Internatta oqyp júr...

  «Men bul kezde qyzmetke baratyn jolda astanadaǵy eń úlken nan magazıni bar. Eshqandaı jumysym joq, tamaǵym toq bolsa da, álgi magazınge anda-sanda bir kirip shyǵamyn. Nannyń sondaǵy túr-túrin-aı. Qazaqtyń taba nany deısiń be, ýkraınnyń qara nany deısiń be, qalalyq aq bólke deısiń be, kirpish nan, dóńgelek nan... Magazınniń ishi jyp-jyly. Nannyń ıisi – ana sútiniń ıisindeı. Osy magazınniń tusynan ótken saıyn, ınternat esime túsedi... Jıi-jıi oıǵa qalam: irgesin boz ózen jalap jatatyn ınternat bolmaǵanda, ınternattyń bir tilim nany bolmaǵanda, biz osy dárejege jeter me edik? Kim biledi...». Bul – meniń jazbam emes. Bul – qazaqtyń qazynaly qalamgeri Sherhan Murtazanyń «Internat nany» degen áńgimesiniń túıini. Qandaı shyǵarma jazsa da, onyń negizin ómirde bolǵan, deregi bar jelilerden quraıtyn jazý­shy­nyń sol týyndylarynyń bir­qa­taryn óz basynan ótken oqıǵalarǵa súıenip jazǵany da belgili. Sheraǵa joǵarydaǵy áńgi­mesi­nen bólek, «Aı men Aısha» degen romanynda da ózi basty keıipker bolyp júrgen qaınaǵan tirshilik týrasynda qamyrdan qyl sýyrǵandaı etip synamalap syr shertedi. Munyń ekeýinde de ózi bala kezinde oqyǵan mektep-ınternat týraly qalam terbeıdi. Osy shyǵarmalarǵa qarap turyp-aq biz sol zamandarda mektep-ınternattardyń kóptegen qazaq jastaryn qalaı aman saqtap qal­ǵan­daryn, qalaı kele­shek­tiń keneresine iliktir­genderin baı­qar edik. Keıini­rek mun­daı ınter­nattar respýblıka astanasy men birqatar oblys orta­lyq­tarynda bala­lar­ǵa qazaq tilinen sabaq beretin birden-bir bilim oshaǵy bolyp qalyp, kóptegen óńir­lerde týǵan til­imizdiń birjola joıy­lyp ket­peýine aıtarlyqtaı septigin tıgizdi. Sonyń naqty mysaly 60-70-80-jyldary Selınograd qala­syn­­daǵy jalǵyz qazaq mektebi retinde ómir súrgen №4 mektep-ınternat bolatyn. 1997 jyly as­ta­na Almatydan Aqmolaǵa kósh­ken­de Jambyl Jabaev esimin ıelengen osy bilim uıasy ana tiliniń qam­­qory retinde elordaǵa taban tire­gen jas otbasylardyń búldir­shin­­derin qol bulǵaı qarsy alǵan edi. Osyndaı sebepter arqyly biz­diń elimiz Keńes ókimeti qurylǵan alǵashqy ýaqyttardan beri jumys jasaı bastaǵan joǵarydaǵydaı ın­ter­nattar júıesine belgili bir dárejede qaryzdar. Budan qal­dy, qazaqtyń keshegi ótken kezeń­de mańdaıaldy perzentteri retin­de tanylǵan tolymdy tulǵa­lary arasynda mektep-ınternat­tar qabyrǵasynan bilim alyp shyq­pa­ǵan­dary kemde-kem. Keıingi tol­qyn­nyń shoqtaı shoǵyrynda da kezin­de ınternattyń nanyn jep, bilimimen sýsyndap jetilgender jeterlik. Bulardyń birinshisinde óndirdeı qazaq jastarynyń bilim alyp qana qoımaı, sonymen qatar, ashtyqtan aman qalýy máselesi sheshilip jatsa, ekinshisinde ulttyq tilimizdiń túbegeıli joıylyp ketpeýiniń jaı-jaǵdaıaty oılastyryldy. Keńes zamanynda jer-jerde mektep-ınternattar ashý naýqany 1919 jyly Halyq Komıssarlary Keńesiniń «Saýatsyzdyqty joıý týraly» dekreti qabyldanǵannan keıin júıeli jolǵa tústi. Qazaq­stan­da 1920-1921 jyldary saýat­syz­dyqty joıý jyljymaly beket­­teri túrinde qurylǵan bir­qatar uıymdar keıin kele, balalar úılerine, mektep-kommýnalar men mektep-ınternattarǵa aı­nal­dy. Biz 1920-1923 