Sózdiń astary – oıdyń asqary

Ulttyq rýhymyzdyń ózegi, eldigimizdiń bet-beınesi – qazaq tiliniń baılyǵyna kóz jetkizgen saıyn tamsana túsesiń. Toqsan aýyz sózdi tobyqtaı túıinge syıǵyzǵan hal­qymyzdyń qoldanysyndaǵy bir ǵana naqyl men maqal-mátelderiniń aýqymy ushan-teńiz. Alýan oı, tereń mazmunǵa muryndyq bolǵan sóz tirkesteriniń keıbirine birden boılaı almaı jatatynymyz bar. О́ıtkeni, bizdiń qazaq aıtar oıdy tuspaldap, kóńilge aýyr tımeıtindeı etip jetkizý jaǵynan da kende emes. Oınasa da oılap sóıleýge  sheberlik – til mádenıetiniń naqty mysaly ispetti. Bul baǵytta tú­begeıli zertteýmen shuǵyldanbasaq ta, óz tájirıbemizden birneshe mysal keltirmekpin. Nysanaǵa alynǵan sóılem tirkesteriniń negizgi maz­­muny jasyryn turǵanyn kópshilik ańǵarmaı júrgeniniń kýási de bolyp júrmiz. Bir qyzyǵy, mysalǵa alynyp otyrǵan bul sóılemderdiń túpki maǵynasyna qarapaıym adamdardy qoıyp til tóńiregindegi keıbir mamandar da den qoımaı kele jatqan sekildi. Sol sebepti, osy tóńirektegi birer my­saldy kóptiń nazaryna usynyp kórmekpin. «Altyn syrǵa» –  aýyzbastyryq Ásili, aıtylý bir bólek te, maǵynasy basqa bolyp keletin sózderdi óz ornymen qoldanǵanǵa ne jetsin. Biz mysalǵa alyp otyrǵan tirkes túıininiń tasalanyp turǵany sonshalyq, kóbinese aıtylýy boıynsha qa­byl­danyp kele jatqandaı.  Máselen, «Bálenniń qulaǵyna altyn syrǵa» degendi keıbir telearna tilshileri sheneýnikterge qulaqqaǵys retinde paıdalanyp júr. Negizi, bul sóz syn baǵytynda emes, ótinish retinde aıtylatynyn ańǵar­ǵan abzal. Naqtyraq aıtqanda, «men seniń qulaǵyńa altyn syrǵa taǵam, sen bul jaǵdaıdy estimegen nemese kórmegen bol» – degen mazmun da bildirip tur. Iаǵnı, eki adam arasyndaǵy áńgimeni úshinshi bireý tyńdap otyrǵan, estip qalǵan, baıqap qoıǵan  jaǵdaıda, sol adamdy kózjumbaılyqqa shaqyrýǵa qurylǵan tásil. Kýágerdi óz degenderine ázilmen ıkemdeý bolyp tabylady. Tipti, aýyzbastyryqtyń bir túri desek te orynsyz emes. Jalpy, «jeńgemizdiń qulaǵyna altyn syr­ǵa» dep júrgen bul sózdiń shyǵý tarıhyn mazmunyna qaraı mólsherleýge bolar. Ertede qalyńdyǵyna uryn keletin kúıeýdiń qyz jeńgesiniń senimine enýdiń, bazynasyn ótkizýdiń, boıjetkendermen baılanysý tóńireginde týyndaıtyn máselede jol tabýǵa kóbirek uqsaıdy. Sondyqtan,  óz ornymen qoldanbaǵandyqtan astarly sózdiń mazmuny aıdalada qalyp, ózindik qunyn joǵaltyp alatynyn eskere bileıik degim keledi. Sumyraıdyń sýǵa qatysy joq «Sumyraı kelse sý qurıdy» degendi bárimiz bilemiz ári reti kelip jatsa birden qoldanyp jatamyz. Alaıda, álgi bir sumy­raıdyń sý máselesine esh qatysy joq kóri­nedi. Aıtýshy men estýshiniń arasynda ózgeriske ushyraǵan bul sózdiń durys mátini «Sumyraı kelgende» emes, «Sýyr aıy kelgende sý qurıdy» eken. Aıtýly tirkestiń shyǵý tegi arǵy babalar zamanymen sabaqtas. Erterekte jyl mezgilderi