Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda nebir oqıǵalardy bastan keshirdik. Ásirese, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basyndaǵy jaǵdaı múshkil bolatyn. Ol kezde qýatty Keńes Odaǵy qulap, bizder shyn maǵynasynda uly ımperııanyń úıindisiniń astynda qalǵan jaǵdaıda edik. Kásiporyndardyń toqtap, myńdaǵan adamdardyń kóshede qalýy, bos sóreler, sheti men shegi joq kezek, aqshanyń qunsyzdana túsýi, ınflıasııanyń jylyna myńdaǵan paıyzdarǵa jetýi sol bir kezeńniń úırenshikti qubylysy bolatyn. Jappaı jetispeýshilik. Tipti, kádimgi kir sabynnyń ózi halyqqa talonmen berilgeni áli este. Jurttyń kóbi dúkender sórelerinde baǵasy ushyp tursa da taýar bolsa eken dep armandaǵan kez boldy. Meniń bir tanysymnyń kóptegen kásiporyndar toqtap turǵan tusta: «Kóshege shyqqanda shirkin zaýyt murjasynan tútin burqyrap tursa eken dep tileımin. Adamdar eńbekaqylaryn, qarttar zeınetaqysyn alar edi, halyqtyń turmysy túzeler edi», degeni bar.
Sol bir jyldary Reseıdegi defolt, Azııa qarjy naryǵy týdyrǵan álemdik daǵdarys saldary da elimiz úshin ońaı tıgen joq. Munaı baǵasynyń bir barreli 9 dollarǵa deıin tómendedi. Saldarynan zeınetaqyny, járdemaqyny, eńbekaqyny tóleı almaıtyn jaǵdaıǵa keldik.
Men sol ýaqytta Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý aýdany ákiminiń áleýmettik máseleler jónindegi orynbasary edim. Jumys babynda japyraıǵan kólikpen 500 shaqyrymǵa deıin qashyqta ornalasqan eldi mekenderge barǵan kezimde jurtshylyq óre túregelip, jamyraı aldymnan shyǵatyn. Qoshemet kórsetý úshin emes, árıne. «Jalaqy qaıda? Járdemaqy qaıda? Zeınetaqy qaıda? О́zge de áleýmettik kómekteriń qaıda?» dep suraý úshin. Birde bir áıel keldi. Bes balasy bar eken. «Balalarymdy al, asyra», deıdi. Jan-jaqtan aıǵaıshylar shyǵady...
Árıne, bir qoǵamdyq formasııadan ekinshi qoǵamdyq formasııaǵa aýysý kezeńi qaı ýaqytta da ońaı bolǵan emes. Osyndaıda, eshteńeniń ózdiginen bola qoımaıtyny, qaı istiń de bolsyn tizginin ustap, jol salýshy kóshbasshylary bolatyny ras. Sondaı bir eń sheshýshi sátte ultynyń adal perzenti Nursultan Nazarbaev týǵan eliniń mıllıondaǵan adamy úshin jaýapkershilik tizginin óz qolyna aldy jáne qyryq atan túıege júk bolarlyq bul mindetti tamasha atqara bildi.
Jyldar jyljyp, kúnder kómeskilense de, oıdan ketpeıtin kezeńder bolady. Áli esimde, sol 90-shy jyldary Jezqazǵan ken-metallýrgııa kombınatyna qarasty iri óndiris kásiporyndary óz jumystaryn toqtatýdyń aldynda bolyp, 60 myńǵa jýyq adamnyń jumyssyz qalý qaýpi tóndi. Munyń arty, árıne, jaqsylyqqa aparmas edi. Kombınattyń bas dırektory Tamerlan Ýrýmovtyń eki qolymen basyn ustap, sharasyzdyq kúı keship otyrǵanyn sol kezde kórgenim bar. Másele tek Prezıdent Nazarbaevtyń tikeleı aralasýymen ǵana oń sheshimin tapty. Nátıjesinde, Ońtústik Koreıanyń qaltaly «Samsýng» kompanııasy qarajatyn salyp, kelisimshartta belgilengen bes jyldyń bederinde toqyraýda bolǵan kombınatty «Qazaqmys» korporasııasy deńgeıine kóterip, halyqtyń turmysyn meılinshe jaqsartýǵa septigin tıgizdi, álemdik naryqta sanasatyn iri qazaqstandyq kompanııaǵa aınaldyrdy. Qazir «Qazaqmystyń» aksııalary Londonmen qatar, Gonkongta da aınalymǵa shyqty. Búginde baılyq bastaýynda turǵan bul alyptyń qaraýyndaǵy 15 kenish, 10 baıytý fabrıkasy, 2 mys qorytý zaýyty jańa baǵyttaǵy tynysyn álemge tanytýy arqyly jas Qazaqstannyń qadamyn tik basyp, boıyn túzep, alǵa qaraı alyptyń arshyndy qadamyn jasaýyna erkin joldy salyp berdi.
Nursultan Ábishulynyń Keńes Odaǵy kezinde «Shevron» kompanııasyn Qazaqstanǵa «ótkizýge» Gorbachevtiń kózin jetkizip, tikeleı kelissózderdi ózi júrgizýge kelisimin alǵanyn da qazir ekiniń biri bile bermeıdi. Sol tusta eshkim Qazaqstanǵa kelýge umtylǵan joq. Kezinde Qanysh Sátbaev Kaspııdiń shyǵys jaǵalaýyn «Uıqydaǵy arý» dep beınelep aıtqan eken. Al ony tolyq oıatyp alý N.Nazarbaevtyń ǵana qolynan keldi. Sóıtip, táýelsiz elimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret 1992 jyly Teńiz jobasyn ıgerý maqsatynda aǵylshyndar bizdiń jerimizge at basyn tiredi. «Shevron» sekildi asa iri kompanııa Qazaqstanǵa qur kirip qana qoıǵan joq, sonymen qatar, ol munda óziniń mol tájirıbesin, ozyq tehnologııasyn, mıllıondaǵan qarjysyn ala keldi. Ol sonymen qatar, elimizge «Brıtısh Gaz», «Adjıp», «Teksako», «LÝKoıl» tárizdi ózge de áriptester men ınvestorlarǵa jol ashyp berdi.
«Qazynany qudaı jasaıdy, biraq ony ıgerý, qoǵam ıgiligine aınaldyrý máselesi naqty adamǵa baılanysty» dep tegin aıtylmaǵan. Árıne, bul kez kelgen adamnyń qolynan keletin is emes. Ol úshin shynaıy bedeldi Tulǵa jáne osy bedeldi tulǵamen bederlenetin memleket qajet. Bul turǵyda Nursultan Nazarbaevtyń darabozdyǵy, shoqtyǵynyń bıiktigi eshqandaı talas týǵyzbasy anyq. Nazarbaev týabitti menedjer, óz memleketiniń bas promoýteri jáne bas nıýsmeıkeri retinde bizge degen senimsizdik pen qorqynyshty seıilte bildi. Sóıtip, elimizge ınvestısııalar áýeli kishkene kólemde, keıinnen qýatty aǵynmen quıylyp, ulttyq ónerkásipti aıaǵynan turǵyzýǵa molynan múmkindik týdy. Máselen, tek sońǵy on jyl ishinde elimizdiń ekonomıkasyna quıylǵan sheteldik ınvestısııa 200 mıllıard dollardan asady. Saıyp kelgende, tabıǵı baılyǵymyzdyń arqasynda memleketimizdiń qalypty damýyna bir kún nemese bir jyl emes, kerisinshe, ondaǵan jyldarǵa kepildik berilip, asa mańyzdy strategııalyq baǵdarlamalar iske qosyldy jáne de olar ildaldalap tirshilik keshýdiń emes, ósip-órkendeýdiń strategııalary bolǵanyn aıtqym keledi.
Osy rette erekshe atap óterlik oqıǵa – ol, árıne, el astanasynyń Alataý baýraıyndaǵy arý qala Almatydan Arqadaǵy shaǵyn qala Aqmolaǵa kóshirilip, Saryarqa tósinde HHI ǵasyrdyń ǵajaıyp qalasynyń qanat jaıýy der edim. Búginde Astana barsha álemniń tolǵaqty túıinderin talqylaıtyn, utymdy sheshimder qabyldaıtyn jahandyq ortalyqqa aınaldy. Bul turǵyda, elordada ótken Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń sammıti men sondaǵy qabyldanǵan Astana deklarasııasy, álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń ońtaıly sheshý joldaryn izdestiretin dástúrli Astana ekonomıkalyq forýmy ári onyń G-global pikir almasý alańy, adamzat balasyn ımandylyqqa, izgilikke úndeıtin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi, sondaı-aq Islam yntymaqtastyǵy uıymy forýmy sonyń jarqyn kórinisi bola alady. Endi, mine, bul ádemi dástúr aldaǵy jyly EKSPO-2017 Búkilálemdik kórmeler alańyna ulaspaqshy.
Táýelsizdik jyldary naryqtyq júıe túbegeıli qalyptasyp, otandyq ekonomıka meılinshe qýatty ári ashyq bola tústi. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 18 ese ulǵaıyp, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa deńgeıine jetti. Búgin elimizdiń halyqaralyq rezerviniń kólemi, Ulttyq qor qarjylaryn qosa alǵanda, 95 mıllıard dollardy qurap, ishki jalpy ónimniń 50 paıyzyna deıin artyp otyr.
Qazaqta barys-kelis, alys-beris degen sózder udaıy qatar, qosarlana aıtylady. «Berispeseń alyspaısyń, alyspasań alystaısyń» degen qanatty sóz jáne bar. Sondyqtan, syrtqy saýda qarym-qatynastarynyń geografııasy edáýir ózgerdi. Saýda baılanystary 90-jyldardyń ortasynda TMD elderimen ǵana júrgizilse, qazir álemniń 185 memleketimen saýda-sattyq jasaýdamyz. Elimiz Dúnıejúzilik saýda uıymyna tolyqqandy múshe boldy. Munyń syrtynda, 180 mıllıonnan astam halqy bar bes eldi biriktiretin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda birlesip jumys isteýdemiz. Sondaı-aq, asa iri naryqtardy jalǵaıtyn kóliktik dáliz sanalatyn, jalpy uzyndyǵy 8 myńdaı shaqyrym «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik joly qurylysyna qatysýdamyz. Onyń 2 787 shaqyrymy Qazaqstan aýmaǵynan ótedi. Qazirdiń ózinde osy baǵyttaǵy tranzıttik júk tasymalynyń kólemi eki eseden astamǵa ósip otyr.
Kólik-logıstıka ınfraqurylymyn damytý jónindegi josparlardyń kóbi búginde «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy arqyly iske asyrylyp keledi. Atap aıtqanda, úsh memlekettiń kelisimimen Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temir joly salynyp, elimiz tarıhta tuńǵysh ret temirjol arqyly Parsy shyǵanaǵyna shyqty. Bul jol bizdi Eýropaǵa 600 shaqyrymǵa jaqyndata tústi. Sondaı-aq, 1036 shaqyrymdyq «Jezqazǵan – Beıneý» jańa temir jol jelisi Qytaı men Eýropa arasyndaǵy jol qashyqtyǵyn bútindeı 1200 shaqyrymǵa jaqyndatty. Sonymen qatar, bul jol jáne onymen qosa salynǵan «Arqalyq – Shubarkól» temir jol jelisi bizdiń elimizdegi óńiraralyq qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa yqpal etýde. Jalpy alǵanda, táýelsizdik jyldary elimizde 2,5 myń shaqyrym temir jol, 75 myń shaqyrym avtojol salyndy. Bul, árıne, úlken jetistik. Eger biz osy ınfraqurylymdar arqyly túsetin tabysty 2020 jylǵa qaraı 4 mıllıard dollarǵa deıin jetkizetin bolsaq, bul tek bıýdjetke túsetin qarjy ǵana emes, sol tranzıttik joldar boıyndaǵy eldi mekenderdiń ósip-órkendeýi, tabysynyń kóbeıýi deýge bolady.
