«Jaman aıtpaı jaqsy joq». Qýanyshy men qaıǵysy aralas ómirde bári de múmkin. Kúni keshe kúlli halyq Jańa jyl merekesin toılap jatqan 1 qańtar kúngi Shahan kentindegi apat aıtyp keldi me?.. Qustyń sútinen basqanyń bári bar zamanda dári-dármek tabylar, qansyraǵan adamǵa jan berer suıyq tabylmaı jatatyn jaılardy buryn da talaı estip-kórgenbiz. Emdeý mekemelerin qanmen jáne onyń quramdas bólikterimen tolyqtaı qamtamasyz etý úshin elde myń adamǵa shaqqanda orta eseppen elý donordan bolýy kerek kórinedi. Al bizdiń elimizde bul kúnderi myń qazaqstandyqqa 18 donordan ǵana keledi eken.
Eshkimge kúshtep qan tapsyrta almaısyz. Statıstıkalyq derekterge súıensek, búginde elimizde 200 myńdaı turaqty donor bar. Al negizi, osydan jıyrma jyldaı buryn olardyń sany budan úsh ese kóp bolǵan. Al qanǵa degen suranys eshqashan azaıǵan emes. Aýrý-syrqaýlardy aıtpaǵanda, kólik te, sáıkesinshe árli-berli qozǵalys ta kóbeıgen zamanda jol apattarynyń ózi, shyny kerek, aýrýhanalardy toltyryp tur...
Qan kerek bolǵanda adam taǵdyryn ár mınýt sheshetindeı qysyltaıań bolady. Sondyqtan, ásirese, iri eldi mekenderde belgili mólsherde qan qory bolýy mindetti. Naýqasqa der kezinde kómek kórsetý, oǵan kerekti qan quramyn sáıkestendirip taýyp berý úshin qan ortalyqtary kúndiz-túni jumys isteıdi. Qan tapsyrýshylar men qan túrleri (toptary) neǵurlym mol bolsa, aýrýhanadaǵy adamnyń ómirin saqtap qalý múmkindigi de soǵurlym arta túsedi.
Qan ortalyǵy qyzmetkerleri kún saıyn erıtrosıtarlyq qospa, qan plazmasyn, trombosıtter men basqa da quramdas zattar daıarlaıdy. О́tken jyly elimizde barlyǵy 200 myńǵa jýyq adam qan tapsyrǵan. Sodan jasalǵan preparattarmen 75 myń syrqatqa kómek kórsetilipti. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda eki respýblıkalyq, 14 oblystyq jáne eki qalalyq qan ortalyqtary jumys istep tur.
Qaraǵandy oblystyq qan ortalyǵy donorlardy irikteý bóliminiń meńgerýshisi Oksana Chernyshovanyń aıtýynsha, byltyr óz erkimen qan tapsyrýǵa kelgen 16 600 adamnyń 2300-deıin medısına qyzmetkerleri onyń densaýlyǵyna nemese basqa da dáleldi sebeptermen qabyldamaı, keri qaıtarǵan. Donor bolý úshin ár tilek bildirýshiniń jasy 18-den asqan, densaýlyǵy jaramdy jáne qan ortalyǵy qaraıtyn oblysta tirkeýde bolýy shart. Ortalyqqa alǵash kelgen adamnyń málimetteri Biryńǵaı donor ortalyǵynyń kompıýterlik bazasy arqyly tekseriledi. Sodan soń ony terapevt dáriger qarap, arnaıy zerthanalyq tekseristen ótedi. Iаǵnı, onyń qanyna klınıkalyq, bıohımııalyq taldaý jasalyp, juqpaly aýrýlar vırýsynyń joqtyǵyna kóz jetkiziledi. Qandaı da bir juqpaly syrqaty bar, áljýaz, ishimdik ishken, narkologııalyq dıspanser esebinde turǵan adamdar, ekiqabat nemese bala emizetin áıelder donor bola almaıdy.
Qaraǵandydaǵy Qan ortalyǵy byltyrǵy jyly barlyǵy 7 mıllıon lıtrden astam donor qanyn daıarlaǵan. Bir qýanarlyǵy, óz qanyn aqyly negizde tapsyrǵandar barlyq donorlardyń 0,6 paıyzyn ǵana (85 adam) quraıdy eken. Byltyr 256 adam bir jyl ishinde úsh ret kelip qan tapsyrsa, 3 154 adam qan tapsyrýǵa ómirinde alǵash ret kelgen.
Álbette, qan tapsyrýshylardyń kópshiligi qan qajet bolǵan jaqyn-týystary men áriptesterine kómek úshin keledi. Degenmen, buqaralyq aqparat quraldarynan bolǵan apat týraly estip, tanymaıtyn adamǵa kómek úshin keletin jerlesterimiz de barshylyq eken.
Aıta ketý kerek, donorlardy qaıtalap qan tapsyrýǵa yntalandyrý maqsatynda, bireý úshin qan tapsyrǵandarǵa 0,25 aılyq eseptik kórsetkish, aqyly negizde tapsyrǵandarǵa 2-8 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde tólem jasalady. Qandy bir tapsyrǵannan keıin qaıtadan tek arada eki aı ótken soń ǵana tapsyrýǵa bolady. Aldyn ala medısınalyq tekseristen ótý qajet jáne qan tapsyrý kúnderi donor zańdy túrde jumystan bosatylady jáne jalaqysy saqtalady. Beriletin eki kún demalysty birden nemese eńbek demalysyna qosyp alýyna bolady. Tegin jáne turaqty qan tapsyratyn donorlar «Densaýlyq saqtaý icine qosqan úlesi úshin» tósbelgisimen jáne Alǵys hatpen marapattalady.
Qaraǵandy oblysynyń qan ortalyǵy donor bolýǵa nasıhat jumystaryn turaqty júrgizedi. Túrli qoǵamdyq uıymdar men kásiporyndarda qaıyrymdylyq sharalaryn ótkizedi. Ásirese, qan toby sırek kezdesetin donorlarmen jumysqa kóp kóńil bólinedi. Ondaı qany bar jandar týraly málimetter aqparattar bazasyna engizilip, olarmen turaqty baılanys ornatýǵa den qoıylǵan.
Qysqasy, kúndelikti tirshilikte mán bere qoımaıtyn osy bir asa qajet qyzmettiń Qaraǵandydaǵy jumysy qalypty júrip jatyr. Sóz basynda aıtqanymyzdaı, ómir bolǵan soń, nebir jaǵdaı oryn alýy múmkin. Sondyqtan, «Adamnyń kúni adammen» degen qaǵıdany eskerip, jamandyqtyń aldy-artyn tusaýǵa umtylaıyq, aǵaıyn.
Qaırat ÁBILDINOV,
«Egemen Qazaqstan»
QARAǴANDY