jyldary Tashkent qalasynda sondaı mektep-ınternat tıptes balalar úıin qurýǵa Shyǵys jastarynyń jol bastaýshysy Ǵanı Muratbaevtyń qalaı belsene atsalysqanyn, onda qazaqtyń kóptegen belgili qoǵam qaıratkerleriniń bilim alyp shyq­qan­daryn jaqsy bilemiz. Mun­daı mektep-ınternattar keıin respýb­lıkanyń barlyq derlik oblys ortalyqtarynda ashyldy. Degenmen, qazirgi tıptegi mek­tep-ınternattardyń alǵashqy júıe­sin jasaý isi bizdiń elimizde 1957 jyldan bastap qana júzege asy­ryla bastady. Osy jyly KSRO Mınıstr­ler Keńesi mektep-ınternattar jóninde ereje bekitti. Soǵan sáıkes, mektep-ınternat bala­lardyń ári oqıtyn, ári turatyn jalpy bilim alý mektebi esebinde qatar­ǵa qosyldy. Munda endi áke-she­she­leri bar búldirshinder de qabyl­danatyn boldy. Biraq ata-ana­lar balalarynyń jatyp-oqy­ǵandary úshin belgili bir mól­sher­de aqy tóleıtin edi. Al ata-ana­lary joq jetkinshekter tolyq memleket qaraýyna alyndy. Jańa tıpti mektep-ınternat­tar jalpy bilim beretin mektep­terden bólek, daryndy jáne múmkindikteri shekteýli balalarǵa arnalǵan qalypta da boı kóterdi. Mektep-ınternattar kon­tıngenti osylaısha negizinen ata-analary joq balalardan, soǵys jáne eń­bek múgedekteriniń, jeke basty ana­lar­dyń, zeınetkerlerdiń, belgi­li bir sebeptermen memlekettik kómekke zárý kisilerdiń, shalǵaı­daǵy aýyldarda turatyn malshylar men temirjolshylardyń ul-qyz­darynan quraldy. О́tken ǵasyr­dyń 70-jyldary Qazaqstanda osyn­daı 158 mektep-ınternat ju­m­ys jasap, olarda jyl saıyn 50 myń­na­n astam bala tárbıe aldy. Biz bul jerde, álbette, kóptegen aýyldardaǵy jalpy bilim beretin mektepter janyndaǵy oqýshylar jataqhanasy túrindegi ınterna­t­tardy esepke alyp otyrǵan joq­pyz. Mundaı jataqhanalar bilim mekeninen 3 shaqyrymnan qashyq jerlerde turatyn malshylar men eginshilerdiń balalary úshin uıym­dastyryldy. Kezinde sol mektep-ınternattar naǵyz qaınaǵan ómirdiń shymyrlap aqqan bulaǵy edi. Jasóspirim jas urpaq sonda júrip, sapaly bilim, tálimdi tárbıe alýmen birge, úlken ómirge de beıimdelip shyǵatyn. Shyn máninde bul olar úshin ótkeli kóp ómirdiń alǵashqy tepkishegi bolatyn. Osy kúni uly Abaıdyń bárimiz jatqa aıtatyn: «Internatta oqyp júr, Talaı qazaq balasy – Jańa óspirim, kókórim, Beıne qoldyń salasy», dep bastalatyn óleńi eske túsken saıyn, meniń jadyma sol ınternattarda oqyp-bilim alyp shyqqan qazaqtyń kil saıdyń tasyndaı, bir ózen arnasyndaǵy sámbi taldaı birtekti ul-qyzdary kóz aldyma kólbeńdep kele qalady. Bul shynynda solaı edi. Sol ortadan qazaq zııaly qaýymynyń kóptegen ozyq ókilderi shyqty. Baıyrǵy ınternattar ulttyq ıntellıgensııamyz týyp, qalyptasýyna ushan-teńiz eńbek sińirdi. Al bul kósh­ti Qostanaı qalasyndaǵy bıyl irge kótergenine 132 jyl tolatyn Y.Altynsarın atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternat bastap berdi. Olaı bolatyny, bul bilim oshaǵy 1882 jyly saly­nyp­ty. Al 1884 jyly Troısk qala­syn­daǵy orys-qazaq mektebi Tobyl jaǵasyndaǵy shahar­ǵa kóshi­ri­lip, osy ǵımaratqa ornala­sypty. Jańa mekenge qonys aýdar­ǵan­nan keıin ol eki synyptyq Qos­ta­­naı qazaq-orys ýchılıshesi degen ataý alady. Onyń jumysyna qazaq­tyń tuńǵysh aǵartýshysy