Ata-babalarymyz «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp» óskeleń urpaqqa birlikti, judyryqtaı jumylýdy ósıet etken. Sondyqtan qazaqtyń «Yrys, qaıda barasyń? Yntymaqqa baramyn», dep danalyq aıtýy beker emes. Al ult ustazy, hakim Abaıdyń: «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep», degen naqyl sózi keleshekke qaldyrǵan amanaty ispettes. Mine, bul oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń burynǵy ótken danalar sózine táýelsizdik jyldar belesinde árdaıym júginip kele jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Sonyń taǵy bir naqty aıǵaǵy retinde Elbasynyń «Nur Otan» partııasy saıası keńesiniń otyrysynda «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty halyqqa arnaǵan Joldaýyn erekshe atap ótýge bolady. Elimiz úshin mańyzdy bolyp tabylatyn Jańa Ekonomıkalyq Saıasatta kemel keleshegimizdi aıqyndaıtyn basym baǵyttarmen birge, turaqtylyqtyń negizi – elimizdiń áleýmettik, mádenı-rýhanı máselelerin de atap, «Máńgilik El» ıdeıasynyń qazaqstandyqtar úshin mańyzyn tolyǵymen túsindirip ótti. Sonymen qatar, bıyl Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵy atap ótilýde.
Bul sharalar Memleket basshysynyń alysty boljaı alatyn kóregendigin taǵy bir aıqyn tanytqan eleýli qadam bolǵanyn aıtqan lázim. Kúlli álemdegi kez kelgen egemen memlekettiń san ǵasyrlar belesinde óz mańyzy men qunyn joǵaltpaı, babadan balaǵa asyl mura bolyp kele jatqan zańdar jınaǵy bolady. Osyndaı Ata Zań, ıaǵnı elimizdiń álemdik órkenıetke qaraı qaryshty qadam basýynyń alǵysharttaryn jasap bergen jasampaz qujat egemendiktiń eleń-alań shaǵynda qabyldanǵan bolatyn. Bul qazaq jerin mekendegen baıyrǵy jurttyń san ǵasyrlyq armany bolsa, demokratııalyq damý jolyn tańdaǵan jas respýblıkanyń basqa eldermen terezesi teń bolyp, qanatyn keńinen jaıýyna múmkindik beredi. Álemdik daǵdarys synaqtary kezeńinde el ekonomıkasyn turaqtandyryp, aldyn alýdyń barlyq sharalaryn qabyldaý qajettiligi týyndady. Iá, memleketimizdiń qysqa ýaqyt aralyǵynda óz Konstıtýsııasyn jazyp, qabyldaǵany talaılardy tańǵaldyrǵany ras. Dese de, biz quptaı qaraǵandarǵa da, synaı úńilgenderge de syı retinde ólsheýli ýaqyt, tabandy talap, shyǵarmashylyq is-árekettiń arqasynda alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa jettik.
Ata Zań – ata-babalar armandaǵan azattyqty aıqyndaıtyn, táýelsiz eldikti tanytatyn, ári búginde derbes memleket ekendigimizdi kórsetetin qasterli qujat. Ata Zań – eldigimizdiń tiregi, azamattyń arqasúıer altyn arqaýy. Bizdiń kúlli tynys-tirshiligimiz, ómir saltymyz, qoǵamnyń tamyr búlkili – barlyǵy Ata Zańnan bastaý alatyndyǵy ras. Ata Zań – el azamatynyń konstıtýsııalyq quqyn tanytatyn, ár otandasymyz buljytpaı oryndaıtyn zańdardyń altyn temirqazyǵy. Ata Zań – babalar amanaty. Keshegi Qasym hannyń «qasqa joly», Esimhannyń «eski joly», Táýke hannyń «Jeti Jarǵysynyń» jalǵasy, zańdy murageri – Qazaq eliniń búgingi Konstıtýsııasy. Tarıhtyń tereń qoınaýyna úńiler bolsaq, alǵashqy qazaq handyǵy qurylǵanda ata-babalar dástúrimen qatar, 1511 jyly 19-baptan turatyn negizgi zań qabyldanǵan. Oǵan qazaq «Qasym hannyń qasqa joly» dep at qoıyp, aıdar taqqan bolatyn. Áli de solaı atalady.
1690 jyly Táýke han «Jeti Jarǵyny» qabyldady. Bul Zań – jeti ádettik-quqyqtyq júıeden turatyn qoǵamdyq qatynastardy retteıtin salalardyń jıyntyǵy. «Jeti Jarǵyny» jasaýǵa danagóı bıler belsene atsalysypty. Aty ańyzǵa aınalǵan ataqty Tóle bı qaıtys bolar aldynda úsh júzdiń ıgi jaqsylaryn jınap alyp: «Attyń qunyn, erdiń qunyn, áıeldiń qunyn óz aqylymyzsha sheshken jón» dep keńes bergen eken. «Malǵa salsań baspaıtyn, ursań shappaıtyn jaby bar da, qýsań jetetin, qashsań qutqaratyn jelden júırik tulpar bar, eki adamnyń basy qosylsa ósek aıtatyn áıel bar da, bir elge ana, pana bolatyn áıel bar. Sheshim aıtqanda osylardyń ara-jigin ashyp, ekshep baryp, qun kesýlerińdi ótinem», dep amanattapty artta qalyp bara jatqan el aǵalaryna.
Búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin Konstıtýsııa qoǵam men bıliktiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip qana qoımaı, Qazaqstannyń álem tanyǵan memleketke aınalýyna oń yqpal etti. Elimiz – zaıyrly memleket. Aıqara ashylǵan qushaǵyna, keń qoltyǵyna san taǵdyrly kóp ultty biriktirip jatyr. «Bereke bastaýy – birlik, el ishi – tatý tirlik» demekshi, el basyna kún týyp, er etigimen sý keshken qıyn-qystaý zamandarda kıiz týyrlyqty qazaq ultyn ult retinde saqtap qalǵan birligi men yntymaǵy desek, artyq aıtqanymyz emes. Dostyq pen yntymaq bar jerde bereke men yrys bolary aıdan anyq. «Birlik bar jerde – tirlik bar» deıdi bizdiń halyq. Dana jurt muny teginnen-tegin aıtpaıdy. Aýyzbirlik pen túsinistik, qarapaıym syılastyq ústemdik qurǵan jerlerge qashanda nátıjeli isterdiń úıir bolatyny belgili. Bizdiń elimizde qalyptasqan ulttar tutastyǵy men halyqtar dostyǵynyń arqasynda búginde memleketimiz órkendep, ilgeri basyp keledi. Qazaqstannyń kóp ultty halqynyń tatýlyǵy, yntymaqtastyǵy, beıbitshiligi – bizdiń elimizdiń eń basty baılyǵy. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa tyrysýymyz kerek. Bizdiń memleketimizdiń basty jetistigi – elimizdiń halyqtarynyń ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimi, ózara túsinistigi men syılastyǵy bolyp tabylady.
Statıstıkalyq derekter boıynsha elde 140 etnos pen 46 dinı qaýymdastyq bar ekendigi belgili. Osylardyń arasynda eshqandaı da kelispeýshilik, dúrdarazdyq joq. Olar Qazaqstandy ortaq Otany sanaıdy. Elimizde yntymaq pen birliktiń qaımaǵy buzylmaı saqtalýynda biregeı qoǵamdyq ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń alatyn orny erekshe. Qazaqstan halqy Assambleıasy halqymyzdyń adamgershiligi men toleranttylyǵynyń tańǵajaıyp úlgisi. Mundaı qasıet tutas ulttyń basyna bir kúnde ornaı salmaıtyny beseneden belgili. Bul – halyqtyń sana-seziminiń, salt-dástúriniń, rýhanı baılyǵynyń kemeldengeniniń aıqyn nyshany. Osy turǵydan alyp qarasaq, Qazaqstandaǵy qoǵamdyq qarym-qatynastardyń belgili bir dárejege kóterilgenin anyq ańǵaramyz. Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵannan beri respýblıkadaǵy ultaralyq qarym-qatynastar ekonomıkalyq jáne saıası reformalar ótkizý barysynda jańalandy. Qoǵamda erkin oılaý men toleranttylyq nyǵaıyp, etnomádenı birlestikter tabysty damý ústinde. Azamattardyń, ásirese, jastardyń arasynda memlekettik tildi úırenýdiń tabıǵı prosesi júrip jatyr. Qazaqstannyń tildik baılyǵy jalpyqazaqstandyq mádenıetti baıytyp, kóp ultty Qazaqstannyń birligin nyǵaıtatyn faktor bolyp tabylady.
Memlekettiń qoldaýymen 11 tildegi gazet-jýrnaldar shyǵarylýda, 44 telestýdııa 12 tilde, 18 radıostýdııa 7 tilde habar taratady, ǵalamtorda usynylǵan kontent sany ósip keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleıasy jylynyń resmı bastalýyna oraı arnaǵan sózinde: «Bul jyl – ortaq tarıh pen taǵdyr máńgilikke biriktirgen halqymyzdyń birligin pash etetin jyl. Qazaqstan – bul birtutas jer, birtutas halyq, ortaq bolashaq! Sondyqtan, Assambleıa jylynyń basty ıdeıasy – «Meniń Elim – Máńgilik El!» dep bul sheshiminiń mán-mańyzyna toqtalyp ótken bolatyn.
Shyndyǵynda da, «Altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi», dep babalarymyz el birligi jóninde óte oryndy aıtqan. Biz qazirgi kúni ekonomıkalyq jetistikterdi, áleýmettik ıgilikterdi, saıası turaqtylyq pen mádenı órkendeýdi bastan keshirip otyrmyz. Eldiń qol jetken tabystaryna, bizdegi oryn alǵan tatýlyq pen túsinistik jaǵdaılaryna álemdik órkenıet qyzyǵýshylyq tanytýda. Osynyń ózi kóńildi marqaıtyp, týǵan elge, Otanǵa degen súıispenshilik sezimińdi arttyra túsedi. Árıne, dos súısinip, dushpan qyzǵana qaraıtyn jetistikter ońaılyqpen kelip jatqan joq. Bul – eń aldymen, qazaq halqynyń óz ishindegi aýyzbirshiliktiń, jalpy, qazaqstandyqtardyń yntymaqtastyǵy men birligi arqasynda jetip otyrǵan ıgilikti nátıjeler. Bizdiń maqsatymyz – qazaq jerin meken etken kóp ultty halyqtyń birligin buzbaı, memlekettiń qudyrettiligin arttyryp, álemdik kóshten kenje qalmaı, damyǵan 30 el qatarynan kóriný.
Darııa QOJAMJAROVA,
Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
Jambyl oblysy.
