Osy mereıtoıǵa oraı elimizde alǵash ret «National Geographic Qazaqstan» elshilerin jarııalaýǵa arnalǵan ashyq kezdesý ótti. Jıynda sóz alǵan «Kazmedia holding» kompanııasynyń basqarýshy dırektory – «National Geographic Qazaqstan» jýrnalynyń bas redaktory Aıbyn Shaǵalaq elshiler kóp kandıdattyń ishinen iriktelip alynǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, osydan on jyl buryn, aqpan aıynda «National Geographic Qazaqstan» jýrnalynyń alǵashqy sany shyqqan. Sodan beri basylym elimizde qazaq tilinde turaqty túrde taralyp keledi. Bul – álemge tanymal brend. Qazaq tili «National Geographic» «otbasynyń» 38-tili retinde qosyldy. Búginde jýrnal álemniń 60-tan asa elinde jaryq kóredi, al TMD aýmaǵynda tek elimizde ǵana shyǵady.
«Jýrnaldyń jahandyq mıssııasy – álemniń ǵajaıyptaryn tanytý arqyly tabıǵatty qorǵaýǵa, planetamyzdy saqtaýǵa adamdardy jumyldyrý. Al Qazaqstandaǵy mıssııamyz – álemdik deńgeıdegi ǵylymı zertteýlerdi qazaqtildi oqyrmanǵa ana tilinde jetkizý. On jyl ishinde biz tek jýrnal shyǵarýmen shektelmeı, aǵartýshylyq baǵytta da jumys istep kelemiz. Is-shara – jýrnaldyń 10 jyldyǵyna arnalǵan alǵashqy jobalardyń biri. Bul jobanyń tarıhy 1888 jyldan bastalady. Sol kezde AQSh-ta 33 ǵalym birigip, búgingi «National Geographic» jýrnalyn qurǵan. Qazir osy dástúr jalǵasyp, qoǵamǵa paıdasyn tıgizip júrgen adamdar marapattalyp keledi. Olardyń qatarynda Harrıson Ford sııaqty tanymal tulǵalar, ǵalymdar, ekologter bar. Biz osy ıdeıadan shabyt alyp, elimizdegi qoǵamǵa úles qosyp júrgen azamattardy anyqtadyq. Ártúrli saladan tabıǵatty qorǵaý, qaıyrymdylyq, áleýmettik máselelermen aınalysyp júrgen adamdardyń tizimin usyndyq. Nátıjesinde, halyqaralyq sarapshylar eki adamdy tańdady», deıdi A.Shaǵalaq.
Kóptiń ishinen sýyrylyp shyqqan ekeýdiń birinshisi – Kaspıı ıtbalyǵyn qorǵaýmen aınalysyp júrgen ekolog Ásel Tasmaǵambetova. Ekinshisi – estý jáne sóıleý qabileti shekteýli adamdarǵa arnalǵan qazaqsha ym-ıshara tilin damytý jobasyn júzege asyryp júrgen Nurzada Amangeldi.
N.Amangeldi «Estimeıtin paıdalanýshylar úshin qazaq ym tilindegi veb-resýrstardyń vırtýaldy aýdarmashysyn ázirleý» jáne «Qazaq ym tilin avtomatty túrde sýrdoaýdarmalaýdyń jańa úlgileri men ádisterin ázirleý» jobalarynyń jetekshisi. Bul jobalardy tabysty júzege asyrý arqyly ol ınklıýzıvti ınnovasııalar salasynyń damýyna eleýli úles qosty.
Marapattaýdan soń moderator A.Shaǵalaq eki elshiniń jumystaryn qysqasha aıtyp ótti. Onyń sózine qaraǵanda, osydan 14 jyl buryn Ortalyq Azııa ekologııalyq zertteýler ınstıtýtyn qurdy. Sodan soń Kaspıı ıtbalyqtarynyń popýlıasııasyn keshendi zertteý baǵdarlamasyn ázirlep, Kaspıı teńizine alǵashqy halyqaralyq ekspedısııa uıymdastyryp, Qazaqstanda alǵashqy Kaspıı ıtbalyǵyn zertteý jáne ońaltý ortalyǵyn qurdy. Qazir ınstıtýt birqatar baǵytty qamtıtyn mańyzdy jobalarmen aınalysady.
