Baıaǵyda mektepte oqyp júrgen kezimizde, hımııa páninen synaq tapsyrar tusta qınalǵannan «hımııanyń qıyny-aı, kirmeı qoıdy-aý mıyma-aı»
dep ándetýshi edik.
Tek sabaqta ǵana emes, ómirde de solaı. Hımııa ónerkásibi – ekonomıkanyń kúrdeli salalarynyń biri. О́ıtkeni ol shıkizattardyń mol kólemin, daıyndyǵy myqty mamandar men jumysshylar armııasyn, eń bastysy, zamanǵa saı damyǵan ǵylymdy, zerthanalardy, kúrdeli tehnıka men tehnologııalary, óndiristiń ártúrli salalarymen túrli baılanystardyń bolýyn, mol sý men otyndy jáne ınvestısııany qajet etedi.
Osylardy iske qosa bilgen elderge onyń beretin paıdasy da mol. О́ıtkeni ol kóptegen salalardyń turaqty damýyna qyzmet etedi. Máselen, mashına jasaý salasyna plastmassalar, boıaýlar men laktar, aýyl sharýashylyǵyna túrli tyńaıtqyshtar men malazyqtyq qospalar, kólik salasyna janar-jaǵarmaı men kaýchýkter qajet. Ushaqtar men ǵarysh tehnıkalarynyń óndiristeri de janar-jaǵarmaı men sıntetıkalyq zattarsyz alǵa basa almaıdy. Mine, osynyń barlyǵyn hımııa salasy beredi.
Álemde hımııa ónerkásibiniń qarqyndy túrde damýy nátıjesinde sońǵy jyldary metaldardyń ornyn hımııa salasynyń plastık buıymdary basa bastady. Bul zattardyń artyqshylyǵy birden sezilýde. Máselen, turǵyn úılerge jylý, aýyz sý, káriz júıelerin tartý úshin qazir temirdiń ornyna polıpropılen, polıetılen qubyrlar keńinen paıdalanylyp júr. Sebebi, bul qubyrlar temir sekildi tattanbaıdy ári uzaǵyraq qyzmet etedi. Onyń ústine olardy ornatý da jeńil.
Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda (1991-1998 jyldar) elimizdiń hımııa ónerkásibi eń qıyn kezeńdi bastan keshti. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin burynǵy respýblıkalardaǵy ónerkásiptik kásiporyndarmen qalyptasqan ekonomıkalyq baılanystar úzilip, osynyń saldarynan burynǵy satý naryǵynan aıyrylyp qaldyq. Osydan salanyń áleýeti álsirep, mamandanǵan jumys kúshteri men tájirıbeli mamandardyń jumystan ketýi beleń aldy. Elimizdegi hımııa salasynyń jetekshi kásiporyndary qataryndaǵy Jambyldaǵy fosfor óndirisiniń jumysy toqyrady. Qarjy tapshylyǵy oryn aldy.
Degenmen ýaqyt óte kele bul salaǵa da jan bitti. Elimizge áleýetti jańa ınvestorlar kele bastady. Sóıtip kúrdeli sala hımııa ónerkásibiniń qyzmeti de júıege kelip, ol qarqyndy damý jolyna tústi. Damýdyń joǵary deńgeıi 2009-2011 jyldardyń úlesine tıdi. Osynyń nátıjesinde jalpy ónerkásip óndirisindegi hımııa salasynyń úlesi 1,2 paıyzdy quraǵanymen, óńdeý ónerkásibindegi onyń úlesi 3,9 paıyzǵa kóterildi.
Elimizde hımııa salasynyń damýyna qolaıly alǵysharttar bar. Bizdiń elde onyń keıbir salalaryn qarqyndy damytý úshin shıkizat kózderi bar. Máselen, álemde hımııa salasynda óndiriletin 11 mlrd tonna paıdaly qazbalardyń 250 mln. tonnadan astamy bizdiń elimizdiń úlesine tıedi eken. Bul – jaqsy múmkindik.
Hımııa ónerkásibi óndirisiniń kólemi 1990 jyldan 2015 jylǵa deıingi kezeńde aqshamen eseptegende 81 ese ósti (3 mln teńgeden 244.1 mlrd teńgege deıin). 2013 jyldan bastap ónerkásiptiń ósý qarqynynyń baıaýlaǵandyǵy baıqalady. Baıaýlaýdyń sebebi, óndiris kóleminiń ósýine negiz bolatyn jańa qýattardyń iske qosylmaǵandyǵy. Onyń ústine 2014 jyly teńge baǵamynyń ózgerýi bul salanyń ósý qarqynyna keri áser etkendigi seziledi.