Ybyraı Altynsarın basshylyq jasaıdy. Keńes ókimeti ornaýyna baılanysty 1922 jyly mártebesi «Qyzyl kommýna» jeti jyldyq mektebi» dárejesine ózgergen oqý ordasy 1938 jyly qazaq mektebi bolyp qaıta qurylyp, Jambyl Jabaevtyń esimin ıelenedi. Osy mekteptiń búgingi statýsyn alýy, ıaǵnı mektep-ınternat atanýy 1960 jyly oıaǵa keltiriledi. Sol jy­ly Qostanaı oblystyq atqarý komı­teti­niń sheshimimen oǵan Ybyraı Altyn­sarın esimi beriledi. Ol sol boıda oblys aýmaǵyndaǵy bar­lyq qalalar men aýdandardan kelgen qandastarymyzdyń ana tilinde bilim alatyn birden-bir irgeli oqý ornyna aınalady. 1990 jyly Ybyraı Altynsarın atyndaǵy lıseı-ınternat atanady. Arada 10 jyl ótkende, daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternat mártebesine ıe bolady. Al 2002 jyldan beri «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri is-tájirıbesin taratý jónindegi bazalyq mektep» retinde tanyla bastaıdy. О́ziniń uzaq jyldarǵa sozylǵan osyndaı ómir­baıan joldarynda bilim mekeni belgili revolıýsıoner Álibı Jangeldın, tuńǵysh jýrnalıst Muhamedjan Seralın, pedagog-jazýshy Spandııar Kóbeev, Qazaq­stannyń halyq artısteri Elýbaı О́mirzaqov, Qapan Badyrov, Serke Qojamqulov syndy halqymyzdyń dańqty perzentterin uıasynan ushy­ryp shyǵarǵan edi. Keshegi keńestik dáýirdiń dúleı saıasaty yqpalynda joıylyp ketý­ge shaq qalǵan qazaq tilin saqtap qalýǵa ulan-ǵaıyr úles qosqan bilim mekemeleri qatarynda Almaty qala­syn­daǵy №2 mektep-ınternat ta boldy. Respýblıkamyzdyń sol kez­degi bas qalasynda týǵan tili­miz­di tý etip etip kótergen ol óziniń al­dyn­daǵy №12 mekteptiń naǵyz sy­ralǵy serigindeı, úzeńgiles jol­­­dasyndaı sanatta turdy. Eki bil­im mekemesi de saıasatta sańy­laý bergen san túrli sapyrylys­tarda sıpatyn joǵaltpaı, ózgermeli dúnıeniń ózgerip jatqan tus­taryn­da ózderiniń tabıǵı izgi qalyp­taryn ustap qaldy. Osynyń nátıjesinde shákirtterin týra joldyń tabanynan aıyrmaǵan uly uıa olardy naǵyz otanshyldyq rýhynda tárbıeleı otyryp, búgingi kúnge jetti. Kók­tóbe­niń baýraıynda orna­las­qan, aýma­ǵynan «aýyl­dyń arqa-jarqa qalpy men aıaýly ıisi ańqyp» tura­tyn sol mektep-ınternattyń osy baǵytta múdirissiz jumys jasap kele jatqanyna kelesi jyly asqaraly 60 jyl tolady. Ol 1957 jyly respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinde turatyn malshylar qaýymy balalaryna arnalǵan mektep-ınternat bolyp ashylǵan edi. 1960 jyldan bastap Y.Altynsarın atyndaǵy pedagogıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bazalyq eks­perımenttik mektebi mindetin de at­qaryp keldi. Al 1988 jyly qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqy­tatyn mektep-ınternat retinde jumy­syn jalǵastyrdy. 2003 jy­ly «Respýblıkalyq maman­dan­dy­­rylǵan daryndy balalarǵa ar­nal­­ǵan qazaq tili men ádebıetin tereń­­dete oqytatyn orta mektep-ın­ter­nat» degen ataýǵa ıe bol­­dy. Mektep-ınternat Úkimet qaýly­­symen 2006 jyldan Abaı esimi­men atala bastady. Bul bilim uıasy­­nan ushyp shyqqan túlek­ter ara­synda da búginde jurty maqtan tutar aıtýly azamattar az emes. Endi jópeldemede oıǵa oral­ǵan­daryn aıtyp ótsek, Qazaqstan­nyń halyq artısi, kompozıtor Keńes Dúısekeev, general-leıtenant Ádil Shaıahmetov, Parlament Májilisiniń depýtaty Máýlen Áshimbaev sekildi tulǵalar esimderin ataǵan bolar edik. Biraq, bir kezderi Almaty qala­syndaǵy №12 qazaq mektebi sııaq­ty, bul bilim mekeni tarıhyn­da da taǵdyry qyl ústinde turǵan tolǵaqty sátter az bolǵan joq. О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldaryn­da qoldan jasalǵan sondaı qıǵash­tyq­tar kezinde mektep orys tildi bolyp ketýge shaq qaldy. Sol tus­tar­da Úkimette sondaı sheshim­niń qa­byl­danyp ketýine ulty­myz­dyń Kákimjan Qazybaev, Oljas Súleı­menov, Tursynbek Kákishev sııaqty eljandy azamattary qas­qa­ıyp qarsy tura bildi. Qazaqtyń keleshegine qaraı qol sozǵan, halqymyzdyń tilin tań­daıyna uıalatqan ulandardy top­tap tárbıelep ósirgen mun­daı mektep-ınternattar respýb­lı­ka­­daǵy barlyq derlik oblystar orta­lyqtarynda qanat jaıdy. Son­daı bilim uıalarynyń biri – Oral qalasyndaǵy №11 oblystyq mektep-ınternat óziniń negizin 1924 jyly qalady. Onyń paıda bolýyna qazaqtyń aıaýly uldarynyń biri, qoǵam qaıratkeri, aqyn Sáken Seıfýllın tikeleı sebepker bolǵan. Ol 1923 jyly Qazaq AKSR Halyq komıssarlary Keńesiniń Tóraǵasy bolyp turǵan kezinde Oral óńirine kelip, qalada taza qazaq tilinde bilim beretin mektep ashýdy usynady. Bastapqyda jartylaı panasyz balalarǵa arnalyp ashylyp, «pansıonat» atanǵan bul meken elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin Batys Qazaqstan oblysy ortalyǵyndaǵy qazaq tilinde bilim bergen jalǵyz mektep bolyp keldi. Atalǵan mektep-ınternatta qala turǵyndary arasynan eshkim oqymaıtyn, munda tek mańaıdaǵy aýyldardan kelgen balalar jatyp, bilim alýshy edi. Osy bilim ordasynan qazaqtyń qanshama talantty jastary úlken ómirge joldama aldy. Solardyń qatarynda belgili aqyn, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Aqushtap Baqtygereeva da boldy. Respýblıkada daryndy bala­lardy taýyp, bólip oqytý máse­lesi 70-jyldardan bastap aıryq­sha nazarǵa ilindi. Sol dúmpý­diń arqasynda 1972 jyly Almaty­da O.Jáýtikov atyndaǵy respýb­lıka­lyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan fızıka-matematıka mektebiniń irgesi qalandy. Onda oqýshylar 6-synyptan bastap qabyldanyp, 5 jyl boıy atalǵan pánder boıynsha tereńdetilgen bilim aldy. Mektepte sabaq eki tilde júrdi. Munda da qazaq tiliniń mereıi túsken joq. Mek­tep shákirtteri birden respýb­lıka­lyq jáne odaqtyq olımpıadalarda top jaryp shyǵa bastady. Sol túlekterdiń arasynan keıin kóptegen memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar men aqyn-jazýshylar, óner adamdary shyqty. Búgingi kúni biz osy qatardan Kárim Másimov, Qaırat Kelimbetov, Tımýr Qulybaev, Asqar Jumadildaev, Serikbaı Nurǵısaev, Tursynjan Shapaı tárizdi áldeneshe ondaǵan kórnekti qaıratkerler men tanymal tulǵalardy kórer edik. Kezinde qazaq qalamgerleri arasynda óziniń jeke qarjysyna mektep-ınternat saldyryp bergen naǵyz Atymtaı jomarttar da kezdesti. Oqyrman qaýymǵa Shy­ǵys­tyń shyraıy – «Myń bir túndi» qazaqsha tamyljytyp turyp sóıletip berýimen, aty álemge áıgili balýan týraly «Qajymuqan» atty tamasha romandy usynýymen jaqsy tanymal bolǵan jazýshy Qalmaqan Ábdiqadyrov aýyr syr­qatqa shaldyǵýyna baılanysty 1956 jyly Almatydan týǵan jeri – Shıelige kelip, aýdandyq gazet­tiń redaksııasyna qyzmetke tura­dy. Osynda júrip, 1958 jyly Syr­dyń sol jaǵalaýyndaǵy Qyzyl­qum­­nyń qoınaýyna malshylar bala­lary úshin mektep-ınternat salýǵa bastamashylyq etedi. Al­ǵash «Júzbaı» degen jerden boı kóter­gen ǵımaratyn kelesi jyly oryn alǵan sý tasqyny shaıyp ketip, qalam­ger­diń eńbegi esh ketedi. Biraq sonda da alǵan betinen qaıtpaı, Syr­darııadan 7 shaqyrym jerdegi «Jarty aýyl» degen mekennen mektep-ınternat úıin saldyryp, 1961 jyly esigin aıqara ashyp beredi. Osynyń ózi jazýshynyń ult pen urpaq bolashaǵyn oılaıtyndyǵyn, olardyń taǵdyrlaryna alańdaýshy­ly­ǵyn kórsetetin edi. Dál qazir tap solaı alańdaýshylyq qatty kerek bolyp tur. Búginde dál osyndaı mek­­­tep­terge muqtaj ata-analar óte kóp. Buǵan árbir oblystaǵy bilim bas­­qarmalaryna túsip jata­tyn aryz-shaǵymdar tolyq aı­ǵaq. Sebebi, alystaǵy aýyldarda tu­ra­­tyn ata-analar mektepte oqýǵa tıis­ti balalarynyń jaıyna baı­lanys­ty turǵan jerlerin, jyly uıalaryn tastap, bilim oshaǵy bar eldi mekenderge qonys aýdarýǵa májbúr bolyp jatady. Balalaryn jiberip, ózderi ata-qonystarynda kóz jazbaı qala bereıin dese, bu­ryn­­ǵy keńsharlar men aýdan orta­lyq­­­taryn­­daǵy mektep jandaryn­da ınter­­na­ttar joq. Al oblys orta­lyq­­tary men qalalardaǵy mek­tep-ın­ter­nattarda da oryn bola ber­meı­di. О́ıtkeni, qaısybir oblys­tyń or­­ta­­l­yǵynda bar-joǵy 2-3 mektep-ın­­ter­­nattan ǵana bar. Olardyń da ár­qaı­­sysy 200-250 oqýshydan ar­ty­q kon­tıngentti qabyldaı almaıdy. Ádette, mektep-ınternattar ne­­gi­­­­zi­nen aýyldyq jerlerde tu­ra­­tyn jáne erekshe qabileti bar bala­­­larǵa sapaly bilim berý maq­satyn­­­da ashylady. Qazirgi tańda Qazaq­­stan­da negizgi jáne orta bilim alýǵa múm­kindikteri joq aýyl­dar­dan shyq­qan 16 125 balany qamtı­tyn 275 mektep janyndaǵy ınternat­tar jumys jasaıdy. Budan basqa, 611 balany qamtıtyn tirekti mektep­ter janynda 46 ınternat bar. Tur­mys­tary tómen otbasy­lary­nan iriktep alynǵan 1 587 bala­nyń ba­syn birik­tirip otyrǵan 8 ın­ter­nat taǵy tur. Budan bólek, múm­­kin­dik­teri shekteýli, sondaı-aq mú­ge­dek ba­la­lar­ǵa arnalǵan 87 ın­ter­natta 13 219 bala oqyp júr. Al sa­n­a­t­o­rııa­­­lyq tıptegi 16 mektep-ın­ter­nat­­ta bar­lyǵy 2 713 bala bilim alý­da. Buǵan qosa, daryndy bala­lar­­ǵa ar­nalǵan 72 mektep-ınternat 14 083 oqýshyǵa tereńdete bilim berip keledi. Álbette, bulardyń bárin qazir­gi su­ra­nysty qamtamasyz etip otyr dep, eshkim aıta almasa kerek. Eli­mizde mektep-ınternattar júıe­sin jetildire túsýdi attaı qalap otyr­ǵan óńirler óte kóp. So­nyń ishin­de soltústik aımaq­tardyń ótini­mi jyldan-jylǵa artyp keledi. Bu­ǵan kóp jaǵdaıda bul aý­maq­tar­da­ǵy eldi mekenderdegi turǵ­y­ndar sany­nyń kúrt azaıyp, bir­qatar aýyl­darda mektepterdiń jabyl­yp qalyp jatqany tikeleı áser etip jatyr. Endeshe, bul tu­ıyq­tan shy­ǵý­dyń birden-bir tóte de tıim­di joly iri eldi meken­der aýma­ǵyn­daǵy, aýdandar men ob­lys­tar ortalyqtaryndaǵy mektep-ınternattar sanyn arttyrý bolsa kerek. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»