Altaıdyń qupııasyn arheologtar ashady

  «Máńgilik El» ıdeıasyn baıytady Bıyl óńirdiń ózgeshe hám tereń tarıhyna úńilgen jyl boldy. Alǵash ret Shyǵys Qazaqstan oblysynyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýdi damytý jospary júzege asyryla bastady. Baǵdarlamaǵa sáıkes, Katonqaraǵaıdaǵy Berel qorǵandarynda, Zaısandaǵy Shilik­ti obalarynda, Ulan aýdanyndaǵy Ablaı­kıt qamal-ǵıbadathanasynda, Abaı aýda­nyn­daǵy Qyryqúńgir eskertkishinde, Tar­ba­ǵa­taıdaǵy Eleke sazynda qazba jumys­tary júrgizildi. Atalǵan zertteý ju­mys­­tary­nyń nátıjesi О́skemende ótken «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» ha­lyq­aralyq ǵylymı-táj­irı­belik konferensııasy aıasynda qory­tyndylandy. Alqaly bas­qosý­­ǵa Fran­sııa, Ońtústik Koreıa, Reseı jáne Moń­ǵolııa memleketteri elshilik­­teri­niń dıp­­lomat­tary, Qazaqstan, Túrkııa, Reseı, Uly­brıtanııa, Vengrııa, Germa­nııa, Polsha, Qytaı elderiniń úzdik arheo­logtary men túrkitanýshylary qatys­ty. Shara aldynda konferensııaǵa qatysý­shylar men óńir turǵyndary úsh kıiz úıge qoıylǵan qazba jumystary kezinde tabylǵan biregeı buıymdardy tamasha­lady. Eń basty jádigerler – «Altyn adam» men Berel jazyǵyndaǵy №11 qorǵannan tabyl­ǵan jylqynyń kóshirmeleri Máde­n­ıet saraıynyń dálizinde jıynǵa qatysý­shy­lardy qarsy aldy. Plenarlyq otyrys barysynda ǵalymdar arheologııa ǵyly­my­nyń jáne Shyǵys Qazaqstanda tabylǵan tarıhı jádigerlerdi saqtaý men ony mura­jaıǵa qoıýdyń ózekti máse­le­lerin talqylady. Arheologtardyń pikirin­she, bul – óńirdiń mádenı jáne ekono­mı­kalyq damýyna, týrıstik ınfra­qury­l­ymynyń qalyptasýyna jaǵymdy áser etedi. Jıyndy ashqan óńir basshysy Danıal Ahmetov elimizdiń jańa mádenı saıasa­ty­nyń basty strategııasy – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» ıdeıasy ekenin atap ótip, altyn besik – Altaıdyń adamzat mádenıetiniń kóne oshaqtarynyń biri ekenine toqtaldy. – Ǵylymı-zertteý jumystaryn óńiri­mizde júrgizý qajettiligi kúmán týdyrmaıdy. Mundaı jumystar zerttelgen nysandardy IýNESKO-nyń álemdik muralarynyń qataryna qosý úshin qajetti teorııalyq negizi men óńirimiz­diń mádenı brendin qalyptastyryp, týrıs­tik áleýetiniń artýyna sep bol­maq. Qazba jumystarynyń nátıjesinde tabyl­ǵan jádigerler oblysymyzda qalyp, jas­tary­myzdyń patrıottyq tár­­bıesi úshin qyzmet etetin bolady, – dedi D.Ahmetov. Aımaq basshysy qazba ju­mys­tary ke­zin­de tabylǵan zattardyń ob­lystyq tarı­hı-ólketaný murajaıyna beriletinin aıtty. Osy konferensııa­dan bir kún buryn Katonqaraǵaı aýda­ny­nyń Berel qorǵandarynda elimiz­de balamasy joq aspan astyndaǵy mura­jaı ashylǵanyn atap ótý kerek. Mun­daı mura­jaı kelesi jyly Shilikti jazy­ǵyn­da da salynbaq. – Bıylǵy qazaqstandyq arheologııa­nyń úlken jetistigi – Bereldegi №2 qor­ǵannyń ústine