Túp-tamyryn túgendegen ult toqyramaıdy - Zıra Naý­ryz­ba­ev­a

Mádenıettanýshy, jýrnalıst, aýdarmashy Zıra  Naý­ryz­ba­ev­a­­­men áńgimemiz onyń sońǵy jyldary jasaǵan jobalary men búgingi qazaq qoǵamyndaǵy keıbir úrdisterge kózqaras turǵysynan  órbidi. - Mádenıettanýshy retinde qoǵamdaǵy qazirgi tendensııalardy qalaı baǵalaısyz? Postmodernıstik aýandaǵy kóńil-kúı,  áleýmettik jelige baılanǵan tirshilikke kózqarasyńyz qandaı? – Qazirgi qoǵamdaǵy úrdis­ter­di mynaý jaman, mynaý jaq­sy dep baǵalaý qıyn. О́ıtkeni, dú­nıedegi barlyq nárse salys­tyr­maly. Mysaly, jastar kitap oqy­maıdy, qysqa mátinnen ári qaraı attamaıdy deımiz. «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha aýdarylǵan eki tom kitaptyń qurastyrýshysy boldym. Sonda aqyn Meıirhan Aqdáýletuly skandınavııalyq sopy Frıtof Shıýonnyń «Islamdy uǵyný» atty eńbegin qazaq tilinde sóıletti. Keıinnen sol eńbek týraly «keremet eken» degen pikir aıtty, oǵan qosa «sumdyq myljyń eken» degeni de esimde qalypty. Gegeldiń «logıka júıesin «esh­teńe» uǵymynan bastaý kerek pe, álde «bir nárseden» bas­taý kerek pe» degen saýaldy ki­tap­tyń 100 betine syıǵyzyp tal­qylaıtyny bar ǵoı. Keıbir ki­taptarynyń kirispesi 200 betke deıin sozylady. Batys iliminde oıdy tarqatý, san qyrynan kórsetý, sebep-saldaryn anyqtaý, ıaǵnı, dıskýrs jaǵy basym. Sol turǵydan kelgende keıbir eńbekter shynynda óte myljyń sııaqty kórinedi. Muny ne úshin aıtyp otyrmyn? Bizdiń býyn kitap oqyp ósken urpaq. Boılaryna jazba mádenıettiń dástúrin sińirgen. Úlken dúnıelerdi oqýǵa da, jazýǵa da beıim. Al, qazirgi qalyptar qysqa. Bir jaǵynan alyp qarasaq, ata-babalarymyz az sózge kóp oıdy syıǵyzyp aıta bilgen. Bul formalar soǵan úıretetin bolar dep te oılaımyn. Ekinshi jaǵynan óner, ádebıet, mádenıetti «Insta­grammen» ólsheıtin, qun­­dylyqtar týraly tanymy bó­lek, dúnıege kózqarasy basqa jastardyń ósip kele jatqanyn da moıyndaý kerek. – «Qazaqtyń máńgi aspany» atty kitabyńyz jaryqqa shyqty. Osy eńbektegi taldap túsindirý, salt-joralardy qaıta jańǵyrtýda qandaı negizgi tujyrymdamalyq ıdeıalardy basshylyqqa aldyńyz? – Negizi o basta belgili bir tujyrymdama bolǵan joq. Bul jıyrma jylda jazylǵan dúnıelerdiń basyn qosqan kitap. Adam balasy jyldarmen birge ósý, damý evolıýsııasynan ótedi emes pe? Bir kezderdegi qyzyq kóringen nárselerdiń ornyn keıin basqa bir qyzyǵýshylyqtar basady. Sosyn tipti basqa bir ıdeıalar eliktiredi. Al, óz túp-tamyryńdy izdeý, sony tabýǵa talpynys jasaý adam sanasyna únemi qozǵaý salyp otyrady. Meni kishkene kezimnen tár­­bıelegen naǵashy ájemniń bolmys-bitimi de áli kúnge kóz aldymda. Ol adamgershiligi mol, dana, eńbekqor, meıirimdi adam bolatyn. Ashtyqty, tárkileýdi, qýǵyn-súrgindi kórgen suńǵyla ájem sol kezdegi kınolardy qarap jatyp, «ıá, qazaq sondaı nadan bolǵan ǵoı» deıdi de, ári qaraı úndemeıtin. Sózinen bir kekesin seziletin. Keıinnen ashyla bastady ǵoı. Biraq, ókinishke qaraı, 24 jasqa kelgenimde ol kisi ómirden ótti. Sumdyq dep­ressııaǵa tústim. Túp-ta­myr­dy izdeý týraly alǵashqy oılar sol kezde kele bastady ǵoı sanamyzǵa. О́z mádenıetimizdi, ulttyq qundylyqtarymyzdy tanı túsýge degen talpynys  aspı­rantýranyń sońǵy kýrsynda qorǵaýǵa tıis taqyrybymdy jazyp aıaqtaýǵa murshamdy kel­tirmedi. Meniń halimdi sezgen qurbylarymnyń biri «Zıra, sen mundaı kóńil-kúımen ǵylym fılosofııasy týraly taqyrybyńdy qorǵaı almaısyń. Tez arada qazaq má­denıeti týraly jaz», dedi. Bi­ti­rýge jarty jylym ǵana qal­ǵan. Men shynymen de qazaq jy­rynyń birneshe nusqasyn salystyryp, qazaq mádenıeti týraly dıssertasııa jazyp shyq­tym. Ondaǵy maqsatym – áje­me jaqyndaý edi. Mine, sodan bas­talǵan tanym-túsinikter ǵoı kitapqa arqaý bolǵan. Men sııaqty oryssha oqyǵan, batys mádenıetiniń yqpalynda ketken, biraq, óziniń tamyryn izdep júrgen adamdarǵa qazaq mádenıetin qarapaıym túrde túsindire salýǵa bolmaıdy. Fılosofııalyq turǵy­dan, bas­qasha ádisnamamen tú­sin­­dirmeseń bizdiń sanamyz qa­byldamaıdy. Osy turǵydan kelgende «Qazaqtyń máńgi aspany» kúrdeli fılosofııalyq eńbek deýge keledi. Munda qazaq má­denıetiniń ıslamǵa deıingi qabattaryn arshýǵa talpynys jasaldy. Keıbir salt-jo­ra­lar­dyń, ádet-ǵuryptardyń adamdy jetildirýge qandaı yq­paly bolǵany ashyldy. Biz­diń qazaq mádenıeti dástúrli mádenıettiń qataryna jatady. Dástúrli má­denıette adamdy jetildirý, ony basqa deń­geıge kóterýdiń, onyń bir rýhanı, áleýmettik satydan ekin­shi bir satyǵa ótýiniń ózin­dik erekshelikteri jeterlik. Batysta ınısıasııa degen uǵym bar. Latyn tilinen aýdarǵanda «engizý, qatarǵa kirgizý, qatarǵa qosý» degen maǵynany beredi. Osy ınısıasııaǵa bir bólim arnadym. – Ol qandaı erekshelikter degen saýal suranyp tur ǵoı osy jerde? – Kezinde marqum jubaıym, san qyrly óner ıesi Talasbek Ásemqulov «Jylan qaıys» yrymynyń sıpattamasy» degen maqala jazdy. Ol ózi bes-alty bettik maqala bolǵanymen, kó­terip turǵan júgi aýyr, sal­maq­ty dúnıe. Inısıasııaǵa qatysty meniń tireýish núktem – sol maqala boldy. Iаǵnı, adamdy je­tildirýge qatysty basqa da ǵuryptardy ashtym. Qazir biz jetim dep ata-anasynan aırylǵan balany tú­sinemiz. Ertede jetim dep qa­tal synaqtan ótý úshin bir ózi qalyp, adamdar qaýymynan tys ómir súrgen, elin qorǵaýǵa, azyq tabýǵa úırenis ústindegi bozbalany aıtady eken. Sodan ótken soń ǵana saltanatty túr­de qatarǵa qosylatyn dástúr bolǵan. Jalpy, qazirgi besikke salý, tusaý kesý, toqymqaǵar basqa da ádet-ǵuryptardyń ózin­dik tereń maǵynalary bar. Dás­túrli qazaq mádenıetinde adamdy adamdyq sapaǵa kóterý, ony barlyq jaǵynan jetildirý basty orynǵa qoıylǵan. Ol úshin ár jasta atqarylatyn ádet-ǵuryptar bar. Jáne munyń ózi qoǵamǵa kerek dep esepteımin. О́ıtkeni ol túp sanamyzda bar. – Qazir qandaı jobalar boıynsha eńbektenip jatyrsyz? – Sońǵy bir-eki jylda dás­túrli mýzyka týraly «Tylsym perne» degen radıo­habar jasadym. Habardy ázirleý barysynda qazaqtyń ánshi­leri men kúıshileri týraly kóptegen kitaptar oqy­dym, mádenıettanýshy deń­geıinde ózgeshe qalyppen qo­rytyp, tyńdarmandarǵa usyn­dym. Ekin­shi jasaǵan negizgi jobam – «Tórt bult» degen atpen kitap jazyp bi­tirdim. «Tórt bult» degen ataý­dy qoıarda «Qazaqtyń máńgi as­pa­nymen» baılanysy bolýyn oı­­ladym. Ekinshiden, Qurtqanyń mol jasaýyn kórgende Qo­by­lan­dynyń «maǵan qandaı syıyńyz bar?» dep qyz ákesinen suraıtyny bar ǵoı. Sonda ol tórt bultty «syıǵa tartady». Dástúrli túsinikke salsaq, tórt qubylań túgel bolsyn degen maǵynada. Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyndaǵy 35 tulǵa týraly kitap bul. Munda bıler de, batyrlar da, ánshi-kúıshiler de, saıasatker, bıznesmen, mesenattar da bar. Kitapqa kóptegen zertteý jumystaryna nysan bolǵan ataqty tulǵalardyń keı­biri kirgen joq. О́ıtkeni, olar jaıly derekter mol. Orys tildi aýdıtorııaǵa belgisiz, qazaq tildi oqyrman úshin de onsha beıtanys Tobanııaz Álnııazuly, Turysbek Mamanov, Qarajan Úkibaev syndy tulǵalar bar ishinde. Sondaı-aq, tanys ta bol­sa kóp qyrlary ashylmaǵan Qu­nanbaı qajy, Táttimbet seri sııaqty tulǵalardy basqasha bir kózqaraspen berýge tyrys­tym. Alashorda ókilderiniń tul­­ǵa­laryn ashýda da jastarda bir kóz­­qaras qalyptasatyndaı deń­geıde oryndaýǵa talpyndym. Áli jaryqqa shyqqan joq. Bıyl kók­temde jaryqqa shyǵady. – Siz qazaqsha jaqsy bile tura eńbekterińizdi kóbinde orys tilinde jazasyz. Qazirgi biz­diń qoǵamda qazaqtildi aýdıtorııa, orystildi aýdıtorııa deıtin uǵymdar qalyptasty. Sizdińshe osy úlken eki aýdıtorııany qalaı jaqyndastyrýǵa bolady? – Ras, qazaq tilinde de sóı­lep, jaza alǵanymmen kóbinde oryssha jazamyn. Birinshi se­bebi, mektepte, ýnıversıtet­te bilimdi oryssha aldym. Son­dyq­tan oryssha jazý ońaı. Ekinshiden, kóbinese jeke tapsyrystarmen jumys isteımin, tapsyrystardyń deni orys ti­linde bolady. Al endi qazaq­tildi, orystildi aýdıtorııa máselesine kelsek, men negizgi másele tilde dep oılamaımyn. Bular jalpylama uǵymdar. Qazaqtildilerdiń ishinde de orys­sha jaqsy sóılep, jaza al­ǵany bylaı tursyn, orys­tyń múddesi turǵysynan oı­laıtyndar men batys, arab mádenıetiniń yq­palyna tú­sip jatqandar da kez­desedi. Orystildilerdiń ishin­de de qazaqsha bilgenimen, nıeti adal bolǵa nymen, qate sóı­leýge namystanatyndar je­terlik. Sondaı-aq, bulardyń ara­synda da orysqa, batysqa elik­teıtinder bar. Batysqa elikteıtinderi tipti orys tilin umytyp, aǵylshynsha sóılep ketti. Másele basqada. Qaı tilde sóılese de olar qazaq eli­niń patrıoty ma? Osy másele tol­ǵandyrady. – Talasbek aǵa ekeýińiz qur­ǵan «О́túken» saıtynyń qazirgi hali neshik? – Ol saıtty qurǵan kezdegi negizgi maqsatymyz – oqyrman tartý edi. Jasyratyny joq, oqyrman kóbeıtý arqyly qarjy tabýdy da oıladyq. Áleýmettik jeliler onsha damymaǵan kez edi ol. Sóıtse de, eki jarym mıllıonnan asa oqylym bolǵany úlken jetistik. Sońǵy eki jyl men úshin óte aýyr boldy. Talasbek ómirden ótti. Saıtqa onsha kó­ńil bólmedim. Bir jaǵynan arzan jarnamaǵa da jol bergim kelmeıdi. Taza ustaýǵa tyrysam. Meniń osy jaǵdaıymdy biletin bir jigit Atyraýdan habarlasyp, saıttyń tehnıkalyq bazasyn ózgertýge, damytýǵa qarjy bóldi. Rahmet oǵan. Qazir saıt jańǵyrý ústinde. Al, jalpy, keleshekke qoıǵan negizgi maqsatym – Talasbektiń qal­ǵan bes tom­dyq kitabyn shyǵarý. Sosyn «Serik­bol Qon­dybaıdyń konsepsııalary» at­ty ǵylymı kitapty jazýǵa tapsyrys aldym. Bir portalmen «Qazaqstannyń kıeli geografııasy» degen joba bastaǵaly jatyrmyz. «Tylsym perne» baǵdarlamasynyń negizinde «Qazaq mýzykasynyń balamaly tarıhy» degen kitap daıyndaý qajet. Jáne balalarǵa arnalǵan shytyrman oqıǵaly «Altyn tostaǵandy izdeý» hıkaıatynyń jalǵasyn oqyrmandar suraı beredi. Sony da qolǵa alý kerek. Qysqasy, josparlar jeterlik. Áńgimelesken Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan»