Is-sharaǵa qatysqan mýzyka mamandary atalǵan jınaq óńirdiń aspaptyq mýzykasyna arnalǵan alǵashqy irgeli eńbektiń biri ekenin aıtyp otyr. Kúıshi, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory Janǵalı Júzbaıdyń aıtýynsha, qazirgi kúıtanymdaǵy Arqa, Shyǵys Qazaqstan, Qarataý, Jetisý, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý, Syr boıy dep jikteletin jeti mektep qazaqtyń aspaptyq mýzykasynyń kemeldigin, dombyra kúıleriniń kenendigin kórsetedi. Alaıda túrli sebepterge baılanysty osy mektepterdiń syrtynda birqatar kúıshilik úlgiler eleýsiz qaldy.
«Mysaly, Qytaı jerindegi Ile, Tarbaǵataı, Mońǵolııadaǵy Baıólke, Túrkistannyń kúngeıindegi Qyzylqum sekildi kúıshilik dástúrler aımaqtyq baı mura bola tura kezinde zerttelmedi, qolǵa alynbady. Bul mektepter táýelsizdik alǵannan keıin qaıta jańǵyrdy, kúı antologııalaryna endi, notalary hattala bastady. Al endi, baıyrǵy Torǵaı jerindegi kúıshilik dástúrdiń jóni bólek. Torǵaı tókpeleri – joǵaryda biz túgendegen barsha mekteptiń bárin sińirgen klassıkalyq mashyq, sonymen birge ejelden qazaq sanasynda jańǵyra damyǵan kıeli kúı mektebi. Torǵaı men Tobyl kúıleriniń zerttelýi negizinde erterekte bastalǵan, patshalyq Reseı zamanyndaǵy orys ǵalymdary men keıingi keńes dáýirindegi Zataevıchter bastaǵan mýzykatanýshylar legi Torǵaıdyń dombyrashylyq dástúrine tamsanǵan, sondyqtan bul jerdiń folklorynda qaǵazǵa túsken derekter qory da jetkilikti. Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha, Torǵaı óńirinde kúıshiliktiń damyǵan úsh túri bolǵan, dombyra, sybyzǵy, qobyz kúıleriniń eń kóne túrleri osy óńirde saqtalǵan. Qazaqta sırek kezdesetin qamys syrnaıdyń kúıleri osy óńirde berige deıin bolǵan. Qazbek Ábenovtiń qobyz ben sybyzǵy, syrnaı kúılerin quıqyljytatyny sodan bolar dep oılaımyz. Biz bolashaqta el arasynda saqtalǵan muralardy, ásirese qobyz kúılerin jınaqtaý mańyzdy ekenin aıtqymyz keledi. Qoılybaı, Tilep sekildi abyzdar ótken jer ǵoı», dedi Janǵalı Júzbaı.
Ǵalymnyń aıtýynsha, jańa jınaqqa engen kúılerdiń deni – epostyq ári tarıhı týyndylar.
«Osy jerde Torǵaıdyń jyr kúıleriniń úlgileri («Kóruǵylynyń áýeni», «Qyz Jibektiń» maqam kúıi) týraly aıtpasqa bolmaıdy, Syr boıy, Yrǵyz jaǵasynan Torǵaıǵa deıin jalǵasqan aspaptyq-epıkalyq stıl damı kele «Jyr kúıleri» dep atalatyn mýzykalyq janrǵa ulasqan sekildi. Jeldirmelete, kerim qaǵyspen tartylatyn qońyr tókpelerdiń yrǵaq-ekpini jyrshynyń maqamy sekildi, keıde muńdy, keıde saltanatty, jyr kúılerdiń kompozısııalyq qurylymy kúrdeli, áýezi sheshen. Avtorlyq kúılerdiń de osy jınaqqa enýi zamandyq kúıtanym ǵylymy úshin jańalyq bolaryna bek senimdimiz. Torǵaılyq sarynnyń Qapaq sal, Nurhan aqyn zamanynan osy kúnge deıin áýezi esh ózgerissiz úzilmeı kele jatqanyn seze alamyz. Jazýshy Tólen Ábdiktiń, kompozıtor Aıtbaı Muzdahannyń kúıleri osynyń kýási. Jalpy, jınaqtyń ult rýhanııaty men mádenıetimiz úshin bereri mol. Uly ister osyndaı súıekti izdenisterden turady», deıdi ǵalym.
О́ńirdiń mádenı ómirindegi eleýli oqıǵa retinde baǵalanǵan jańa kitaptyń Arqalyq qalasynyń ákimi Ámirhan Asanovtyń tikeleı qoldaýymen jaryqqa shyqqanyn aıta ketý kerek. Jınaqqa Ahmet Baıtursynulynyń «Arman» kúıi, Mirjaqyp Dýlatulynyń «Áýez» kúıi, Nurhan Ahmetbekovtiń «Jeńis» (1, 2 nusqasy), «Iıýn jarlyǵy» sııaqty kúıleri de engen. Sonymen qatar buǵan deıin eshbir jınaqta jarııalanbaǵan Qazbek Ábenov, Qapaq sal, Juman Shalbaev, Qasymhan Aldabergenov, Nazar Qapaqov, Toqtarbaı Tursynov, Qajyǵalı Omarov, Aıtan Seıdahmetov, Qasym Tortaev, Kenjebolat Ahmetov, Bekzat Ǵazezov tárizdi kúıshilerdiń shyǵarmalary kópshilik qaýymnyń nazaryna alǵash ret usynylyp otyr.
«Atalǵan kúıshi-dombyrashylardyń shyǵarmalary Tobyl-Torǵaı dombyra dástúriniń stıldik erekshelikterin, janrlyq-taqyryptyq baǵyttaryn, oryndaýshylyq dástúrin ár qyrynan kórsetedi. Sondyqtan atalǵan jınaq tek notalyq jarııalanym retinde ǵana emes, sonymen birge ǵylymı zertteý nysany retinde de mańyzdy. Kitaptyń alǵashqy bóliminde osy baǵyttaǵy zertteýshilerdiń maqalalary men siltemelik materıaldary usynylǵan. Sońǵy qosymsha bólimde kúıleri saqtalmasa da, esimderi esinde júrgen ónerpazdarǵa qatysty derekter berildi. Árıne, osy óńirden shyqqan kóptegen kúıshi týraly naqty derekter jetkiliksiz bolǵandyqtan, olardyń barlyǵyn tolyq qamtydyq dep aıta almaımyz», deıdi qurastyrýshylar.
Saltanatty is-sharaǵa qatysqan zııaly qaýym jańa kitap haqynda oı tolǵap, qurastyrýshylarǵa jyly lebiz arnady. Jergilikti ónerpazdar Ahmet Baıtursynulynyń «Arman», Qapaq saldyń «Kekilik», Qaıyrǵalı Əbishevtiń «Saryjaılaý», halyq aqyny Nurhan Ahmetbekovtiń «Jeńis» kúılerin oryndady. Qala əkimi Əmirhan Asanov jıynǵa arnaıy kelgen aqsaqaldar men qurastyrýshylarǵa alǵys aıtyp, syı-qurmet kórsetti.
Ákim aldaǵy jyly Arqalyqta «Tobyl-Torǵaı kúıleri» kitaby boıynsha kúıshiler baıqaýyn ótkizýdi josparlap otyrǵanyn aıtty.
Qostanaı oblysy
