Taıaýda Mınskide «normand tórttigi» bas qosyp, Ýkraınadaǵy daǵdarys jaǵdaıyn talqylap jatqan kezderde bylaıǵy kóp jurttyń nazarynan tys qalyp qoıǵan, biraq mańyzdylyǵy jaǵynan Belarýs astanasynda Reseı, Fransııa, Ýkraına jáne Germanııa lıderleriniń sanalaryn sarp etken máseleden onshalyqty bir tómen emes oqıǵa boldy.
Sol kúnderi Reseıdiń qorǵanys mınıstri Sergeı Shoıgý úsh kúndik máýletpen Latyn Amerıkasyna – Venesýela, Nıkaragýa jáne Kýba elderine baryp qaıtty. Reseı áskerı vedomstvosy basshysynyń Ýkraınanyń óz elimen tikeleı shekaralas jatqan ońtústik-shyǵysynda qyzyp turǵan azamat soǵysynyń syńaıynda muhıttyń arǵy jaǵalaýyndaǵy alyp memleketpen qanattas aımaqqa sapar syzýynyń astarynda ne jatyr? Bul joǵaryda atalǵan dáýletterdiń Reseı úshin áskerı strategııa turǵysyndaǵy mańyzynyń aıryqsha joǵary ekenin baıqatpaı ma? Endeshe, qorǵanys mınıstri saparynyń sebebi men maqsaty qandaı boldy?
Nege bul elder tańdap alynǵan?
Bizge burynnan belgisi, Venesýela, Nıkaragýa jáne Kýba elderi Reseıdiń osy aımaqtaǵy biraz ýaqyttan bergi dástúrli áriptesteri bolyp tabylady. Aıtalyq, onyń Venesýelamen qarym-qatynasynyń tarıhy onshalyqty uzaq bolmasa da, az ǵana merzimniń ishinde biraz máseleni qamtýymen baılanysty tereńdete túsken eken. Reseı bul elge 2001 jyldan 2013 jylǵa deıin jetkizip bergen qarý-jaraqtary arqyly ony 11 mlrd. dollarǵa qaryzdandyryp qoıypty. Al munyń qanshalyqty úles ekenin paıymdaý úshin kúlli Latyn Amerıkasy elderi áskerı taýar aınalymynyń 14,5 mlrd. dollardy qurap otyrǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. Qazir ekonomıkalyq ahýaly kúrdeli qalypqa jetip turǵanyna qaramastan, bul qarym-qatynastyń qylýasyna tıtteı de jaryqshaq túsip turǵan joq. Alaıda, dál qazirgi tańda Venesýel da, Nıkaragýa da, Kýba da Máskeýdi satyp alýshy turǵysynda ǵana emes, satýshy el rólinde de qyzyqtyratyn sııaqty.
Álbette, Reseıdiń bul elderden satyp alatyny naqtyly taýar bolmaıdy. Ony saıası sarapshylar qazir «saıası qatynas» dep atap otyr. Al bul «taýardyń» mańyzdylyǵy sondaı, Máskeý ony, ózi de kúrdeli saıası tyǵyryqqa tirelip turǵanyna qaramastan, barlyq artyq shyǵynymen qosa, tolaıym satyp alýǵa beıil. Taǵy bir jaıt, osynyń aldynda Venesýelamen jańa uzaq merzimdi kelisimniń jasalǵaly turǵany týraly eshqandaı da aqpar bolǵan joq. Soǵan qaraǵanda, bári tez, aıaq astynan qozǵala qalǵan sııaqty. Al kelissózdiń qorytyndysynda Reseı Federasııasy men Venesýela qarýly kúshteriniń birlesken jıyny ótkeli turǵany, sondaı-aq Reseı áskerı korablderiniń bul eldiń porttaryna dostyq ráýishtegi saparmen kelgeli jatqany aıǵaq boldy. Bir kúnnen keıin tap osyǵan uqsas tıisti kelisimge Nıkaragýada da qol qoıyldy. Endi Reseı korablderi bul eldiń eki iri portyna – Tynyq muhıttaǵy Korınto men shyǵys jaǵalaýda ornalasqan Blýfıldske belgilengen tártipke saı kele alady.
Bul PR-aksııa emes pe?
Reseıdiń bul aımaqqa qyzyǵýshylyq tanytýyn saıası turǵydan da, ekonomıkalyq jaǵynan da tolyq túsinýge bolady. Máskeýdiń munda qadam basyp, qanatyn jaıýy eń aldymen oǵan bul aımaqta bolyp jatatyn prosesterge óziniń yqpalyn tıgizip, jaǵdaıdy tolyq baqylap otyrýyna múmkindik beredi. Bul artyqshylyqtar jaqyn keleshekte Venesýela men Kýbada bılik aýysa qalǵan jaǵdaıda da meılinshe saqtalyp qalýy da yqtımal. Mundaǵy áńgime jańa basshylyqtyń jeke kózqarastary men ustamdaryna táýeldi bola qoımaıtyn uzaq merzimdi zań júzindegi kelisimder týrasynda bolyp otyr.
Reseıdiń osy qalyptaǵy saıası maqsaty da aıqyn. Ol – AQSh-tyń ulttyq qaýipsizdigi úshin erekshe mańyzdy aımaqta óz pozısııasyn nyǵaıta túsý. Al negizgi másele tap qazir «básekeleske tuz jalatyp qoıýda» («Ishiń kúıse, tuz jala») emes, másele Máskeý men Vashıngtonnyń arasy aldaǵy ýaqytta budan da ári nasharlaı tússe, naqtyly qadamdarǵa bara alatyndaı múmkindikter jasap alýda. Sol kezde erteden bul óńirlerdi óziniń qolaısyzdaý keıiptegi tý syrty sııaqty kóretin AQSh úshin kóp nárseni jańadan qarap, talaı jáıt jóninde qaıta oılanýǵa týra keler edi. Munyń ózi Qurama Shtattarǵa ózi úshin asa qymbatqa túsetin Karıb teńizi sýlary men Meksıka buǵazy boılaryndaǵy ońtústik qorǵanys júıesin turǵyzýdyń qajettiligi týatynyn bildiredi. Bulardy ol Reseıdiń bortynda qanatty zymyrandar súńgýir qaıyqtary men áýe keńistiginde soǵys ushaqtary bar aımaqtan tónip qalýy yqtımal qaterden saqtaný úshin ózi-aq jasaýǵa májbúr bolady.
Endi Máskeýdiń ekonomıkalyq turǵydaǵy yntasyna kelsek, ol eń aldymen 2014 jyly daıyndyq jumystary bastalǵan, alda orasan aýqymdaǵy naýqanǵa aınalǵaly turǵan Nıkaragýa kanaly qurylysy jobasyna qatysý túrinde kórinýi de múmkin. Quny qyryq mlrd. dollardy quraıtyn kontraktiniń negizgi oryndaýshylary Qytaı kompanııalary bolyp otyrǵan jobada Reseı jaǵyna da jumys tabylyp qalatyny anyq. Ol negizinen kanaldyń ınfraqurylymyn jasaýǵa qatysý turǵysynda alǵa tartylmaqshy. Reseı qorǵanys mınıstriniń saparynan keıin aldymen aýyzǵa alynǵan jumystyń bir parasy retinde qazir sol ınfraqurylymnyń topografııalyq ortalyǵyn jasaý bolmaq. Sarapshylardyń aıtýlarynsha, muny reseılik kompanııalar óz qural-saımandarymen jabdyqtap beredi. Budan bólek, Reseı kanal qurylysy men onyń áýe keńistigin kúzetý qyzmetin de ózine ala alady. Al kanal qurylysy aıaqtalyp, ol paıdalanýǵa berilgen kezde Atlant muhıty men Tynyq muhıttyń arasyna jol salynyp, eki jaqtan úlken kemelerdiń qatynaýy Panama kanalyna qaraǵanda, eki esege artady.
Bul jerde atalǵan qadamdardyń pıar bolarlyq áserleri de bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Elderdiń óz múddelerin belsendi túrde alǵa shyǵarýlary, yntymaqtastyqty naqtyly usynystarmen nyǵyzdaı túsý qashanda olardyń ımıdjerin kóterip alýlaryna jol ashyp beretin bolǵan. Erteńgi kúnniń ne bolyp ketetini belgisiz bolyp turǵan qazirgi almaǵaıyp kezeńde Reseıdiń mundaı batyl da oqys qadamdarǵa baryp jatqanyn biz eshqandaı ábes kórip otyrǵan joqpyz. Qalaı degende de, ımıdjdi kóterý maqsatynda qolǵa alynyp jatatyn sol tirlikterdiń arǵy jaǵynda naqtyly tabystardyń da turǵany taǵy aıan.
Kýbaǵa qaıta oralatyn kún týdy ma?
2014 jyldyń jazynda birqatar buqaralyq aqparat quraldary Reseı Federasııasy men Kýbanyń arasynda reseılik áskerılerdiń qarjynyń jetispeýshiliginen jáne el basshylyǵynyń AQSh-pen qarym-qatynasty jaqsartý nıetinen 2001 jyly tastap ketken Lýrdestegi barlaý ortalyǵyna Reseıdiń qaıtyp oralatyny týrasynda kelisimge qol jetkenin jarysa jazyp jatty. Sóıtip, 2001 jyly Lýrdesten ketý jónindegi sheshimge qoldaý bildirgen Vladımır Pýtın 2014 jyly oǵan qaıta oralýǵa tilek bildirdi. Ol sonymen birge Reseıdiń jaǵdaıy munsyz da jaman bolmaıtynyn atap ótýdi de umyta qoımady.
«Biz ózimizdiń qorǵanys qabiletimizdi kúsheıtý mindetin bul komponentsiz de sheshe alamyz, munda bir erekshe eshteńe joq», - dep málimdedi Reseı lıderi. Biraq munyń shynaıy kóńilden bildirilgen tujyrym ekenin de, nemese aldaýsyrata aıtylǵan shyǵaryp-salma sóz ekenin de dóp basyp tanyp, qatesiz qarpý qıyn. Ony Sergeı Shoıgýdyń sapary qorytyndysy da aıǵaqtap bere alǵan joq. Degenmen, Lýrdestiń shyn máninde Reseı úshin qanshalyqty mańyzy bar ekenin bilip qalatyn shaǵymyz da qashyq emes. Biraq qalaı degende de, «Bostandyq araly» Reseımen áskerı burynǵydan da tyǵyz yntymaqtastyqta bolý bolashaǵynan bas tartpaıtynyn sońǵy kezderi qanshama ret baıqatyp úlgerdi. Muny Kýba revolıýsııasynyń kósemi Fıdel Kastronyń sózimen kestelesek, keıingi kezderi bul elmen birden jaqyndasa qalýdy kóksegen AQSh-pen endigi jerdegi qarym-qatynastyń «naızaǵaıly bolmasa da, bultsyz bolatynyna» mundaǵylardyń aıryqsha bir senim artyp otyrǵany shamaly.
Osynyń bári bir polıarly álemniń kúni kelmeske ketip bara jatqanyn baıqatyp otyr. Sońǵy jıyrma jyldan astam ýaqyt boıy «álem jandarmy» degen róldi oınap kelgen eldiń kókke sermegen jalań qylyshyn jerge túsiretin kezi kelip qaldy.
Serik Pirnazar.
