Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Áýeli, – deıdi joǵarydaǵy psıholog mamandar. – Qurmetti ata-ana, siz bala tárbıeleý isinde biz usynyp otyrǵan tórt negizdiń qaısysyna beıimdiligińizdi bilý asa mańyzdy. О́ıtkeni ár adamnyń minez-qulqy, ómir súrý daǵdysy, qoǵamdyq kózqarasy, adamdarmen qarym-qatynasy, óziniń áleýetin baǵalaýy, densaýlyǵy árqıly. Sol sebepti ata-ata bala tárbıesinde usynylyp otyrǵan tórt negizdiń birin óziniń jaratylys bolmysyna qaraı tańdaýǵa tıis. О́ıtkeni tárbıe negizi degenimiz – ata-ananyń balaǵa qatynasyn retteıtin basty qaǵıdat.
Osy oraıda tórt tárbıe negizine jeke-jeke toqtalar bolsaq: birinshi – syılastyq tárbıe. Munyń basty ustanymy: qatań talap qoıý arqyly balanyń baǵytyn túzý; jeke tártibin qadaǵalaýda jyly raı tanytý; balanyń kózqarasyna qurmetpen qaraý; qateligin moıyndaýǵa úıretý; bastysy ata-ana men bala arasyndaǵy qatynastyń shegin belgileý, t.b.
Bul ustanymdardy basshylyqqa alǵan ata-ana balasynyń tárbıesin jaqsy baǵytqa túzeı alady. Ári balanyń arman-maqsat jolyndaǵy peıilin qoldaıdy. Osylaı ortaq syılastyq tárbıege qanyqqan bala dara kózqarasty, tártipti bolyp ósedi.
Mysaly, balańyz qandaı bir saıysqa qatysý kerek boldy. Biraq keshigip, bara almady. Sol úshin qapalandy. Mundaıda ata-ana: «Seniń qapalanǵanyń durys, biraq ýaqyttyq oqıǵa úshin júıkeńe salmaq túsirýdiń qajeti qansha», dep balasyn qoldaı otyryp, máseleni sheshýdiń ońtaıly jolyn usynady.
Tárbıeniń ekinshi negizi – avtorıtarlyq tárbıe haqynda aıtsaq. Onyń basty sıpattary: qatań talap qoıady, biraq nátıjesine mán bermeıdi; balanyń kózqarasy men tanymyn eskermeı, mindet júkteıdi; balany «biz aıttyq boldy» degen birjaqty sheshimge boıusyndyrady; otbasylyq ortaq mámilede ata-ananyń pikiri ústem turady.
Bul sharttardy úlgi tutqan ata-ana balasyna ózderiniń kózqarasyn tyqpalap, onyń jeke pikirimen sanaspaıdy ári únemi baqylaýynda bolýyn qalaıdy. Eger bul talaptary oryndalmasa, jazalaý tásiline kóshedi.
Mysaly, bala ata-anasymen birge dúkenge bas suqqan boıda, oıynshyq alyp berýin ótindi. Ata-anasy «joq» dep jaýap qatty, bala jylady. Ata-anasy balasyna: «Jylaýdy doǵarmasań, úıdegi barlyq oıynshyǵyńdy dalaǵa shyǵaryp tastaımyz», dep úreı týdyrdy. Nátıjesinde, balaǵa «ózin árdaıym qaýipti sátter kútip tur» degen túsinik qalyptasady da, udaıy úreı qushaǵynda júredi.
Amerıkalyq psıhologter usynyp otyrǵan úshinshi negiz – salǵyrttyq tárbıe. Onyń sıpattary: talap etý jaıy álsiz; jaýapkershilik nashar; balanyń isi men áreketine mán bermeý; qamqorlyq tanytyp, balaǵa durys baǵyt-baǵdar nusqalmaıdy, t.b.
Tárbıeniń mundaı baǵytyna boı aldyrǵan ata-ana balasynyń bolashaǵyna alańdamaıdy, tipti qarym-qatynasy sýyq tartyp turady. Bul negizge – otbasylyq qundylyqqa mán bermeıtin, balalarynyń as-aýqatyna nazar aýdarmaıtyn, olardyń is-áreketine jaýapkershilikpen qaramaıtyn ata-analardy jatqyzamyz.
Bala tárbıesiniń tórtinshi negizi – erkin tárbıe. Munyń sıpattary: shekten tys talap qoımaıdy; ashyq qatynas ornatady; balany ózi sheshim qabyldaýǵa úıretedi; balanyń bolashaq baqytyn bárinen joǵary qoıady.
Bul baǵytty ustanǵan ata-ana balalaryn dos-qurdasy sııaqty erkin ári teń ustaıdy. Árqandaı shıelisti oqıǵanyń aldyn alady, bolǵan jaǵdaıda jaýapkershilikti ózderine alyp, barlyq máselede balalarynyń pikirin tyńdaıdy.
Mysaly, erteń sabaq, biraq balalar túnimen kıno kórýdi qalady. Árıne, bul zııan. Balalar erteń sabaq ústinde uıyqtaıdy, ıa bolmasa sharshap otyrady. Ata-ana osyny bile tura ruqsat beredi. О́ıtkeni olar balalarynyń óz betimen sheshim qabyldap, isiniń durys-burystyǵyn sezgenin qalaıdy.
Joǵarydaǵy psıhologter ózderi usynǵan tórt negizdiń ishinde syılastyq tásili eń nátıjeli dep tanypty.