ashyq aspan astyndaǵy mýzeıdiń salynýy der edik. О́ńir basshysy Danıal Ahmetovtiń qorǵanmen tanysqan sátte birden sheshim qabyldaǵanyna rıza boldyq. Oblys ákimi ýádesin oryndady. Bul – arheologııa ǵylymyna zor qoldaý dep bilemiz. О́ıtkeni, bir aıdyń ishinde jedel arheologııalyq mýzeı salý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. О́ńir mádenıeti úshin erekshe oqıǵa bolǵan aspanasty murajaıynyń keler urpaqty eljandylyqqa tárbıeleýdegi mańyzy zor, – deıdi Berel qorǵandaryna 20 jyldan beri zertteý júrgizip kele jatqan belgili arheolog Zeınolla Samashev. Berel bederleri Endi bıylǵy jyldyń ǵylymı oljasyna aınalǵan arheologııalyq qazba jumystarynyń tabysy jóninde az-kem sóz. Konferensııada alǵashqylardyń biri bolyp sóz alǵan Zeınolla Samashev Altaı­daǵy arheologııalyq qazbalardy eki topqa bólip qaraýǵa bolatynyn aıtty. Birinshisi, erte temir dáýirindegi saqtar kezeńi. Osy kezeń­ge tıesili №2 jáne №19 qorǵanǵa bıyl qazba jumystary júrgizildi. №2 qor­ǵan­nan egde jastaǵy áıel múrdesi men jeti jylqy tabyldy. Patsha áýletinen shyq­qan­dyqtan mártebesine baılanysty adammen birge jeti jylqyny qoıǵan. Biraq qor­ǵan­­daǵy altyn buıymdar tonalǵan, kóp zattar tabylmady. Patshaıymnyń altyn­­men ádiptelgen kıiminiń keıbir jur­­naq­­tary ǵana saqtalypty. Júzdegen áshe­keı­den turatyn altyn kıiminiń, ókini­shke qaraı, keıbir bóligi ǵana qal­ǵan. Son­daı-aq, qoladan quıylǵan aına tabyl­dy. Onyń saby jyrtqysh ań­nyń beıne­sin­de jasalǵan. Qasyna kendir dánin untaq­taıtyn arnaıy qural men ydys qoıylǵan. Patshaıym kóp aýyr­ǵan qartań adamǵa uqsaıdy. О́ıtkeni, qor­ǵan­nan tabylǵan adamnyń tisteri sırep, omyrtqa súıegi bir-birine jabysyp qal­ǵan. Búkir adam bolýy da múmkin. Álgi qural­dardy emge paıda­lanǵan sııaqty. Osyǵan uqsas qural buryn qazylǵan qorǵandardyń birinen tabylǵan edi. Qola qutynyń eki jaǵynda tesigi men tútigi bar. Ishinde alty-jeti malta tas jatty. Iаǵnı kendirdiń dánin osy ydysqa salyp, tasty qyzdyryp qutydaǵy sýǵa tastap jiberedi. Osylaısha, býyrqanyp eki tú­tiginen shyqqan býmen emdelgen bolýy kádik. Qatty aýyrǵan jan bol­ǵan­dyqtan o dúnıege barǵanda em-domyna qajet bolady degen oımen jany­na qoıǵan. Sondaı-aq, birneshe jyl­qy­nyń basyna áshekeıli betperde kıgi­zil­gen. Bir attyń basynda altynnan quıǵan qustyń beıneleri shyqty. Buǵan deıin №10 qorǵanda tabylǵan attyń er-turmanynyń áshekeılerinde birne­she qoraz beıneleri bederlengen bolatyn. №19 qor­­ǵan da qatty tonalǵan. Biraq tonaý­­shy­lar qabir­degi múrdeni aıaǵynan súı­rep tartqan kezde bas kıiminiń bir bóligi ornynda qalyp qalǵan eken. Iаǵnı Esik qor­ǵanyndaǵy «Altyn adamnyń» bas kıimi­ne uqsas altynnan jasalǵan sáýkele qal­dyq­tary tabyldy. О́te qyzyq ári qun­dy dúnıe. Bul – endi boı jete bastaǵan jas qyz­dyń múrdesi. Ǵalymnyń aıtýynsha, ekinshi topqa tıesili qorǵandarda zattar az tabyl­ǵany­­men, onyń ǵylymı túıinderdi tar­qatý­daǵy mańyzy zor. Bul jerleý oryndarynyń sáýlettik qurylymy erekshe bolyp keledi. Máselen, tastan qalanǵan dóńgelek sheńberdiń ishine adam men attardy jáshik­pen de, jáshiksiz de jerlegen. Osy obalardan ǵundar men kóne túrki zamany arasyn­daǵy bos keńis­tikti toltyrýǵa qajetti qundy mate­rıa­l­dar tabyldy. Bul shartty túrde sánbı-jýjan kezeńi atalady. Túr­k­i­­lerdi Orhonnan Altaıǵa kóshirgen sán­­bı­­ler. Túrkiler temir balqytyp, odan túr­li qural-jaraqtar quıatyn. Keıin kóbeıip, sany ósken túrkiler 555 jyly qojaıyndaryn talqandap, jeke mem­leketin – alǵashqy Túrik qaǵa­na­tyn qurdy. Mine, ekinshi topqa jata­tyn qorǵandardan II-IV ǵasyrlar ara­ly­­ǵyn­daǵy osy sánbı-jýjandarǵa tıe­si­li mádenıet jurnaqtary tabyl­dy. Olar hýnnýlardy talqandaý arqyly tarıh sahnasyna kóterilgen, jergilikti jurtpen aralasyp, erekshe mádenıet jasaǵan halyq. Sánbılerdi prototúrkiler, túrkitektes halyq dep ataýǵa bolady, dedi Z.Samashev. Shilikti shejiresi Shilikti jazyǵyndaǵy saq obalaryn qazýǵa jetekshilik jasaǵan ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Ábdesh Tóleýbaevtyń aıtýynsha, Shilikti dalasy – Shyǵys óńi­rindegi saq eskertkishteriniń eń kóne elı­­tar­lyq eskertkishteri ornalasqan jer. Bul eskertkishterdi 1949-1970 jyl­­­­dar aralyǵynda keńestik arheolog S.S.Cher­nıkov zerttedi. Táýelsizdik alǵan­nan keıin Shilikti obalaryn zertteýdi 2003 jyldan bastap «Mádenı mura» jobasy sheńberinde qazaqstandyq ǵalymdar qolǵa aldy. 2012 jyly memlekettik tap­syrys toqtap qal­ǵan­dyqtan, tórt jyl­dyq úzilisten keıin Shilik­tidegi zertteý jumystary arheologııany damytýdyń óńirlik baǵdarlamasy arqyly qaıta jal­ǵasty. Á.Tóleýbaev munda erte temir dáýi­rine jatatyn 200-ge jýyq saq obalary bar ekenin aıtty. Onyń ishinde 50-ge tar­ta elıtarlyq nemese patsha obalary bar. Eýrazııa dalasynda dál Shilikti jazy­ǵyn­daǵydaı elıtarlyq obalar tyǵyz top­tasqan aımaq óte sırek kezdesedi. Bizdiń maqsatymyz – osy obalardy zertteý. Bıyl №16 obany qazdyq. Oba­nyń bıiktigi – 8,6, dıam­etri – 88 metr. Qazaq­standa osy ispet­ti bıik, orasan iri oba sırek. Qazý bary­­synda topy­raq obanyń astynan tas oba shyqty. Shilik­tidegi buryn qazǵan oba­lar­dyń da syrty topyraq bolǵanymen, asty­nan tas oba shyǵatyn. Tas oba astynda aǵash qabirhana ornalasady. Bul sáýlettik jaǵynan óte erekshe qurylymǵa ıe qorǵan. Men osy oraıda tarıhı sáýlet jobalaryn zertteýmen shuǵyldanatyn belgili ǵalymdardy shaqyrǵanymdy aıtaıyn. Olar oba qurylysynyń kúrdeli ári jiti esepke qurylǵan qurylymyna tańǵal­ǵ­an­daryn jasyrmady. Oblys ákimi Danıal Ahmetov osy obanyń sáýlettik erek­she­ligimen jáne jádigerlerimen tanysa kele, ony saqtap