Ashylǵanyna nebári tórt jyl ǵana bolsa da, búginde Almatydaǵy aldyńǵy qatarly orta bilim berý oshaǵyna aınalyp úlgergen fızıka-matematıka pánderin tereńdetip oqytatyn №178 lıseıdiń dırektory, «Qurmet» ordeniniń, «Y.Altynsarın» syılyǵynyń ıegeri, Bilim berý isiniń úzdigi Ábdimájıt QOŃYRBAIULY orta bilim berý salasyndaǵy tájirıbelerimen bólisken edi.
– Ábdimájıt Qońyrbaıuly, mektep kórsetkishin kóbinese Ulttyq biryńǵaı testileý nátıjelerimen baılanystyramyz ǵoı. Biraq bıyl bul júıe toqtaıdy. Endimektepterdiń kórsetkishin qalaı baǵalaýǵa bolady?
– Biryńǵaı testileý toqtaǵanymen, mektepter beretin bilim sapasyn durys baǵalaýdyń basqa da tásilderi bar. Endi túlekter aýyzsha emtıhan tapsyryp, qazaq tilinen ereje aıtyp, matematıkadan baqylaý jazatyn bolady. Buryn tek test paraqtaryn túrtip úırense, endi naǵyz bilim jınaýǵa tyrysady. Mektepterdiń sapasyn jalpy, reıtıng arqyly salystyrady ǵoı. Ony ómirdiń qajettiligi dep túsiný kerek.
– Siz jetekshilik etetin lıseıde fızıka jáne matematıka tereńdetip oqytylady. Sondyqtan bul pánderden oqýshylardyń bilim sapasynyń joǵary ekenine shúbámiz joq. Degenmen, lıseı oqýshylarynyń halyqaralyq deńgeıdegi olımpıadalarǵa qatysý jaǵy nege kemshin?
– Rasyn aıtqanda, olımpıadaǵa qatysý úshin balanyń materıaldyq múmkindigi de jaqsy bolýy kerek. Jolaqysyn, jatyn ornyn, basqa shyǵyndaryn ata-anasy kótere alatyn, aýqatty otbasydan shyqqan bala bolmasa, halyqaralyq jarystarǵa qatysý ońaı emes. Máselen, Jáýtikov atyndaǵy respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebiniń jaǵdaıy jaqsy, Arnaıy olımpıadalyq top bar. Olar balalardy arnaıy daıarlaıdy. Jeke muǵalimderibar.
– Sonda olımpıadaǵa materıaldyq múmkindigi tómen balalar qatysa almaıdy degen sóz be?
– Shynyn aıtqanda, olımpıadaǵa qatysatyn balanyń otbasy onyń bilim saıysyna baryp-kelý shyǵyndaryn esh qıyndyqsyz kótere alatyndaı bolýy kerek.
– Lıseı, gımnazııa degen jaqsy-aq, degenmen, olar tek kórsetkish úshin jumys istep, nashar oqıtyn balalardy basqa mektepke yǵystyrý sııaqty úrdiske boı aldyryp, bala psıhologııasyna keri áserin tıgizbeı me degen suraq týyndaıdy...
– Ustaz árbir oqýshynyń qandaı pánge qabileti bar ekenin tereń zertteýi qajet. Tipti mektep aýystyrsa nemese kolledjge tússe, basqa qyrynan ashylyp kete me deısiń. Áıtpese, mektepte barlyq balaǵa birdeı bilim, birdeı tapsyrma beriledi. Biraq, nashar oqıtyn balalar bolatyny ras. Mysaly, bizdiń mektepte nashar oqıtyn bir bala boldy. Onyń sebebin surasam, «árdaıym basym dyńyldap turady, qulaǵyma bir áýen kelgendeı áserde júremin» dedi. Sonda oǵan mýzyka mektebine barýǵa keńes berdim. Sol bala mýzyka mektebine baryp júrip, keıin Chaıkovskıı atyndaǵy kolledjge túsip, ony úzdik bitirdi. Esesine óz ómirine dán rıza, óz jolyn taba bildi.
– Shynyńyzdy aıtyńyzshy, jalpy, matematıkaǵa kimniń beıimi kóbirek, ul balanyń ba, qyz balanyń ba?
– Jaqsy oqıtyndardyń kóbisi qyzdar, myqty matematıkterdiń kóbisi uldar bolyp keledi. Matematıkadan aldyna jan salmaıtyn myqty oqýshylardyń keıbireýi «Altyn belgige» úmitker de emes.
– Muǵalimder sapasy nasharlap ketti, óıtkeni muǵalimdik mamandyqty amalsyzdan tańdaıtyndar kóp degen syn jıi aıtylady.
– Muǵalimder kedeı, jalaqylary az degen de túsinik bar. Shyndyǵynda, qalalyq jerde muǵalimderge jaqsy ómir súrýge bolady. Maqtanǵanym emes, men jaı muǵalim bolyp júrip-aq, ómir boıy aqshadan taryǵyp kórgen adam emespin. «Bilim jáne eńbek», «Qazaqstan» sııaqty mektep ómirine arnalǵan barlyq gazet-jýrnaldarǵa maqala jazatynmyn, baspalarda resenzent boldym, aqyly túrde qosymsha sabaqtarberetinmin. Muǵalim jan-jaqty ómir súrip, izdenip júrýge tıis. Sonda beretin sabaǵyńnyń sapasy da jaqsarady, sabaqty qyzyǵyraq berýdiń tetikterin izdestiretin bolasyń.
– Mektep basshysy retinde muǵalimder tańdaǵanda olarǵa qandaı talaptar qoıǵandy durys sanaısyz?
– Men ózi negizinen, bostaý dırektormyn (kúledi). Adamdarǵa, aınalama erkindik bergendi durys kóremin. О́zimdi qınap qatal bola almaımyn. Meniń aınalamdaǵy muǵalimderdiń kóbisi burynnan birge kele jatqan áriptesterim. Mekteptiń jetistikke jetýiniń bir syry – ujym men basshy arasyndaǵy túsinistik. Men eshqashan jónsiz qysym jasamaýǵa tyrysamyn.
– Qazirgi orta bilim berý salasyndaǵy ózińizdi tolǵandyratyn qandaı ózekti máselelerdi atar edińiz?
– Biz máselen, buǵan deıin qaı pánderdi bólip oqydyq? Shet tilin, orys tilin, ınformatıkany bólip oqydyq. Menińshe, qazir osyny toqtatyp, qaı pánniń balalarǵa qıynǵa soǵyp jatatynyn anyqtap alý kerek. Álbette, eń qıyn pánder fızıka men matematıka ǵoı. Qazir balaǵa ınformatıkany bólip oqytýdyń qajeti joq. О́ıtkeni, ınformatıkany bala óz betinshe, shet tilin ata-ananyń qadaǵalaýymen, orys tilin qajettilikten oqyp jatyr. Sondyqtan fızıka men matematıkany bólip oqytý kerek. Bizdiń mekteptiń utatyn tusy da sol, fızıka men matematıkadan bir synyptaǵy 30 balany ekige bólip oqytamyz. Bul endi fızıka-matematıka lıseılerine tán úrdis qoı. Degenmen, búkil Qazaqstandaǵy mektepterdi lıseı, gımnazııa, jaı mektep dep bólmeı-aq, bárinde fızıka men matematıkany bólip oqytsa, bilim sapasy biraz kóteriler edi. Bir synypty túgel otyrǵyzyp qoıyp, matematıkany oqytý qıyn.
Sonymen qatar, úshtildilik máselesine de saqtyqpen qaraǵan jón. Máselen, joǵary synyptarda matematıka, fızıka sııaqty kúrdeli pánder aǵylshyn tilinde oqytylady dep jatyr. Eger rasymen solaı bolsa, qazaq tilin qalaı ǵylymı tilge aınaldyrmaqpyz? Onda ǵylymı tilimiz múldem damymaı qalady ǵoı. Menińshe, eki synyp ashyp qoıý kerek. Kim de kim balasyn aǵylshyn tilinde oqytqysy kelse, balasyn sol arnaıy synypqa bersin. Al qazaqsha oqyǵysy keletinderdi qazaq synybyna bersin. О́ıtkeni, qaısysynyń jaqsy nátıje beretinin biz áli bilmeımiz ǵoı...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Mıra BAIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY