqqa, qııanatqa súıenedi.
Sózimizdiń álqıssasynda adam qoǵamnyń kishkene bóligi ekenin aıttyq. Demek, áleýmettik masyldyqtyń aldyn alý úshin adam eń aldymen ózinen bastaý kerek. Abaı aıtqandaı, «Siz aıtsańyz, otqa túsýge barmyn dep jeldendirip alyp, sharýasyn qylmaı-aq, malyn baqpaı-aq sodan alyp, kıimin búteıtip kıip, táýir atyn minip alyp, qatarly bir qurmetke jetip júre beredi». Bul – toǵyshar minezdiń aıqyn sýreti. Tóle bıdiń danalyǵy oıǵa oralady: «Jigit adamǵa bas kesir – erinshektik, ortanshy kesir – uıqyshyldyq, kenje kesir – kedeılik». Bul úsh kesir – masyldyqqa aparatyn ıakı masyldyqtan týatyn kesapattar. Sol sebepti adam rýhanı jetilip, qoǵamǵa paıdaly azamat atanýy úshin menmendikti ysyryp, eńbekke boı úıretýi qajet.
