Alash ardageri Álimhan Ermekovtiń zaıyby týraly ne bilemiz?
Taıaýda gazet-jýrnal tigindilerin paraqtap otyrǵanymda, «Kazahstanskaıa pravda» (09.12.2016) gazetiniń betinen qaraǵandylyq jýrnalıst Natalıa Ryjkova alǵan «Meniń atam óte zııaly kisi edi» («Moı ded byl glýboko ıntellıgentnym chelovekom») atty suhbat kózime tústi. Suhbatty belgili qaıratker, Alash qozǵalysynyń belsendi múshesi, qazaqtan shyqqan alǵashqy matematık-professor Álimhan Ermekovtiń nemeresi Oleg beripti. Áńgimesiniń bir tusynda ol: «Álimhan Ábeýuly Qaraǵandynyń joǵary oqý oryndarynda eńbek etti. Ol onda 1955 jyly áıeli, dáriger-hırýrg Raqııa Shagabýtdınovamen Jambyl qalasynan aýysyp kelip edi...» depti.
Raqııa Shagabýtdınova! Iıa, tanys esim. Myna qyzyqty qarańyz. Jambyl óńirindegi medısına jáne densaýlyq saqtaý isiniń tarıhyn zerttep júrgen kezimde oblystyq muraǵattaǵy sarǵaıǵan qaǵazdardan birneshe ret «Raqııa Ermekova» degen esim kezdesken bolatyn. Uly Otan soǵysy ýaqytynda, naqtyraq, 1941-1944 jyldary oblystyq aýrýhanany osy dáriger-hırýrgtyń basqarǵany týraly málimettermen qosa, jeke fotosýreti de qolymyzǵa ilikken. Keıin qolda bar sol materıaldardy ár jyldary basylyp shyqqan kitaptarymyzda paıdalandyq. Biraq Raqııa Shagabýtdınova (Ermekova) el tarıhynda jarqyn iz qaldyrǵan qabyrǵaly qaıratker Álimhan Ermekovtiń áıeli ekendigi buǵan deıin bizdiń qaperimizde bolmapty.
Byltyr ǵana týǵanyna 120 jyl tolýy atalyp ótken Álimhan Ermekovtiń ómir jolymen kózi qaraqty oqyrman birshama tanys. О́zi týǵan óńirdiń ortalyǵy Qarqaralydaǵy ýchılısheni, Semeıdegi erler gımnazııasyn bitirgen, sodan soń Tomskidegi tehnologııalyq ınstıtýtta oqyǵan Álimhan óziniń aıryqsha qabiletimen tanylady. Stýdenttik shaǵynda Shoqan Ýálıhanovtyń dosy – ǵalym Grıgorıı Potanınmen jáne eldiń kórnekti zııalylarymen tyǵyz aralasady. Ol orys geografııalyq qoǵamy Semeı bólimshesine múshe bolǵan. 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin saıasatpen shuǵyldanady. Alashtyń «Qazaq» gazeti: «Tehnologıcheskıı ınstıtýtqa asqan zerekter ǵana túsedi. Álimhan bilimdi, sheshen, ótkir, halyqqa qyzmet etýdi ózine paryz sanaǵan jigerli azamat», – dep zor baǵa berse, Sultanmahmut Toraıǵyrov onyń tulǵasyn «Tanystyrý» atty shyǵarmasynda jyrǵa qosady.
Álimhan Ermekovtiń tarıhı zor eńbeginiń biri – Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy shekarasynyń ulttyq múdde turǵysynan aıqyndalýyn Máskeýdiń tórine baryp saýatty jáne tabandy túrde qorǵaýy. Basqa da Alash zııalylary sekildi, Keńes úkimetiniń qyryna ilingen qaıratker bas-aıaǵy 22 jyl boıy barsha kúsh-jigerin ǵylym men bilim salasyn damytýǵa jumsady. «Uly matematıka kýrsy» oqýlyǵyn jazyp, «Qazaq tiliniń matematıka termınderi» túsindirme sózdigin ázirledi.
Aqyrynda, halqy úshin qam jegen, onyń jarqyn bolashaǵyn ańsaǵan, bilimi zor, kókiregi oıaý, oıy tereń Álimhan Ermekov ómiriniń 18 jylyn eńbekpen túzetý lagerlerinde ótkizdi.
Álimhan Ermekov 1932 jyly alǵash ret qamaýǵa alynyp, jolaýshylar poıyzynyń vagonynda (ol kezde tutqyndardy tasıtyn arnaıy taýar vagondary áli jasaqtalmaǵan kez) kúzetpen aıdalyp bara jatqanda, kórshi kýpede kele jatqan jap-jas úsh qazaq jigitimen tildesýdiń yńǵaıyn tabady. Kúzetshiniń myzǵyp ketken sátin paıdalanyp, suńǵaq boıly symbatty jas jigitke búktelgen qaǵazdy berip turyp: «Aınalaıyn, qaraǵym! Myna hatty kórsetilgen adres boıynsha jetkizip berýińdi ótinemin. Jeńgeń men balalaryma habarym jetse eken», – deıdi.
Keıinirek, 1955 jyly bostandyqqa shyqqan soń, sol jyldardaǵy Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy D.A.Qonaevqa hat jazyp, qabyldaýyn ótinedi. Kóp ýaqyt ótpeı onyń jumys bólmesine kire beriste biraz belgili adamdar bas qosady. Arasynda Álimhan Ermekov te bar. Bir kezde syrttan kirgen Dımekeń kabınetine ótip bara jatyp, kópshilikpen amandasady. Bir sát qalt tura qalyp, Ermekovke kózi túsip, janyna taıap baryp: «Aǵa, menimen jolyqqanyńyz esińizde bar ma?», – deıdi. «Joq», – dep jaýap qatady Álekeń. Sirá, «ıá» dese, kesirim tıip kete me degen saqtyǵy edi bul. Kabınetke kirip, ońasha pikirleskende sózden sóz shyǵyp, bir mezette: «Etapta ketip bara jatqanda hat bergen jigitińiz men bolatynmyn. Ol kezde men Máskeýdegi oqýymnan kezekti kanıkýlǵa kele jatqan betim edi. Almatyǵa barǵan soń, ýaqyt ozdyrmaı hatyńyzdy jeńgemizdiń qolyna tıgizdim», – deıdi Dinmuhamed Qonaev. Bul shamamen 1960-jyldardyń ar jaq, ber jaǵyndaǵy kezdesýdiń áńgimesi. О́z estelikterine súıensek, Álekeń eki ret resmı túrde Qonaevtyń qabyldaýynda bolǵan. Dımekeń Alash ardaqtysynyń turmystyq jaǵdaıyna járdemin aıamaǵan. Mysaly, á degende Almatydaǵy páter máselesin sheship bergen.
Aqtalǵan soń, Á.Ermekovtiń qyzmeti 1955-1958 jyldary Qaraǵandydaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýtta jalǵasyp, zeınetkerlikke osy jerde shyǵady.
Álimhan Ermekovtiń zaıyby Raqııa Shagabýtdınova Tomsk ýnıversıtetiniń medısına fakýltetin támamdap, ekeýi sol jerde tanysqan.