qalý úshin aspan asty mýzeıin salýǵa ýáde berip otyr. Eger biz bir jyl aıasynda obany jappasaq, aldaǵy ýaqytta onyń ǵasyrlar boıy saqtalǵan bet-beınesi buzylatyn bolady, dedi Á.Tóleýbaev. Ǵalym obanyń ortańǵy bóliginde tas úıindiniń joqtyǵy – obanyń tonal­ǵandyǵyn kórsetetin birden-bir belgi ekendigin jetkizdi. Qazý jumystaryn jalǵastyrý barysynda aǵash qabirhana shyqty. Ońtústikten soltústikke 6 metr, shy­ǵys­tan batysqa 4 metr bolatyn qabirhananyń aǵash bóreneleriniń dıa­metri 60 santımetrdi quraıdy. Bóre­nelerdiń arasy tastarmen bitelgen. Bul buryn biz qazǵan obalarǵa da, Chernıkov zerttegen obalar qurylymyna da uqsas, dedi ol. Qatty qıratylyp, tonalǵany bel­gili boldy. Qıraǵan soń sý ótip, aǵash shirý­ge shaq qalǵan. Qabirde eki adam qo­ıyl­ǵan eken. Onyń biri jaqsy saqtalǵan. Altyn buıymdar osy qabirden tabylypty. 2 myńǵa jýyq óte usaq, mıkro­skopııalyq qońyraýshalar ispetti altyn monshaqtardy topyraqtan arshyp alýǵa bir aı ýaqyt ketti. Odan irileý altyn áshekeılerdiń sany 200-ge jýyq. Bul áshekeıler shashylyp qalǵandyqtan, ony jerleý kezindegi úlgisine keltirý múmkin bolmaǵan. Al oń jaq qabirhanadaǵy adam aldyńǵydaı sán-saltanatpen jerlenbegen. Onyń ústine, basy shyǵysqa qarap jatyr. Sondaı-aq, bas súıegi bórenemen janshylǵan. Boljam boıynsha, ol patshanyń quldarynyń biri bolýy múmkin nemese obany tonaýshylar súıekti aýdaryp tastaǵan. Bul súıektiń jóndi saqtalmaýynyń sebebi, tóbesiniń shymmen qalanýy deýge bolady. Shym ylǵal ótkizetindikten aǵashty shirýge alyp keledi. Jalpy alǵanda, bul obada óte iri saq bıleýshisi jerlengeni anyqtaldy. Sonymen birge, Shilikti jazyǵyndaǵy sha­ǵyn obalardyń biri sanalatyn №7 qor­ǵanda jylqymen birge jerlengen adam múrdeleri tabyldy. Á.Tóleýbaevtyń aıtýynsha, jylqymen birge jerleý dástúri Shiliktide buryn-sońdy kezdespegen bolatyn. Obanyń ústińgi bóliginde qoly men aıaǵy baılanǵan áıel múrdesi, odan 70 san­tı­metr­deı tómende eriniń jerlengeni anyq­taldy. Bul da zertteýdi qajet etetin tyń jańa­lyqtyń biri. Ataǵy alysqa ketken Ablaıkıt Belgili ǵalym Karl Baıpaqov ortaǵasyr­lyq Ablaıkıt eskertkishiniń erekshelikteri jónin­de áńgimeledi. Ol jońǵar shapqyn­shy­lyǵy kezinde Shyǵys óńirinde boı kóter­gen qamal-ǵıbadathanany zertteý úrdi­sin elimizdegi býddıstik ilimniń taralýy aıasynda qarastyrý kerektigin jet­kizdi. Bir jarym myń jyl buryn Úndi­standa paıda bolǵan býddıstik ilim Jibek joly arqyly taralyp, Qytaı jáne Orta Azııa arqyly Qazaqstanǵa da keldi. Elimizdiń Eýropa men Azııa arasyndaǵy jaǵrafııalyq kópirlik mindeti saýda-ekonomıkalyq baılanystarǵa ǵana emes, dinaralyq qarym-qatynastar úshin de mańyzdy ról atqardy. Qazaqstanda orta ǵasyrlardaǵy býddıstik keshenderdiń bolǵanyna biz jazba derekter arqyly da, arheologııalyq qazba jumystary ar­qy­ly da qol jetkizip otyrmyz, dedi K.Baı­paqov. VII ǵasyrda Batys Túrik qaǵa­naty­nyń birqatar bıleýshileri býddızmge qoldaý kórsetken. Jetisý jerindegi orta­ǵasyrlyq qalalardan da býddızm belgi­leri kóptep tabylǵanyn, oırat taıpalary salǵan býdda lamalarynyń ǵıbadat oryndary «kıt-hıt» atalǵanyn aıtqan ǵalym onyń kirpishten, sabannan salynyp, ǵıbadat orny bekinis, sharýashylyq-turmystyq jáne turǵyn-jaı retinde paı­da­lanylǵanyn jetkizdi. Mundaı oryn­dar Pavlodar oblysy men Semeı qala­sy aýmaǵynda da bolǵan. Al Ablaıkıt bekini­sin 1654 jyly Joǵarǵy Ertistiń sol ja­ǵa­laýynda, Qalba taýlarynyń arasy­na oırat bıleýshisi Ablaı táıji saldyr­dy. Býddalyq ǵıbadathananyń qys­qasha tarıhy osy. Ablaıkıt – XVII ǵasyr­dyń 50-60 jyldarynda býddanyń iri orta­lyq­tarynyń biri boldy. Keıinnen О́ske­men bekinisiniń negizin qalaýshy I.M.Lıharev­tiń jetekshiligimen kelgen orys otrıady ǵıbadathana ornynan tıbet pen oırat qoljazbalarynyń, býdda ıkon­dary men qola músinderiniń mol qoryn jáne tıbet-mońǵol qoldanbaly-sán­dik óner buıymdaryn taýyp, Reseıge alyp ketedi. Bul eýropa­lyq tıbettaný ǵylymynyń negizin qala­ǵan qundy dúnıeler bolatyn. Jalpy, Ablaı­kıt týraly kóptegen saıahatshy-ǵalym­dar jazba derekter qaldyrǵan. Onyń ishin­de qazaq dalasyn Azııaǵa ashylatyn qaqpa sanaǵan I Petr de osy kezeńde Qazaq­stan men Orta Azııany tanyp-bilýge kúsh sal­ǵan. Keshenniń saqtalyp qalǵan joba­synan onyń sol kezdegi eń ádemi ǵıba­dat­hana­lardyń biri bolǵanyn kórýge bolady. Bul keshen qorǵanys maqsatyn kózdegendik­ten syrtqy dýalynyń barlyǵy tastan qalanǵan. Onyń birshama bóligi búginge deıin saqtalǵan. Býdda ilimin taratýshy Zaıa-Pandıtanyń yqpalymen salynǵan Ablaıkıt ǵıbadathanasy aýmaǵynda bıyl mamyr aıynan beri oblys ákiminiń bastamasymen arheologııalyq qazba jumystary júrgizildi. Bekinis qabyrǵasy men keshenniń kireberisine júrgizilgen qazba jumystary nátıjesinde ońtústik bóligindegi jalpy aýma­ǵy 520 sharshy metr bolatyn jer ar­shyldy. Bul keshenniń qorǵanysqa arnal­ǵan qurylymynyń jalpy uzyndyǵy – 2125 metr. Ǵıbadathana astynda ońtústik jáne shyǵys jaǵyndaǵy turǵynjaı men sharýa­shy­lyqqa paıdalanǵan alańdar tas qabyr­ǵamen bólingen. Qabyrǵadan 50 metr jerde aryq ótedi. Osylaısha, qamaldyń qorǵanys qabileti tabıǵattyń tosyn minezderine de tótep berýge negizdelgen. Iаǵnı, soltústik batysqa qaraı taýly jota, al shyǵystan ońtústikke qaraı aryq pen bat­paq bógetteri bar. Qamaldaǵy tas qabyr­ǵanyń qalyńdyǵy ár jerde árqa­laı bolyp keledi. Jazyq jerde 3,5 metr­ge deıin qalyńdasa, jaý ótýi qıyn taýly betkeılerde 1,5 metrge deıin ju­qa­rady. Ǵıbadathana aýmaǵy qıratý men tonaýdan qatty zardap shekken. Jer­diń betki qabatynda shatyr men kirpish, tas qırandylary óte kóp. Qazba jumys­tary kezinde 5 granıtti baǵannyń túbiri saq­tal­­ǵany belgili boldy. Janyp ketken diń­gek aǵashtyń qaldyǵynan qyzyl tús­pen boıal­ǵan usaq fragmentter kezdesti. Son­daı-aq, ǵıbadat ornynyń sharýashylyq bóli­gi men basqa da ınfraqurylymdary búge-shigesine deıin zerttelýde. Jıynda sóz alǵan fılosofııa ǵylym­dary­­nyń doktory, akademık Ǵarıfolla Esim Shyǵys oıshyldarynyń bastaýyndaǵy Ana­har­sıstiń Altaıda týǵanyn, sondyqtan ata-baba tarıhyn taný óńirde Anaharsıs tulǵa­­sy men murasyn jáne Altaı ataýyn tıim­­di nasıhattaýdan bastalatynyn atap ótti. Sheteldik ǵalymdar ne deıdi? Konferensııa jumysyna alys-jaqyn shet elderden ǵalymdar qatysqanyn joǵaryda aıttyq. Olardyń da pikiri san-alýan­dyǵymen qundy. London ýnıversı­tett­ik kolledjiniń qoldanbaly arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Domınık Perrıng: «Bul baıandamalarda qazirgi qoǵam­nyń arheologııalyq muralardy bas­qarýynyń kúrdeliligine nazar aýdarylyp otyr. Arheologııalyq tabystardan kele­li nátıje kútemiz. Biz Ulybrıtanııa my­salynda jáne Qazaqstandaǵy zertteý táj­irı­beleri negizinde Shyǵys Qazaqstan obly­syndaǵy baı murany paıdalaný men saqtaý­dyń tıimdi joldaryn talqyladyq. Ablaıkıt nysanyndaǵy jańa ashylymdar men óńirdegi basqa da arheologııalyq eskert­kishter arheologııalyq muralardy basqa­rýdy josparlaýdyń uzaq merzimdi tal­qy­sy­na ózek bolady dep oılaımyn», dedi. Al Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Materıal­dyq mádenıet tarıhy ınstıtýty­nyń professory Nıkolaı Bokovenko Eýrazııa jazyǵyndaǵy kóshpeli halyqtar mádenıetine toqtaldy. Ol Oral mańynan tabylǵan aıryqsha altyn buıymdardyń I Petrge joldanýy kóshpendilerdiń kóne órkenıetine kúlli álem nazaryn aýdarǵan oqıǵa bolǵanyn, osydan keıin qazaq dalasyna ekspedısııalar jiberile bastaǵanyn jetkizdi. XVIII ǵasyrdaǵy, ásirese, I Petrdiń Sibir jınaǵynan bas­ta­la­tyn arheologııalyq materıaldardy saralaı kelgende, Oraldan Sibirge deıin­gi aralyqta turmystyq mádenıet bir-birine uqsaǵanymen, Jetisý, Aral jáne Shyǵys Qazaqstandaǵy saqtar máde­nıeti, tasmola mádenıeti, maıemer-pazy­ryq mádenıeti men Orta Enıseıdegi taǵar, Týva, Mońǵolııanyń buǵyly tas, Sol­tús­tik Qytaıdaǵy kóshpeliler, Edil boıyn­daǵy sarmat jáne Soltústik Qara teńiz mańyndaǵy skıf mádenıetiniń jerleý ǵuryptarynda ózindik erekshelikter baıqalady, deıdi N.Bokovenko. Reseılik ǵalymnyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy saqtar dáýirine jatatyn arheologııalyq mádenıet Ortalyq Azııa men Eýropa mádenıetteriniń arasyn jalǵaýda ǵana emes, beǵazy-dándibaı ispetti qola dáýirine tıesili mádenıetpen de genetıkalyq turǵy­daǵy ortaq dúnıeleri kóp. Sonyń ishinde Reseıdiń Sibir ólkesindegi Pazyryq, Arjan mádenıeti men Shyǵys óńirindegi Berel qorǵandarynyń bir kezeńge tıesili arheologııalyq tabystary ǵylymı