men aı attary basqasha atalýymen qatar, mızam, zaýza sekildi amal (10-15 kúndik mer­zim) ataý­lary da bolǵan. Sol sekildi, qazirgi shildeniń shilińgir ystyǵynyń bir sáti burynyraqta Sýyr aıy dep atalypty. Jaz maýsymynyń bel ortasyndaǵy aptap ystyqta  dala tóskeıindegi shaǵyn bulaqtar men saı-saladaǵy jylǵalardyń sýy qurǵap qalatyny bar. Qyr jaılaǵan eldiń ańqasy keýip, tili aýzyna syımaı shóldeı beretin kezi de osy sát. Naǵyz «sý semiz» ýaqyt. «Sý­yr aıy kelgende sý qurıdynyń» astary, mine, osynda jatyr. Dalanyń syry men tabıǵattyń tylsymyn tanyp ósken baıyrǵy qazaq ómirine úńilgen adam bul merzimniń Sýyr aıy dep atalǵanyna kúmán keltirmese kerek. Jaılaýdyń san alýan qubylysyna qanyp ósken jandar dál osy shildeniń ystyǵynda sýyrlardyń tas ústinde jaǵalaı qyzdyrynyp jatqanyn kórgen bolar. Sol se­bepten de, ol «Sýyr aıy» dep eseptelgen syńaıly. Olaı bolsa, ortamyzǵa Sýyr aıyn keri qaıtaryp, sumyraıdy sý máselesinen bo­sa­taıyq. Sýdyń tolysýy men tartylýyn sumyraılarǵa qaratyp qoıǵanymyz jaramas. «Jandaralǵa» aınalǵan jandy alar Aıtylý men estilýi qabysa bermeıtin sóılemder de az emes-aý. El ishinde «Jańa bastyq – jandaral» dep maqalǵa aınalyp ketken tirkes bar. Osy sózdiń durys aıtylýy «Jańa bastyq jandy alar» bolýy kerek edi. Sóz mazmuny sońǵy nusqany bekite túsedi. Jandy alar sózi aýyzsha qoldanysta birigip estiletindikten jymdasyp, jurt arasynda «jandaral» bolyp tarap ketken. Jalpy, el ishinde «jandaral» degen sóz de joq emes. Erterekte qazaq ortasynda general shenin jandaral dep aıtýshylar da az bolmaǵany belgili. Biraq, jandaraldyń jandy alarǵa esh qatysy joq. Olaı deıtinimiz, «Jańa bastyq jandy alar» degen sóz qolyna qyzmet tıse qyzynyp shyǵa keletin, orynsyz ta­lap qoıǵysh «sholaq belsendilerge» baǵyttalǵan kekesin. Qazannyń qupııasy bar ma? «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» degen naqyl da jıi qoldanylady. Mine, osy sóılemdegi «qazan» sózi neni bildiredi, osy tóńirekte de oı órbitip kórsek. Qazaqtyń búkil dalasy ýáli sózge júginip turǵan kez­den aıtylyp kele jatqan naqyldarda basy artyq sóz bolmaıtynyn eskersek, qazan sóziniń bosqa qoldanylmaǵany anyq. Bul jerde biz osy saýal arqyly qazan sózi kádimgi as pisiretin qazan ba, álde basqadaı maǵynany meńzeıtin dúnıe me, ekeýin aıyrý maqsatynda biraz ortaǵa saýal joldaǵan edik. Qyzyǵýshylyq bildirgender qatary da az bolǵan joq. Túrli boljamdar aıtyldy. Sonyń ishinde kókeıge qonymdysyna kezek bermekpiz. Bizdiń til qorymyzǵa ózge tilden sińisip ketken sózder barshylyq. Qoldanysymyzda arab tilinen engen kisi esimderi men túrli ataý­lar da joq emes. Keltirilgen derekterge qaraǵanda qazan sóziniń arabsha  maǵynasy júz jyldyqtyń ataýyn bildiredi eken. Iаǵnı, «qazan – júz jylda bir ǵasyr bolady» degenge saıady. Al, elý jylda eki urpaq aýysyp úl­gere­tindikten eldiń kózqarasy, uǵymy, ustanymy múldem jańaratyndyǵy tabıǵı shyndyq. Baıyptap qarasaq, kez kelgen býynnyń ómiri áke zamanyna jaqyn bolǵanymen, ata zamanynan áldeqaıda al­shaq jatady. Osynshama oıdy bizdiń burynǵy sóz sheberlerimiz «Elý jylda – el jańa» dep eki-aq sózben eksheı salǵanyna qalaı qaıran qalmaısyz? «Bir joqty, bir joq tabady» degendeı, arabtyń ǵasyr (kazán) sózin anyqtaı júrip, sol eldiń mýsafır degen sózin de enshilep alǵanymyzǵa kóz jetkizdik. Mýsafır – olar­dyń tilinde jolaýshy degendi bildiredi eken.  Demek, osy arada «Adam úıinen qyryq qadam uzaǵan soń – músápir» dep júrgen maqalymyzdyń da mazmuny músápir emes, jolaýshy ekeni naqtylana túsip tur. Qý bastyń jóni basqa... «Toı degende qý bas domalaıdy» degendi ekiniń biri esh múdirmesten aıtyp jatady. Osy sózdi toı-tomalaqqa, merekelik keshterge barýǵa nemese kelýge «jeńildik» retinde qoldanatyndar da jetkilikti. «Iá, toı degende qý bas domalaıdy degen soń kelip qaldyq» dep masattanǵandardy da talaı baıqadyq. Ra­synda solaı ma, baıyptap kórelik. «Oı­laı da bilgen halyqqa, toılaı da bilgen laıyq» dep Qadyr aqyn aıtpaqshy, qazaq jurty da jıyn-toıdy jaqsy kórgenmen, onyń jaýapkershiligin sezine bilgen el. Sol sebepti de, «kelgenshe qonaq, kelgen soń úı ıe­si uıalady» dep tarazynyń basyn teń ustaǵan. Mysalǵa alyp otyrǵan «Toı degende qý bas domalaıdyǵa» kelsek, bul jerde «qý bas» degenniń aldynda «tek» sóziniń jasyrynyp turǵanyna mán berilmeı júr. Mán bergendi qoıyp, keıingi kezderi «ta» jalǵaýyn qosyp «Toı degende qý bas ta domalaıdy» dep saýyqqumarlar «syltaýyn» odan saıyn ústemeletip baramyz. Tipti, osylaı bolǵannyń ózinde bul tirkes ne maǵyna bildirip, qandaı oıǵa qyzmet etýi múmkin. Osy bir tirkestiń ózinen-aq buryn­ǵylardyń sóz saptaý sheberligin tanýǵa bolady. «Toı degende tek qana qý bas domalaıdy» degen oıdy ádemi áspettep, jel­ókpelikti júgendeı bilgen. «Qý bas» sózi shartty túrde aıtylyp tur. Ol – «salt basty, sabaý qamshyly» boıdaqtarǵa, aldy-artyn eksheı bermeıtin jeńiltekterge, dúbir estise dúrligip ketetin áýlekilerge qaratylyp aıtylǵan sóz. Al, «qý bas ta» dep aıtsaq, ol qýrap qalǵan bas bolyp shyǵa keletindeı... O zamanda da, bu zamanda da toıǵa baryp-qaıtý degenińiz jumysy, mal basy, sharýashylyǵy bar adamǵa ájeptáýir másele. Barmasań toı ıesi ókpeleıdi, barsań jumys-jaıyńdy rettep, dúnıe-múlikti tapsyryp ketetin senimdi qol izdeýiń kerek. Laıyqty tartý-taralǵy  kerek ekeni jáne bar. Osyndaı jaýapkershilik turǵan kezde toı degende qandaı bastyń domalaı jóneletinin ańǵarý qıynǵa soqpas. Iаǵnı, eshteńeni baıyptamaıtyn qańbaq bastar qańǵalaqtaı jóneletin shyǵar. Sondyqtan, «Toı degende qý bas domalaıdy» degen sózdiń qoldanystaǵy salmaǵyn jeńildetýden aýlaq bolaıyq.  Qaırat SABYRBAEV, jýrnalıst  SEMEI