О́z sózinde osy ınstıtýt jumystaryn keńinen tanystyrǵan Á.Tasmaǵambetova jınalǵan jurtty Kaspıı teńiziniń kúrdeli jaǵdaıyna nazaryn aýdardy. «Kópshilik Kaspııdi ózgermeıtin, turaqty teńiz retinde qabyldaıdy. Alaıda bul keıingi jyldary biz onyń kóz aldymyzda qalaı ózgerip jatqanyn anyq kórip otyrmyz. Eger sý deńgeıi ári qaraı tómendeı berse, Kaspııdiń biregeı aýmaqtary joıylýy múmkin. Eń alańdatarlyǵy – bul ózgerister jaı ǵana tabıǵı úderis emes, olar óte jyldam júrip jatyr. Al negizgi sebepterdiń biri – klımattyń ózgerýi. Munyń naqty saldary bar, sonyń biri – sý deńgeıiniń tómendeýi men ekojúıeniń buzylýy. Eger bul úrdis toqtamasa, Kaspıı keı bólikteriniń tartylyp qalý qaýpi bar. Sondyqtan ǵalymdar qazir teńizdiń bolashaǵyna qatysty túrli ssenarıılerdi qarastyryp otyr», deıdi Ortalyq Azııa ekologııalyq zertteýler ınstıtýtynyń quryltaıshysy Á.Tasmaǵambetova.
Spıkerdiń sózine súıensek, ınstıtýt zertteýmen shektelmeı, naqty praktıkalyq sheshimderdi usynyp keledi. Sonyń ishinde 2019 jyldan bastap ıtbalyqtardy zertteý jáne qorǵaý – negizgi ǵylymı jobalarynyń biri. Munda baqylaýmen shektelmeı, olardy qutqarý, emdeý, zertteý jumystary da júrgiziledi.
Ekinshi «National Geographic Qazaqstan» elshisi ataǵyn alǵan spıker Nurzada Amangeldi 2019 jyly doktorantýraǵa túskende ym-ıshara tilin taný taqyrybyn tańdaǵanyn, bári sol sátten bastalǵanyn aıtty.
«Alǵashynda bul ǵylymı másele sııaqty kórindi. Biraq zertteı kele, onyń úlken áleýmettik problema ekenin túsindim. Alǵashqy maqalalarymdy jarııalaýǵa tyrysqanda «til áli standarttalmaǵan» degen sebeppen keri qaıtardy. Árıne, mundaı sátter adamdy toqtatýy múmkin. Biraq kerisinshe, bul meni alǵa jeteledi. Jalpy, kez kelgen nátıje – tabandylyqtyń jemisi. Qansha ret qulasań da, qaıta tura bilý mańyzdy. Jumysymyzdy óte qarapaıym jaǵdaıda bastadyq. Qarajat ta, qoldaý da bolmady. Biraq qolymyzdan kelgenin jasaı berdik. Búginde biz – 10-nan asa adamnan turatyn startap-kompanııamyz. Birqatar ǵylymı sheshimderimizdi naqty ónimge aınaldyra bastadyq. Solardyń biri – balalarǵa arnalǵan mýltfılm jobasy. Ásirese estý qabileti shekteýli balalarǵa arnalǵan tanymdyq kontenttiń jetispeıtinin kórdik. Sol olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrystyq. Keıin ınternattardaǵy balalardyń osy kontentti qyzyǵa qaraǵanyn kórdik. Sonda jasaǵan jumysymyzdyń bosqa ketpegenin túsinesiń», deıdi ol.
N.Amangeldiniń aıtýynsha, shynaıy ımpakt degenimiz – eńbegińniń qoǵamǵa naqty ózgeris ákelýi. 2020 jyldan bastap ym-ıshara tiliniń mańyzyn kóterip keledi, nátıjesinde qazir bul másele memlekettik deńgeıde qarastyryla bastady.
«National Geographic Qazaqstan» elshisi ataǵyn alǵan eki spıker de sóz sońynda atalǵan marapat eń aldymen jaýapkershilik sezimin uıalatatynyn, bul óz kezeginde otandyq ǵylymnyń damýyna, ekonomıkanyń ósýine, qoǵam ómiriniń jaqsarýyna ǵalym, maman retinde úles qosýǵa shabyttandyratynyn atap ótti. Nazarbayev University-diń qoldaýymen ótken is-shara elshiler «National Geographic Qazaqstan» túsirgen tabıǵat kartınasyn ıelenýmen jalǵasyp, sońy spıkerler men qatysýshylar arasyndaǵy beıresmı talqylaýmen támamdaldy.
