Nurǵalı Núsipjanov: Qazaqtyń án-jyry – tarıh páni ǵoı

Ha­lqymyzdyń súıikti ánshi­si – Qazaqstan­nyń halyq ártisi, Mem­le­kettik syılyqtyń laý­reaty Nur­ǵalı NÚSIP­JA­NOV 80 jas­qa tolyp otyr. О́mirdiń asqaraly asýyna qadam basqan óner ıesin mártebeli mereıtoıymen quttyqtaı otyryp, arnaıy alynǵan osy suhbatty nazarlaryńyzǵa usynamyz. – Nurǵalı aǵa, qoǵam ózgergen soń onyń qozǵaýshysy adam da ózgeredi, ras qoı. Biraq, men úshin óner adamy, onyń ishinde, ásirese, ánshiler... ózgermeıtindeı bolyp kórinedi de turady. Bulaı deıtinim, sizdiń sahnadaǵy ár­bir sabyrly qımylyńyz ben aý­zyńyzdan shyqqan árbir sal­maqty sózińiz osyndaı oı topshylaýǵa jeteleıdi... – Durys baıqaǵansyz, meniń mamandyǵym men ómirge degen kó­z­qarasym ózgergen emes, óz­ger­meıdi. Ol – máńgilik týra jol. Jyl ótken saıyn kásibiń ósip, tá­ji­rıbeń jetiledi, óksheńdi basqan ónerpaz ini-qaryndastaryńnyń bet alysy boıyńdy burynǵydan da tik ustaýǵa, olarmen eseptesýge beıimdeıdi. Adam – ata-ana­nyń, odan soń halyqtyq tá­lim-tárbıeniń shıpasymen je­ti­ledi. Eki myńjyldyqtyń ishinde qo­ǵam qanshama ret ózgerdi, ózi­ńiz oılańyzshy, biraq, adam óz­ger­meı­di... – Jaraıdy kelistik. Al za­man­ǵa saı minez-qulqy óz­gere­tin­der týraly ne aıtar edińiz? Jalpy, óner adam­da­rynyń bekzat minezi ja­ra­ty­lystaǵy sırek qubylys qoı de­gendi aıtqym kelgen edi?! – Atadan qalǵan «Dos jylatyp aıtady, dushpan kúldirip aıtady» degen sóz bar. Budan sál erterekte, ónerdegi shyǵarmashylyq ǵumyrymda meniń aqıqatyn aıtamyn dep bir mınıstrdiń júrek talmasyn ustatyp qoıa jazdaǵanym bar. «Jóni qalaı dep ózińiz sura­dy­ńyz. Men sonda ótirik aıtýym ker­ek pe? Jalpy, aqyldasqan adam azbaıdy degen. Budan bylaı da aqyl surap turyńyz» dedim sonda. Sodan sol mınıstr kópshiliktiń ortasynda menimen jyly jymıyp súıisip, qushaqtasqanymen, «pikir suraýdan» taısaqtaıtyn boldy. Menen alys júretindi shyǵardy. Buryn mundaı minezi joq edi. Sizdiń adamnyń ózgerýi týraly saýalyńyzǵa aıtarym osy. Men munyń bárin jeke bir kózqarastardyń astamshyldyǵy ǵoı dep baǵalar edim. – Rahmet. Jalpy, sizdiń ómir jolyńyz qyzyqty oqıǵalarǵa toly... Qarapaıym aýyl balasy konservatorııaǵa qalaı túsip, qalaı opera ánshisi atandy? – Onyń nesine tańdanatyny bar, meniń tustastarymnyń kóbi aýyldyń óner «akademııasyn» bitirgender ǵoı... Bizder kempir-shaldyń tárbıesin alǵan adamdarmyz. Aýyldan oqý ańsap Almatyǵa keldik. Konservatorııaǵa túsý úshin mýzykalyq orta bilimiń bolýy kerek eken. О́ıtkeni, konservatorııa shákirtterin klassıkalyq ilimge tárbıeleıdi deıdi. Al endi, ondaı mektep aýylda qaıdan bolsyn? Bul arada maǵan ataqty Ilııas Omarov kókemniń kómegi kóp tı­di. Sol kisiniń tapsyrmasymen kon­servatorııanyń janynan eki jyl­dyq daıyndyq kýrsy ashyldy. Sóıtip, konservatorııańyzdy esh qınalmaı bitirdik. Baǵymyzǵa qa­raı bizdiń ónerdegi ómirde qalyptasýymyzǵa sol kezdegi us­taz­darymyz eleýli úles qosty. Bi­le-bilseńiz, Muhtar Áýezov atyn­­daǵy «Ákem» teatr degen onyń aka­­demııalyq ataýynan týǵan joq, ol týra maǵynasynda, ıaǵnı óner or­dasynyń ákelik qamqorlyq róli bol­ǵandyqtan solaı atalady. Sol teatrdan búgingi Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry bólinip shyqty. О́ıtkeni, akademııalyq teatrda mýzykalyq spektaklder de qoıylyp júrgen. Opera teatry soǵys júrip jatqan 1944 jyly ashyldy. Adam sanasyn tárbıeleý, onyń qadir-qasıetine áser etý esh­ýaqytta toqtamaýy kerek. Ashsyń ba, jalańashsyń ba, óner óz ornyn tabady. Atylardyń aldynda ánin aıtyp turyp kóz jumǵandar bar, bilesiz ǵoı?! О́nerdiń qudireti son­da. – Oıyńyzdy jalǵap jibere­ıin. Qazirgi jaǵdaıda da, elimiz táýelsizdik alǵan kezeńnen beri Astana men Almatyda talaı-talaı teatr, talaı-talaı óner ǵımarattary ashyldy... – Jańa teatr ashylýy tıis. Me­nińshe, Úkimet onyń negizgi qyzmeti men mindetterin nazarynda ustaýy kerek dep oılaımyn. Teatr – ulttyq tárbıeniń kóshin bastaıtyn óner, ol búginginiń ıdeologııasy, úgit-nasıhaty. Sana­ly adam tárbıleýde ónerdiń qo­lynan keletini kóp. Qazaqtyń sanǵasyrlyq áni men kúıiniń, jyrynyń ózi tunyp turǵan tarıh páni emes pe? Halyqtyń el­ge, jerge degen taǵylymyn, pe­da­gogıkalyq tárbıesin qazaqtyń óne­ri atqaryp kelgen. О́ner – óte ná­zik dúnıe. «Toıshyl bop kettik» dep keııtin áńgimelerdi qulaǵymyz estıdi. Ol durys emes, óner – erikkenniń ermegi dep kim aıtty? Degenmen, qazaq ónerinde, onyń ishinde án salasynda talǵampazdyq qalyp barady. Qazaq ejelden barlyq ulttyń ánin talǵamaı aıta beredi, oryndaıdy. Onyń oń jaǵy da, teris jaǵy da bar. Syrttan kelip sińip jatqan saz ıirimderi, mátinderi bizdiń tól ónerimizge kesapatyn tıgizip ketedi-aý degen jaǵyn oılastyra bermeımiz. Ol – qazaqtyń án óneri úshin qasiret der edim. Kóp jaǵdaıda aq pen qarany ajyratýǵa, jaqsy men jamandy bólýge, saraptama jasaýǵa ıkemimiz kelmeı qalady. Jekelegen óner otaýlary da bazarlar sekildi sansyz ólshemde ashylyp ketti. Onyń asyly qaısy, jasyǵy qaısy – saraptaý Úkimettiń enshisinde der edim. О́ıtkeni, zııany óner jolynda júrgen beıkúná jastarǵa tıip jatyr... – Búgingi ónerdegi jastardyń jaıynan habardarmyz. Jal­py, búgingi óner adamdary ara­syn­daǵy salalyq yntymaq­tas­tyq, aýyz­birlik, seriktestik qandaı, buryn qandaı edi? – Buryn... ol mindetterdiń bar­lyǵyn Úkimet atqaratyn. Keńes zamanyn aıtyp otyrmyn. Bizge óner adamdaryna qoıylatyn ıdeologııalyq talap kúshtik qury­lymdarǵa qoıylatyn talaptardan da zor, óte joǵary bolatyn, ıá... ony bireý biler, bireý bilmes. Biz ony júregimizben sezin­dik. Elimizdiń, halqymyzdyń tal­ǵamy bıik tursa, aldymen óner gúldenedi. Elimizde nópir kon­sertter bolyp jatady. О́z mını­s­- trligimdi jamandaǵanym emes, sol konsertterden ne mını­str­liktiń, ne ákimdikterdiń bir de bir qyzmetkerin kórmeımin. Al erterekte bılik ókilderi bizdiń repetısııamyz aıaqtalǵansha talmaı tyńdap, qatysyp, kerekti jerinde oıyn bólisetin... Al qazir jastardy, keshirińiz, «kóshe» tárbıelep jatyr. Býyr­qanǵan jyldam ýaqyt. Qazaq­tyń keńdigin, darqandyǵyn paıdalanatyn uıymdar mysyqtabandap kelip ishimizge kirip ketti. Jem bolyp ta jatqan jaıymyz bar. Jastardyń barlyǵy birdeı olardyń jeteginde ketti deýge de tilim barmaıdy. О́z ornyn bilip, qandaı qamaldy bolsa da buzyp alǵy shepke shyqqan jastarymyz da barshylyq. Olar degende kóńilim tasyp qalady. Al siz aıtyp otyrǵan bizdiń tustastarymyz arasyndaǵy yntymaqtastyq tek qoǵamdyq negizde júrýde. Ondaı birlestikterge árkim óz erkimen bas suǵady, qalamasa, barmaıdy da. Solaı. – Sizdiń radıo men teledıdardan tógilgen ánińizben terbelip ósken býynnyń biri aldyńyzda otyr. Sizdiń aıtqan ánderińizdiń áýezdiligi júrek tolqytyp, daý­ysyńyzdyń tartymdylyǵy janǵa jaıly bolyp keledi. Erekshe. Sizdiń daýysyńyz... – Endeshe, men oǵan kináli adamdardyń atyn atap, tizip shyǵaıyn... Olar – Nurǵısa Tilen­dıev, Shámshi Qaldaıaqov, Áset Beıseýov, Myńjasar Mańǵytaev jáne basqalary... Daýys jaıyna kelsek, ár adamnyń minezi, ózine tán is-qımyl áreketi sekildi ózine tán daýysy bolady emes pe? Men bar bolǵany sol joǵarydaǵy ataqty kisilerdiń ánderiniń nasıhatshysymyn. Olar ándi jaqsy jazdy, men jaqsy oryndaýǵa tyrysamyn... – О́zine tán «daýysy joq» ánshiler týraly ne aıtamyz? – Shyńǵys hanǵa qarýlastary «Tóńirektiń bárin jaıpap baramyz, jetetin de shyǵar» deıdi. Sonda Shyńǵys han «Kúsh-qýatym barda ózim jaýlaıyn, keıin jaýlarymdy meniń daqpyrtym jaýlaıdy» dep aıtypty deıdi. Bizdiń óner salasynda qazir sol ańyz kerisinshe reńk alǵan, aldymen ánshiniń daqpyrty shyǵady, sodan soń tyńdarmanynyń júregin jaýlaıdy... Deıturǵanmen de, jastarǵa tilekshimin. Juldyzdary jansa deımin. Joǵarydaǵy ózim aıtqandaı myqty kompozıtor­lar­ǵa kezdesse, ánniń sózin jazǵan aqyn­dary talǵamdy bolsa eken deımin. – Mansapqa kózqarasyńyz qalaı? – Ol endi adamyna baılanys­ty. Kishkentaı bolsa da oryn­taq­ty jaqsy kóretinder bar. Men ol qatarda joqpyn. Meniń sahnada júrgenime 60 jyldan asypty. Buıyrǵan dúnıeni kórip kele jatyr­myz. О́zim qyzmette júrgen Jambyl atyndaǵy konservatorııada mereıtoılyq bir konsertti eki orkestrmen ótkizip jiberý oıymda bolǵan. Biraq, qala basshylary «Aqpannyń 21-inde 80 jyldyǵyńyzdy Abaı a­tyndaǵy opera jáne balet tea­trynda ótkizip bereıik» dep qolqa salyp otyr. Aldymen myna búkilálemdik Ýnıversıadany ótkizip alaıyq deıdi. Sporttyq ol shara da ońaı is emes. Elimizdiń abyroıyna syn. – Konservatorııadan sońǵy óner­degi ómir jolyńyz qalaı jal­ǵasty? – Konservatorııadan soń Qazaq radıosynda jumysqa turdym. Ol jerde eki orkestr bar edi. Aýylda júrgende Qazaq radıosyna shyǵyp án aıtý qol jetpes armandaı edi, bir-aq kúnde oryndaldy. Áýelde mýzykalyq redaksııanyń redaktory qyzmetin atqardym. Mýzyka ónerinde qalyptasyp, tipti, tolysýyma radıonyń sińirgen eńbegi ólsheýsiz. Ekinshi tynysym sol jerde ashyldy, radıojýrnalıs­tıka degenniń ne ekenin bildim ári sóz qadirin túsinýdi bastadyq. Aty belgili avtorlar, ánshiler, kompozıtorlar bári sol radıoǵa keledi. Ol jerde kórkemdik keńes jumys isteıtin. Al Úkimet ol kezde radıodan qalamaqyny aıamady... Jaspyz, ataqty bir kisimen tanyssań, buryn oqymaǵan bir kitaptyń betin ashqandaı áserde júredi ekensiń. Án aıtýdy da toqtatpadym. Demalýdy bilmedim. Oqýǵa túserge deıin aýylda qoı baǵa júrip, eleýli eńbegim úshin Kommýnıstik partııa qataryna ótkenmin, radıodaǵy qyzmette onyń paıdasyn kórdim. Kommýnıst adamda jaýapkershilik erekshe bolady, men bólimde basshylyq qyzmetter atqardym. Tájirıbe almasýdyń jolymen Máskeýge jıi baryp turdym. Úlken mektepten óttim. Radıodan soń, memlekettik bir komıtette bolǵandyqtan da keıin meni televızııaǵa shaqyrdy. Sol jerde memlekettik komıtettiń tóraǵasymen «sózge kelip qalyp», sodan soń Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrge qyzmetke aýysýǵa týra keldi. – Shynymdy aıtaıyn, sizdi «sózge kep qalady» degen­ge qımaı otyrmyn. – Meniń ómirimdegi eń birinshi ári sońǵy tájikelesýimniń ózi de sol shyǵar. Komıtettiń jańa basshysyna meniń qyzmet ornym kerek boldy-aý deımin. Tıisip qoımady. Sodan bir jınalysta ishek-qarnymdy aqtaryp tastadym, «Balany ura berse batyr bolady» degendeı, jınalystyń ústinde «Joldastar, ruqsat etińder, men bul kisimen komıtettiń basshysymen emes, kommýnıst pen kommýnısshe sóıleseıin» dep aldym da, bar kemshiligin betine bastym. Sonyń aqyry, orkestrden bir-aq shyqtym. Sonda 30 jyldaı eńbek ettim. Keıin «Qazaqkonsert» ózime arnap jeke mobıldi «Jazıra» atty ansambl quryp berdi. Onyń qatarynda júrip 10 jyldaı án saldym. Tuńǵysh ret Túrkııaǵa, Qytaıǵa sa­par­lap baryp, konsert qoıyp qaıttyq. Basshylarǵa bazarlyq berýdi bilmeppin, keıin uqtym. Zaman ózgerip kele jatqan eken. Sodan halyqtyń qalaýyndaǵy álgi top ońtaılanyp, qysqaryp kete bardyq. Qazir ónerdegi dara tulǵa Nurǵısa Tilendıev aǵamyzdyń «Otyrar sazy» orkestrinde qyz­met­ isteımin. – Qazaqstan óneriniń bi­lik­ti mamandaryn daıyndaı­tyn Temirbek Júrgenov atyn­da­ǵy О́ner akademııasynda sizdiń qyzyńyz Bıbigúl Núsipja­no­­va­nyń rektorlyq qyz­met at­qa­ratynyn bilemiz. Otba­sy­ńyz­­da Bıbigúlden basqa ónerge at­­salysyp júrgender bar ma? – Bıbigúlden keıingi qyzym Alma da, kúıeý bala da – dáriger, úshinshi qyzym Darıǵa óz otba­symen bızneste júr. Nurgúl – Parıjde ótken Rýbınshteın atyn­­d­aǵy halyqaralyq pıanıster baı­­qaýynyń jeńimpazy. Kenje qy­zym Nurzada da óner jolynda, júregi músinshilik kásipti qalady. Qazir Ispanııada, óner akademııasynda oqıdy. – Sizdiń bul suh­batyńyz «Egemen Qazaqstan­nyń» jańa­sha pishimde shyǵyp jat­qan nó­mirlerinen oryn alady... – Men – el gazeti «Egemendi» sonaý «Sosıalıstik Qazaqstan» kezinen beri qaraı, ómir boıy jas­tanyp oqyp kele jatqan turaqty oqyrmannyń birimin. Qoǵamdyq barlyq ózgeristerde de bas basylym qaltamyzdan túspedi. Gazettiń jańa jyldan bastap ózgergen pishimi maǵan oı saldy. Bylaısha aıtqanda, birden unady. Symbatty jigitteı bolyp jarasyp tur. Zaman jaqsyǵa qaraı ózgerip barady emes pe?!. «Egemenniń» bul ózgerisin álemdik standarttarǵa saı ekenin de jaqsy bilemin. Uly kóshten qalmaǵanymyz jaqsy. Qazaqstan jas memleket. Respýblıkamyzdyń dúnıe júziniń ozyq elderiniń qatarynan kóringenin quptaımyn, qýanamyn. Bul arada bas gazeti­miz­diń atqarar róli qomaqty. Son­dyqtan da, súıikti gazetime, onyń ujymyna jańa jylda jańa tabystar tileımin. Gazet betinde jaǵymdy jańalyqtar kóp bolsyn deımin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY Sýretti túsirgen Nurmanbet QIZATULY