Mezgil ótip, araǵa qansha ýaqyt salsa da, adam sanasynda óshpesteı iz qaldyratyn kezeńder bolady. Solardyń biri – surapyl soǵys, onyń tartqyzǵan zalaly men zardaby, ákelgen qaıǵysy men qasireti. Al sol maıdan dalasynda júrip, el-jerin qorǵaý úshin qarsylasymen betpe-bet kelip, erliktiń eren úlgisin kórsetken azamattar qandaı qurmetke bolsa da laıyq. Sebebi, entelegen jaýdyń aldyna tosqaýyl qoıyp, adymyn ashtyrmaý jolynda kúreskerligimen kózge túsken Sarqytqajy Ábishev syndy maıdangerlerdiń qajyr-qaırat pen kúsh-jigerge toly ár is-qımyly zamandastaryna úlgi, keıingige ónege bolarlyqtaı edi.
1.Sarqytqajy
Sarqytqajy Ábishev 1918 jyly qazirgi Shyǵys Qazaqstan, burynǵy Semeı oblysynyń Aıagóz aýdanynda qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege kelgen. 1936 jyly Kókpekti aýdany áskerı komıssarıatynyń arnaıy shaqyrtýymen Qyzyl Armııa quramyna alynady. Budan keıin áskerı ýchılıshege jiberilip, ony 1940 jyly támamdap shyǵady.
Osy jyly Sarqytqajy Ábishev aq fınderge qarsy soǵysqa qatysyp, batyldylyq qasıetimen tanylady. Bul ol kezde batys maıdan dep atalatyn, sonda júrgen kezinde 26-shy jeke brıgadanyń 3-shi shabýyldaýshy tobynyń quramynda bolady. Bul onyń jastyq shaǵyn ot pen oqtyń ortasynda júrip ótkizgen, sol arqyly óz erligin keıingi urpaqqa ónege etip qaldyra bilgen maıdangerdiń ómir jolynda baǵyndyrǵan alǵashqy belesi edi.
Ol 1941 jylǵy maıdan dalasyndaǵy jaýyngerlik qyzmetin atty áskerı polkindegi vzvod komandıri bolyp bastaıdy. Qııan-keski urys kezinde 243-shi atqyshtar dıvızııasyndaǵy 912-shi atqyshtar polkiniń quramynda júredi. Shabýyldarda erjúrektigimen kózge túsip, sarbazdar arasynda syıly bolady. Tózimdiligi men qabilettiliginiń arqasynda oǵan kóp uzamaı dıvızııanyń arnaıy barlaý rotasy vzvodynyń komandıri mindeti senip tapsyrylady. Onyń boıyndaǵy jaýapkershilik qasıet 912-shi atqyshtar polkine qarasty tyl shtaby komandıriniń kómekshisi dárejesine deıin kóterilýine de yqpal etedi. Osylaısha, 1942 jyly bolǵan barlaý jáne tutqıyldan shabýyl jasaý is-qımyldary barysynda Sarqytqajy Ábishev bastaǵan jaýyngerler jaýdyń myqtap bekingen shebin buzyp ótip, ondaǵan dushpannyń kózin joıady. Kóptegen fashısterdi tutqynǵa alyp, qarsylasýshy jaqtyń jasyrynǵan jáne panalaǵan jerlerin tas-talqan etedi. Batalon shtaby komandıriniń kómekshisi bolǵan kezinde Sarqytqajy Ábishev basshylyq tarapynan túsken árbir tapsyrmany der ýaqytynda, sondaı-aq, asqan jaýapkershilikpen ári yjdahattylyqpen oryndaýǵa bar kúshin salady. Onyń bul eńbegi esh ketpeı, «Erligi úshin» medaline usynylady. Surapyl soǵys aıaqtalǵanda oǵan kapıtan sheni beriledi.
Árıne, ár kezeńniń óz qaharmandary bar. Al qıyn-qystaý shaqta ıyǵyna qarý asynyp, maıdan shebine attanǵan azamattar – naǵyz qaharmandar. Sondaı maıdangerlerdiń biri – Sarqytqajy Ábishev.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy.
2.Meıirbek
«1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalǵanda Talǵar túbinde jasaqtalǵan 100-shi brıgada quramynda jedeldetilgen áskerı-jattyǵý daıyndyqtarynan óttik. Sodan jeltoqsan aıynda áskerı ant qabyldap, brıgada quramynan iriktep alynǵan júzdegen sarbaz maıdanǵa attandyq. Bizdi Qazaqstannyń sol kezdegi basshylarynyń biri Jumabaı Shaıahmetov aq jol tilep, shyǵaryp saldy. Jańa jyldyń aldynda Kalının maıdanynda aýyr urys júrgizip jatqan 8-shi gvardııalyq dıvızııa quramyna kelip qosyldyq», dep eske alatyn surapyl soǵystaǵy kúnderin atam Meıirbek.
Kóp uzamaı polk komandıri Elın degen kisi aýysyp, ornyna kapıtan Baýyrjan Momyshuly keledi. Baýkeńniń qol astyndaǵylarǵa qamqorlyǵy qandaı mol bolsa, talapshyldyǵy da sondaı qatań ekenin vzvod, rota, batalon komandırleri birden baıqaıdy. Ol komandırler tarapynan jaýyngerlerdiń azyq-túligi, kıim-keshekteri, qarý-jaraqtary jetkilikti, tamaqtary toq bolýyn qatań qadaǵalap otyrypty.
«Baýkeń nebir qandy shaıqastarda alǵy shepke kelip, sarbazdardyń janynda bolyp, kúsh-qýat berip ketetin. Úzilis kezinde dıvızııa, korpýs komandırleri polkti aralap kelgende Baýkeńniń olarmen qaımyqpaı, teńdeı sóıleskenin san márte baıqadym. Sonda orys, ýkraın sarbazdar: «Qandaı qaısar adam», dep súısinip, tańǵalatyn. Al, biz qazaqtar Baýkeńdi maqtan tutatynbyz, shyn jaqsy kóretinbiz. Jasyratyny joq, Baýkeńniń de dıvızııadaǵy, polktegi qazaq sarbazdary degende jany bólek edi. «Kóbirek jattyǵyńdar, qarýlaryńdy jaqsy meńgerińder, erjúrek bolmasańdar, halqymyzdyń atyna kir keltiresińder», dep namysymyzdy qaıraıtyn. Densaýlyǵy nashar, jastary kelip qalǵan qazaq jaýyngerlerin, esebin taýyp, naýbaıhana, ashana, ot jaǵýshy, at aıdaýshy, sanıtar syndy tyldaǵy jumystarǵa jiberetin.
Birde aldyńǵy sheptegi qyrǵyn shaıqastarǵa qatysyp, birneshe ret jaralanǵan meni ózine shaqyryp alyp, uzaq áńgimelesti. As ústinde ár nárseni surap, áńgimege tartty. Men Jýalydan, Kúreńbel aýylynan ekenimdi aıttym. Qoshtasarda Baýkeńniń maǵan meıirlene qarap: «Qaraǵym, áke-shesheńniń jalǵyzy ekensiń, urystarda saq, aman bol», degeni jadymda óshpesteı bolyp jattalyp qaldy. Kóp uzamaı meni alty aılyq serjanttar mektebine oqýǵa jiberdi. Ony bitirip kelgen soń, bólimshe komandırligine taǵaıyndaldym. Keıin Baýkeń bizden basqa jaqqa aýysyp ketti», dep tebirene eske alatyn edi atam.
Atam Rjev, Velıkıe Lýkı, Novosokolnıkı, Borodıno qalashyqtaryn, Kenıngsberg qalasyn, Baltyq jaǵalaýy elderin azat etýge qatysqan. «Erligi úshin», «Kenıngsbergti alǵany úshin», «Germanııany alǵany úshin» medaldarymen, Bas qolbasshynyń alǵys hattarymen marapattalǵan. 1943 jyly kúzde aýyr jaraqattanyp, gospıtalǵa túsedi. Birneshe operasııa jasatyp, 9 aıdan soń dárigerlerdiń sheshimimen áskerden bosap, elge oralady.
«Aýylǵa aman kelgenim, birinshi Allanyń arqasy, ekinshi Baýkeńniń qamqorlyǵy ǵoı. Ol kisige ómir boıy qaryzdarmyn. Sondyqtan da Baýkeń 1952 jyly elge kelip, Kúreńbelge soqqanda bir mal soıyp, úıge shaqyrdym. «Meniń polkimniń eń batyr sarbazy», dep meni biraz maqtady. Qoshtasarda: «Almatyǵa kelseń, úıge soq», degen. Biraq men uly batyrdy mazalaǵanym joq, amandyǵyn Alladan tilep júrdim».
Atam Meıirbek 1980 jylǵa deıin qarapaıym kolhozshy bolyp eńbek etti. Úlgili jumysy úshin, 1960 jyly Máskeýdegi Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine qatysyp qaıtqan. 1995 jyly Jeńistiń 50 jyldyǵyna oraı jergilikti bılik atama «OKA» jeńil kóligin syılaǵan bolatyn. Atam men ájem Balakúl ekeýi jeti ul-qyz tárbıelep ósirdi. Búginde bári úıli-barandy. Ul-qyzdarynan kóptegen nemereler súıdi. Marqum atam aqtyq demi bitkenshe Baýkeńniń ózine jasaǵan qamqorlyǵyn aıtyp ótti.