Endi sońǵy, ıaǵnı bıylǵy jyldyń derekterine keleıik.
Statıstıka agenttiginiń derekteri boıynsha, 2016 jyldyń 1 qańtaryna elimizdiń hımııa ónerkásibinde 481 shaǵyn, 14 orta jáne 13 iri kásiporyn jumys isteýde.
Ústimizdegi jyldyń alty aıyndaǵy statıstıkalyq derekter boıynsha hımııa salasynyń óndiris qarqyny azdap baıaýlaǵanymen, áli de bolsa ósim deńgeıi saqtalyp otyr. Máselen, aqshamen eseptegende ótken jyldyń qańtar-maýsym aılarynda sala boıynsha 105.5 mlrd teńgeniń ónimderi óndirilse, bul kórsetkish bıylǵy jyldyń osy merziminde 142,8 mlrd teńgeni qurap otyr. Sonyń ishinde naqty ónim kólemi boıynsha kúkirt qyshqylynyń óndirisi 25,1 paıyzǵa, natrıı bıhromaty 18 paıyzǵa, azotty tyńaıtqyshtar óndirisi 13,6 paıyzǵa ósken. Al naqty ónim kólemimen eseptegendegi jalpy sala boıynsha óndiristiń ósim deńgeıi onsha emes. Bar bolǵany 0,1 paıyzdy kórsetip otyr. Árıne, álemdegi kóptegen salalarǵa áser etip otyrǵan qazirgi daǵdarys jaǵdaıyn esepke alatyn bolsaq, munyń ózi jaman emes.
Sonymen qatar sala boıynsha buryn bizdiń elde óndirilmegen jańa ónimder shyǵaryla bastady. Máselen, Pavlodar oblysynda elimizdegi ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń aıasynda sońǵy jyldary ashylǵan «Kaýstık» AQ-tyń negizinde kaýstıkalyq soda, hlor, tuz qyshqyly, natrıı gıpohlorıti óndiriletin boldy. Bul ónimder buryn bizge basqa elderden, anyǵyraq aıtsaq Reseı, О́zbekstan, Ýkraına jáne t.b. elderden ımporttalatyn.
Hımııalyq ónimderdiń jańa túrlerin shyǵarý jáne jańa jumys oryndaryn qurý maqsatynda «Qazfosfat» JShS jáne «QazAzot» JShS-da jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Osy iri kásiporyndardy jańǵyrtý nátıjesinde saladaǵy ónimdilik kórsetkishi 1,7 esege ósip, energııa shyǵyny 1,4 esege qysqardy.
Ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda «Pavlodar» arnaýly ekonomıkalyq aımaǵynda «AgroHımProgress» JShS jańa zaýytty iske qosty. Bul zaýyt efır maılaryn, jemir shegirtkege qarsy dári-dármek ónimderin, pestısıdter jáne plastık ónimderin shyǵarýda. 118 jumys orny ashylǵan.
Sondaı-aq Ońtústik Qazaqstan oblysynda jylyna 350 myń metr polıetılen qubyryn shyǵaratyn jańa zaýyt paıdalanýǵa berildi. Zaýyt ishki rynogymyz úshin jumys isteıtin bolady. О́ıtkeni elimizde mundaı qubyrlarǵa suranys joǵary bolyp otyr.
Qazirgi kúni álemde hımııa salasy qarqyndy damýda. Jyl ótken saıyn óndiris pen turmysqa paıdaly jańa ónimder ıgerilýde. Máselen, jýyqta Qytaıda polıetılen qaldyqtardy suıyq otyn túrine aınaldyra alatyn jańa ádistiń paıda bolǵandyǵy týraly habar taratyldy. Polıetılen – plastmassanyń eń keń taraǵan túri. Álemde jylyna 100 mıllıon tonnadan astam osyndaı zat shyǵarylady. Bul zatty paıdalanyp bolǵan soń joıý óte qıynǵa túsedi. Ol óz qalpynda tabıǵatta júzdegen jyldar boıy saqtala beredi. Bul zattardy qaıta kádege jaratý da ońaı sharýa emes. О́ıtkeni ony qaıta qyzdyrǵan jaǵdaıda aýaǵa ýly zattar taraıdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda qytaılyq hımıkter ony zalalsyz jolmen suıyq otynǵa aınaldyrýdyń ádisin tapqan kórinedi. Mundaı jaǵdaıda kóp qoqyspen birge shashylyp jatatyn polıetılen paketter de endigi kezekte kádege jaraı bastaıtyndyǵy anyq.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»