Raqııa jaıynda tam-tum málimetter ushyrasady. Birde ataqty geolog, professor Mıhaıl Antonovıch Ýsovqa Tomsk tehnologııa ınstıtýtynyń taý-ken fakýltetiniń stýdenti Álimhan Ermekov jáne onyń jary, jas dáriger Raqııa Shagabýtdınova keledi. Olar naýqastanyp júrgen Mıhaıl Antonovıchti Qazaqstanǵa taza aýamen tynystap, qymyz iship, kúsh-qýat jınap qaıtýǵa shaqyrady. 1921 jyldyń shildesinde olar Baıanaýylǵa taban tiredi. Munda Ermekovtiń dosy, halyq sýdıasy Qanysh Sátbaev qushaq jaıa qarsy aldy. Bul ushyrasýlar Qanysh Sátbaevtyń bilimge degen qushtarlyǵyn oıatyp, ony Tomsk tehnıkalyq ýnıversıtetine alyp bardy. Sóıtip, Qanysh Sátbaevqa jarqyn jol kórsetkenderdiń ishinde professor M.A.Ýsovpen qatar, Álimhan aǵa men Raqııa apaı bar edi.
Raqııa Shagabýtdınova hırýrgııa mamandyǵyn tańdap, myńdaǵan naýqasqa ota jasap, densaýlyq saqtaý isine eleýli úles qosty. Kúıeýiniń basyna túsken aýyrtpalyqty «halyq jaýynyń áıeli» retinde bir adamdaı kóterdi. Qıyr Shyǵysta aıdaýda júrgende taǵdyrlas áıeldermen birge taıgada aǵash kesken. Keıbir málimet boıynsha, Raqııa Shagabýtdınova Jambyl óńirine sol taqsyretti jyldary jer aýdarylyp kelgen. 1940 jyly oblystyq aýrýhanada dáriger-hırýrg bolyp eńbek etse, kóp ýaqyt ótpeı-aq bilimdiligin, biliktiligin baıqatqan ony oblystyq aýrýhananyń bas dárigeri etip taǵaıyndapty. Sóıtip, 1941-1948 jyldary osy laýazymdy atqarady. Jubaıy Álimhan bostandyqqa shyqqannan keıin Qaraǵandyǵa baryp, birge turyp, 1960 jyly dúnıeden ozdy. О́zinen 10 jyldan soń baqılyq bolǵan súıikti jary Álimhan ekeýi bir topyraqty qymtanyp, jubyn jazbastan qatar jatyr.
О́kinishke qaraı, Raqııa Shagabýtdınovamen Áýlıeata jerinde birge qyzmet etken áriptesteri týraly derek tabý múmkin bolmady. Endi erli-zaıypty Ermekovterden taraǵan urpaq týraly birer aýyz sóz aıta ketkenimiz jón bolar. Olardyń kindiginen eki perzent – Maǵaýııa atty ul men Raýshan (Raýılııa) esimdi qyz órbigen.
Maǵaýııa 1921 jyly Shyńǵystaýdyń baýraıynda, Abaıdyń balasy Turaǵuldyń úıine qonaqtap kelgende týyp, ata-anasy oǵan danyshpan aqynnyń taǵy bir ulynyń esimin qoıǵan. On bir jasar Maǵaýııa ákesiniń tuńǵysh tutqyndalǵanyn kózimen kórip, janyna máńgi jazylmas jara túsken. Qýǵynǵa ushyraǵan otbasy Qaratal aýylyna kóshirilip, anasy Raqııa sheshek aýrýy jaılaǵan Úshtóbeniń temir jol aýrýhanasyn basqaryp, sonyń arqasynda jan saqtaıdy. Alǵyr Maǵaýııa 1950 jyly Almaty Taý-ken ınstıtýtyn úzdik bitirip, 1968 jyly geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory dárejesin, 1970 jyly professor ataǵyn alyp, 1983 jyly Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, keıin akademıgi bolyp saılandy. Sondaı-aq, ol – KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty. Al Raýshan ınjener mamandyǵyn ıgerip, Armenııaǵa turmysqa shyqqan.
Ǵajaıyp jandar – Álimhan Ermekov pen Raqııa Shagabýtdınovanyń taǵdyr toǵysy týraly ázirge biletinimiz osy ǵana. Álbette, áli de el arasynan, arhıv qoınaýynan tyń derekter tabylatyndyǵynan úmittimiz...
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
TARAZ