Erbol MEIIRBEKOV.
Jambyl oblysy,
Jýaly aýdany.
Sarqytqajy Ábishev 1918 jyly qazirgi Shyǵys Qazaqstan, burynǵy Semeı oblysynyń Aıagóz aýdanynda qarapaıym sharýa otbasynda dúnıege kelgen. 1936 jyly Kókpekti aýdany áskerı komıssarıatynyń arnaıy shaqyrtýymen Qyzyl Armııa quramyna alynady. Budan keıin áskerı ýchılıshege jiberilip, ony 1940 jyly támamdap shyǵady.
Osy jyly Sarqytqajy Ábishev aq fınderge qarsy soǵysqa qatysyp, batyldylyq qasıetimen tanylady. Bul ol kezde batys maıdan dep atalatyn, sonda júrgen kezinde 26-shy jeke brıgadanyń 3-shi shabýyldaýshy tobynyń quramynda bolady. Bul onyń jastyq shaǵyn ot pen oqtyń ortasynda júrip ótkizgen, sol arqyly óz erligin keıingi urpaqqa ónege etip qaldyra bilgen maıdangerdiń ómir jolynda baǵyndyrǵan alǵashqy belesi edi.
Ol 1941 jylǵy maıdan dalasyndaǵy jaýyngerlik qyzmetin atty áskerı polkindegi vzvod komandıri bolyp bastaıdy. Qııan-keski urys kezinde 243-shi atqyshtar dıvızııasyndaǵy 912-shi atqyshtar polkiniń quramynda júredi. Shabýyldarda erjúrektigimen kózge túsip, sarbazdar arasynda syıly bolady. Tózimdiligi men qabilettiliginiń arqasynda oǵan kóp uzamaı dıvızııanyń arnaıy barlaý rotasy vzvodynyń komandıri mindeti senip tapsyrylady. Onyń boıyndaǵy jaýapkershilik qasıet 912-shi atqyshtar polkine qarasty tyl shtaby komandıriniń kómekshisi dárejesine deıin kóterilýine de yqpal etedi. Osylaısha, 1942 jyly bolǵan barlaý jáne tutqıyldan shabýyl jasaý is-qımyldary barysynda Sarqytqajy Ábishev bastaǵan jaýyngerler jaýdyń myqtap bekingen shebin buzyp ótip, ondaǵan dushpannyń kózin joıady. Kóptegen fashısterdi tutqynǵa alyp, qarsylasýshy jaqtyń jasyrynǵan jáne panalaǵan jerlerin tas-talqan etedi. Batalon shtaby komandıriniń kómekshisi bolǵan kezinde Sarqytqajy Ábishev basshylyq tarapynan túsken árbir tapsyrmany der ýaqytynda, sondaı-aq, asqan jaýapkershilikpen ári yjdahattylyqpen oryndaýǵa bar kúshin salady. Onyń bul eńbegi esh ketpeı, «Erligi úshin» medaline usynylady. Surapyl soǵys aıaqtalǵanda oǵan kapıtan sheni beriledi.
Árıne, ár kezeńniń óz qaharmandary bar. Al qıyn-qystaý shaqta ıyǵyna qarý asynyp, maıdan shebine attanǵan azamattar – naǵyz qaharmandar. Sondaı maıdangerlerdiń biri – Sarqytqajy Ábishev.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy.
2.Meıirbek
«1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalǵanda Talǵar túbinde jasaqtalǵan 100-shi brıgada quramynda jedeldetilgen áskerı-jattyǵý daıyndyqtarynan óttik. Sodan jeltoqsan aıynda áskerı ant qabyldap, brıgada quramynan iriktep alynǵan júzdegen sarbaz maıdanǵa attandyq. Bizdi Qazaqstannyń sol kezdegi basshylarynyń biri Jumabaı Shaıahmetov aq jol tilep, shyǵaryp saldy. Jańa jyldyń aldynda Kalının maıdanynda aýyr urys júrgizip jatqan 8-shi gvardııalyq dıvızııa quramyna kelip qosyldyq», dep eske alatyn surapyl soǵystaǵy kúnderin atam Meıirbek.
Kóp uzamaı polk komandıri Elın degen kisi aýysyp, ornyna kapıtan Baýyrjan Momyshuly keledi. Baýkeńniń qol astyndaǵylarǵa qamqorlyǵy qandaı mol bolsa, talapshyldyǵy da sondaı qatań ekenin vzvod, rota, batalon komandırleri birden baıqaıdy. Ol komandırler tarapynan jaýyngerlerdiń azyq-túligi, kıim-keshekteri, qarý-jaraqtary jetkilikti, tamaqtary toq bolýyn qatań qadaǵalap otyrypty.
«Baýkeń nebir qandy shaıqastarda alǵy shepke kelip, sarbazdardyń janynda bolyp, kúsh-qýat berip ketetin. Úzilis kezinde dıvızııa, korpýs komandırleri polkti aralap kelgende Baýkeńniń olarmen qaımyqpaı, teńdeı sóıleskenin san márte baıqadym. Sonda orys, ýkraın sarbazdar: «Qandaı qaısar adam», dep súısinip, tańǵalatyn. Al, biz qazaqtar Baýkeńdi maqtan tutatynbyz, shyn jaqsy kóretinbiz. Jasyratyny joq, Baýkeńniń de dıvızııadaǵy, polktegi qazaq sarbazdary degende jany bólek edi. «Kóbirek jattyǵyńdar, qarýlaryńdy jaqsy meńgerińder, erjúrek bolmasańdar, halqymyzdyń atyna kir keltiresińder», dep namysymyzdy qaıraıtyn. Densaýlyǵy nashar, jastary kelip qalǵan qazaq jaýyngerlerin, esebin taýyp, naýbaıhana, ashana, ot jaǵýshy, at aıdaýshy, sanıtar syndy tyldaǵy jumystarǵa jiberetin.
Birde aldyńǵy sheptegi qyrǵyn shaıqastarǵa qatysyp, birneshe ret jaralanǵan meni ózine shaqyryp alyp, uzaq áńgimelesti. As ústinde ár nárseni surap, áńgimege tartty. Men Jýalydan, Kúreńbel aýylynan ekenimdi aıttym. Qoshtasarda Baýkeńniń maǵan meıirlene qarap: «Qaraǵym, áke-shesheńniń jalǵyzy ekensiń, urystarda saq, aman bol», degeni jadymda óshpesteı bolyp jattalyp qaldy. Kóp uzamaı meni alty aılyq serjanttar mektebine oqýǵa jiberdi. Ony bitirip kelgen soń, bólimshe komandırligine taǵaıyndaldym. Keıin Baýkeń bizden basqa jaqqa aýysyp ketti», dep tebirene eske alatyn edi atam.
Atam Rjev, Velıkıe Lýkı, Novosokolnıkı, Borodıno qalashyqtaryn, Kenıngsberg qalasyn, Baltyq jaǵalaýy elderin azat etýge qatysqan. «Erligi úshin», «Kenıngsbergti alǵany úshin», «Germanııany alǵany úshin» medaldarymen, Bas qolbasshynyń alǵys hattarymen marapattalǵan. 1943 jyly kúzde aýyr jaraqattanyp, gospıtalǵa túsedi. Birneshe operasııa jasatyp, 9 aıdan soń dárigerlerdiń sheshimimen áskerden bosap, elge oralady.
«Aýylǵa aman kelgenim, birinshi Allanyń arqasy, ekinshi Baýkeńniń qamqorlyǵy ǵoı. Ol kisige ómir boıy qaryzdarmyn. Sondyqtan da Baýkeń 1952 jyly elge kelip, Kúreńbelge soqqanda bir mal soıyp, úıge shaqyrdym. «Meniń polkimniń eń batyr sarbazy», dep meni biraz maqtady. Qoshtasarda: «Almatyǵa kelseń, úıge soq», degen. Biraq men uly batyrdy mazalaǵanym joq, amandyǵyn Alladan tilep júrdim».
Atam Meıirbek 1980 jylǵa deıin qarapaıym kolhozshy bolyp eńbek etti. Úlgili jumysy úshin, 1960 jyly Máskeýdegi Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine qatysyp qaıtqan. 1995 jyly Jeńistiń 50 jyldyǵyna oraı jergilikti bılik atama «OKA» jeńil kóligin syılaǵan bolatyn. Atam men ájem Balakúl ekeýi jeti ul-qyz tárbıelep ósirdi. Búginde bári úıli-barandy. Ul-qyzdarynan kóptegen nemereler súıdi. Marqum atam aqtyq demi bitkenshe Baýkeńniń ózine jasaǵan qamqorlyǵyn aıtyp ótti.
Erbol MEIIRBEKOV.
Jambyl oblysy,
Jýaly aýdany.