Shıkizatqa táýeldilikten tolyq arylý úshin memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Nátıjesinde, 800-deı jańa kásiporyn paıda bolyp, jeke kásipkerlikke keń óris ashyldy. Sońǵy málimetter boıynsha búginderi turaqty jumys istep turǵan orta jáne shaǵyn kásipkerlik nysandarynyń sany 1 252 923 kásiporynǵa jetti. 2 mıllıonǵa jýyq jumys oryndary ashylyp, ortasha eńbekaqy 17 ese ósti. Kedeıshilik deńgeıi qysqardy. Eger 90-jyldary elimizde árbir úshinshi adam kedeıshilik deńgeıinde ómir súrse, búginderi ol 3 paıyz kóleminde ǵana. Demografııalyq jaǵdaıymyz jaqsaryp keledi. Halyqtyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy ulǵaıdy. Máselen, táýelsizdikke qol jetkizgen 1991 jyldy mysalǵa alatyn bolsaq, ol kezde 67 jas bolǵan. 25 jylda atalǵan kórsetkish 5 jasqa ulǵaıyp otyr. Ana ólimi bes ese, bala ólimi úsh esege azaıdy.
Aýyldyń máselesin sheshý jolynda da memlekettiń aıanyp qalǵan kezi bolǵan emes. Ol túsinikti de. Aýyl – ultymyzdyń uıytqysy ári onyń altyn besigi. Bárimiz de sol aýyldan shyqtyq. Aýyl aınalasynda ártúrli áńgimeler aıtylyp, kóptegen talap-tilekter, usynys-pikirler, naz - ótinishter bildirilip jatatyny da sondyqtan. Eń bastysy, bárimizdiń kúndelikti tutynyp júretin zattarymyzdyń aýyl sharýashylyǵy ónimderi ekendigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Olaı bolsa, aýyl sharýashylyǵy ulttyq ekonomıkamyz úshin asa tıimdi sala retinde erekshe nazar aýdarǵandy qajet etedi desem, álginde ǵana aıtqanymdaı, bul turǵyda jasalyp jaqtan oń dúnıeler barshylyq.
Shırek ǵasyr aralyǵynda «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde rýhanııatymyzdy qaıta jandandyrý baǵytynda qyrýar ister atqarylǵanyn atap ótken jón. Ásirese, qazaq tiliniń mártebesin kóterý jolynda jasalǵan jumystar aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Muny men 1993 jyldan Jezqazǵan oblysy jabylǵan mamyr aıynyń 1997 jylyna deıin oblystyq «Qazaq tili» qoǵamynda qyzmet etken kezderimmen qazirgi jaǵdaıdy salystyra kele aıtyp otyrmyn. Árıne, ana tilimizdi damytý úshin áli de kúsh salý kerek. Basa aıta ketetin nárse – saıası bılik memlekettik til jaǵynda. Sonyń jarqyn mysaly, 2015 jyldyń 28 qyrkúıeginde Prezıdent Nursultan Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynda ana tilimizdiń mártebesin asyrdy. Qazaqstannyń memlekettik tilin quramynda 200-ge tarta múshesi bar Uıymnyń alqaly jıyny estidi. Munda, Elbasy óz sózin túgeldeı qazaqsha, ana tilinde aıtty. Ilespe aýdarmashylar Qazaqstan Prezıdentiniń sózin resmı tilderge tikeleı aýdardy.
Endi Prezıdenttiń bes ınstıtýttyq reformasyn is júzine asyrý maqsatynda túzilgen «100 naqty qadam» Ult josparyn tolyq oryndaýǵa bir kisideı jumyla otyryp, basty maqsatymyz – asa damyǵan 30 memlekettiń qatarynan tabylýymyz qajet.
Kenjebolat JOLDYBAI,
saıasattanýshy