túrde dáıekteldi. Saqtardyń kóne metall bal­qytý, qarý-jaraq soǵý sheberligi men turmys-salty, zergerlik mádenıeti, jerleý ǵurpy tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Sondyqtan kóshpendiliktiń órken jaıǵan oshaǵy retinde Qazaqstan aýmaǵy men Batys Altaı, Tıan-Shan taýlaryna deıingi aralyqtyń qarastyrylýynyń negizi bar. N.Bokovenko mádenıetterdiń qalyp­tasýynda alǵashqy myńjyldyqtyń mańyzy óte úlken ekenin, Altaıda halyq­tardyń zor dúmpýi bolǵanyn, osy jerden bastalǵan uly qozǵalys pen kóshtiń sebebi áli belgisiz bolyp otyrǵanyn, onyń negizi klımattyń ózgerýi men jańa qonys izdeýde bolýy múmkin ekenin atap ótti. Túrkııanyń Izmır qalasynan kelgen túrki folklorynyń doktory, Egeı ýnıversıteti janyndaǵy túrki álemin zertteý ınstıtýtynyń professory Metın Ekıchı kóne túrki tanymyndaǵy tústerdiń alatyn orny men onyń fılosofııalyq nyshandary týraly áńgimeledi. Túrki áleminde bastapqyda nanym retinde paı­da­la­nylǵan tústerdi qoldaný aıasy ýaqyt óte tarylyp, ádebı eńbekterde ǵana kez­dese­tin boldy. Máselen, kóne túrki uǵy­myn­­daǵy alqyzyl tús – qan, kún shapaǵy, ot jaly­ny sııaqty tirshilik belgisi. Odan bar­lyq dúnıeni ózgertetin jaratylys jylýy men jaryǵyn kórýge bolady. «Dıýanı-luǵat at-Túrik» eńbeginde ǵun­dar­dyń baıraǵy men áskeriniń nyshany alqyzyl tús bolǵany aıtylady. Atalǵan sózdiń «al» túbiri de sheshimdi jáne qupııa mánge ıe, deıdi túrkııalyq ǵalym. Túrkilik ta­nym negizinde «al» túbirin jiktegen Me­tın Ekıchı Adam ata men Haýa ana qol sozǵan alma jemisiniń de alǵashqyda «kók» atal­ǵa­nyn, kúnniń nurymen pisken kezde «al­qy­zyl almaǵa» aınalǵanyn, osy sııaqty «Al­taı» toponıminiń de «altyndy taý» sóz­iniń maǵynasyn berýi múmkin ekenin jetkizdi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty, vengrııalyq Veronıka Horvat Majarlar elindegi, Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy kóne temir ǵasy­ryna tıesili eskertkishterdi ózi basy-qasynda bolǵan qazaqstandyq qazba jumys­tarynyń nátıjelerimen salystyra baıandady. Onyń aıtýynsha, bul kóshpendiler mádenıetiniń keń jaǵrafııalyq keńistikti qamtyǵanyn kórsetedi. Álbette, Qyryqúńgir eskertkishi men Eleke sazyndaǵy arheologııalyq qazba jumystarynyń da ǵylymı erekshelikteri bar ekenin aıta ketken abzal. Biz aldaǵy ýaqytta ondaǵy qazba jumystarynyń nátıjesine toqtalatyn bolamyz. Eń bastysy, arheologııa bıyldan bastap Shyǵys óńiriniń negizgi boıtumaryna aınala­tyn bolady. Bul oblys aýmaǵyndaǵy etno­týrızmniń damýyna da qolaıly jaǵdaı jasaı­dy dep kútilýde. Osy maqsatta «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» ǵy­ly­­­mı-tájirıbelik konferensııasy dás­túrli túrde arheologııalyq tabystardy ja­rııa­­­laı­tyn halyqaralyq minber bolmaq. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy