Uly Sanjardyń óliminen keıin Seljúk sultany Málik shahtyń muragerleri observatorııaǵa materıaldyq kómek berýdi toqtatqan. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, Omar Haııam bul qoljazbany 1157 jyl shamasynda Seljúk sultandyǵynyń jańa bıleýshilerine observatorııanyń ǵylymı mańyzyn túsindirý maqsatynda jazǵan.
«Naýryznama» − kúntizbe tarıhy men oǵan baılanysty reformalardyń júzege asýy, ıslamǵa deıingi Iran jerinde Naýryz merekesiniń qalyptasýy, toılanýy, merekege qatysty ańyzdar men áńgimeler, onyń atrıbýttary jaıynda jazylǵan biregeı týyndy.
Bul shyǵarmany alǵash ıran zertteýshisi Mýjtaba Mınavı aǵylshyn jáne parsy tilderine aýdaryp, 1933 jyly ǵylymı aınalymǵa endirgen. Qazirgi tańda osy nusqa orys jáne Orta Azııa halyqtarynyń tiline, sondaı-aq, qazaq tiline de aýdarylǵan.
Qoljazba tarıhı derekter men sol zamanda halyq arasynda taralǵan ańyz jelisine negizdelip jazylǵan.
Omar Haııam qoljazbasynda keltirgen ańyz boıynsha, parsy eliniń erte dáýirlerdegi táńiri Izıd kúndi jaratarda oǵan erekshe yqylas-meıir tókken, kúnge únemi qozǵalysta bolýdy buıyrǵan. Kún óziniń jyldyq aınalymynda árbir juldyzdy bir aıda basyp ótedi. On eki juldyzdyń biri amalǵa kúnniń birinshi kirgen kúni, kún men túnniń teńelýi, kóktemniń bastalǵan kúni bolyp esepteledi. Parsy patshalary dál osy kúndi aıryqsha atap ótý úshin barshaǵa málimdep, meıram dep jarııalaǵan. Osy ańyz jelisi boıynsha parsy áleminiń birinshi patshasy Kaıýmars taqqa otyrǵannan keıin jyldyń ár aıy men kúnine at qoıýǵa, adamdar bilip otyrsyn dep jylnama jasaýǵa jarlyq bergen. Jyldyń basy parsysha farvardın (naýryz) aıy ataldy. Kaıýmars jyl esebin jasaǵan soń qyryq jyl ómir keshken, odan soń taqqa Hushań, odan soń Tahmuras, munan keıin Jámshıd otyrǵan. Jyldyń basy – meıram kúnine «Naýryz» degen atty osy Jámshıd bergen. Onyń patshalyǵy tusynda Irandy ajdaha-patsha Zakhaq degen atpen belgili Baıýrasp basyp alady, ári halyqqa qatty azar beredi. Keıin Jámshıd áýletinen shyqqan Afrıdýn ony óltirip, taqqa otyrady. Ol patshalyqty qabyldaǵan kúni meıir aıynyń 21-ne (qazirgi tańda qyrkúıekke) sáıkes keletin mehirgan meıramyn, ıaǵnı sabantoı merekesin jarııa etken. Zakhaqtyń ezgisinen qutylǵan halyq bul kúndi jaqsy kúnder habarshysy retinde merekelegen.
Naýryzdy toılaý Afrıdýn tusynda jalǵasyn tapqan. Keıin Afrıdýn óz patshalyǵyn uldary Týr, Sálim, Erajǵa mıras etken. Týrǵa – Shyǵys Túrkistan, Moǵolstan, Ámýdarııa ańǵary, Soltústik jáne Ońtústik Qytaıdy, Sálimge – Kishi Azııany, Erajǵa – Parsy eli men óz taǵyn bergen. Osylaısha Naýryz meıramy shyǵys elderine taraıdy. Gúshstasp patshalyǵyna deıin 940 jyl ýaqyt ótkende zaratýshtra dini paıda bolady. Gýshstasp patsha saratan (jazdyń basy) sharýa úshin molshylyq aıy, alym-salyq tóleý úshin de qolaıly aı dep, meıramdy osy kúnge belgilegen, tórt jylda bir keletin kibise jylyn esepke aldy. Kibise jylyn esepke alý, naýryz kúnin jazda toılaý Eskendir Zulqarnaıyn (Aleksandr Makedonskıı – b.z.d. 365-323 jj.) zamanyna deıin jalǵasyp, onyń tusynda bul dástúr doǵarylǵan. Ardasher Babaqan (226-251 jj.) tusynda kibise qaıta esepke alynyp, Naýryz toıy qaıta jandanǵan. Nýsharavan (531-579) tusynda qaıta toqtatyldy da, al Maǵmun patsha (813-833) Naýryzdy toılaýdy qaıta buıyrǵan.
Naýryzdy toılaý jalǵasyn tapqanymen, parsy abyzdarynyń kúntizbeni durys baqylap otyrmaǵandyqtarynan naýryz 21-i kúni jyldyń basqa kezeńderine jyljyp otyrǵan. Bul parsy sharýalaryn kúızeliske ushyratqan. Sebebi, naýryzǵa deıin zattaı tólenip bitetin salyqtyń ýaqyty kelgende egin pisip-jetilmegen. Parsy jerinde eginniń alǵashqy naýqany naýryzda pisip, halyq salyqty merziminde tólegen.
Taqqa Mutaýakkıl otyrǵan soń (847-861 jyldar) 847 jyly Muhambet ıbn Ábdilmálik degen ýáziriniń keńesi boıynsha Naýryz kúnin saratan aıynan qaıtadan farvardın aıyna aýystyrǵan. Budan keıin Seıistan ámiri (Iran ýálaıaty) Halaf ıbn Ahmet tusynda (892-902) basqa kúntizbe jarııalanǵan.
Omar Haııamnyń zamanynda Seljúkter memleketi kún men aı kúntizbesin qatar qoldanyp kelgen. Kún qozǵalysyna negizdelgen kúntizbe boıynsha Kúnniń Jerdi aınalýy 365, 2422 táýlikke, ıaǵnı 365 táýlik 5 saǵat 48 mınýt 46 sekýndqa teń; Aı kúntizbesiniń negizi Aıdyń jerdi aınalý ýaqytymen 29, 5306 táýlikke, ıaǵnı 29 táýlik 12 saǵat 44 mınýt 3 sekýndqa teń bolady da, 12 aı 354 kún 8 saǵat 48 mınýt 36 sekýndqa teń bolǵan.
Islam dinine deıin arabtar ortaǵasyrlyq evreı, qytaı halqy sııaqty aı-kún kúntizbesin qoldanyp, 24 jyl sıklda 13 aı qosylyp otyrǵan. 631 jyldan bastap Muhammed paıǵambar 13 aıdy qosýǵa tyıym salyp, aı kúntizbesin engizgen. Musylmandardyń aı kúntizbesi 622 jyldyń 16 shildesinen Muhamedtiń Mekkeden Mádınaǵa qonys aýdarýynan bastalyp, hıjra jyly 12 aıǵa bólinip, kún kúntizbesinen 10 kúnge qysqa, 100 kún jylyna 103 aı jyly teń bolady.
Seljúkter sultany Málik shah bılik basyna (1072-1092) kelgende Isfahanda jańa observatorııa saldyryp, kúntizbeni qaıta jasaýǵa jarlyq bergen. Jańa kúntizbe jasaýǵa Horasannyń ataqty ǵalymdary Omar Haııam, Abý-l-Mýzaffar al-Isfazarı, Maımýn ıbn Nadjıb al-Vasıtı, t.b. qatysqan. Osylaısha 1079 jyly jańa kúntizbe jasalyp, kibise jyldyń tabıǵı qozǵalysy qaıta eseptelip, Naýryz meıramy 21 naýryzǵa, kún men túnniń teńelýi 21-nen 22-ne ótetin ýaqytqa belgilendi. Burynǵy kúntizbede jańa kúntizbeden 16 kún aıyrmashylyq bolyp kelgen. Jańa kúntizbe jasaý kezinde observatorııaǵa aspan álemindegi juldyzdardyń ornyn, qozǵalysyn anyqtaıtyn «ustarlab» dep atalatyn astronomııalyq aspap ornatylǵan. Osylaısha Naýryzdyń kúntizbedegi turaqty orny anyqtaldy.
Omar Haııam kúntizbesinde jyl uzaqtyǵy 365, 2424 kún, ol naqty ýaqyttan 0,0002 táýlikke qate, 1 qate kún 5000 jylda jınalady. Al búgingi qoldanystaǵy Grıgorıı kúntizbesinde bir jylda 365, 2425 kún bar, ol naqty ýaqyttan 0, 0003 táýlikke qate, 1 qate kún 3333 jylda jınalady. Omar Haııam kúntizbesi Iranda HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin qoldanysta bolǵan. Isfahan observatorııasy Málik shah ólgenge deıin 1092 jylǵa deıin jumys jasaǵan. Omar Haııam kúntizbesiniń eki ereksheligi bar. Biri onyń – naqtyraq dáldigi, ekinshisi – Kún qozǵalysyna negizdelýi.
Omar Haııam boıynsha, b.z.d. 558-529 jyldarda patshalyq qurǵan parsy patshasy Kır (Keıqusraý) zamanynan bastap Naýryz meıramynda rýhanı dinbasy patshanyń aldyna tartý-taralǵysymen kelip halyq atynan quttyqtaý sóz aıtqan. Tartý-taralǵyǵa júzim sharaby toly kese, júzik, dınar (altyn aqsha) men dırhamdar (kúmis aqsha), bir qushaq arpa kósheti, qylysh, qoramsaly sadaq, qalam-saýytpen kelgen. Rýhanı dinbasy: «Ata-baba rýhyna ǵurpyna qulqyńdy ber, ádil, ári Allashyl bol, jasyń arpa kóshetine uqsasyn, jurt senen shapaǵat alyp, marhabat kórsin, saraıyń saltanatty, ómiriń uzaq bolsyn», – deı otyryp, taqtyń aıaq jaǵyna dınar, dırhamdardy shashqan. Shyǵys halyqtarynyń dúnıetanymynda «altyn kúnnen, kúmis aıdan jaratylǵan tas. Kún men aı aspannyń eki kózi, naýryz ben mehirgan ýaqyttyń eki kózi» degen senim bar. Qylysh pen sadaqty jaýgershilikte jeńis ákelsin degen yrymmen syılaǵan. Joǵary mártebeli saraı qyzmetshileriniń halyqqa nazar salýy, kelesi jańa jylǵa deıingi shat-shadyman ómirge degen tilekti bildiretin edi. Dinbasylar halyq atynan patshany, odan keıin patsha halyqty quttyqtap Naýryzdy merekeleý saraı saltanatymen jalǵasqan.
Naýryz merekesi jaıly myna derekterge nazar aýdaryp kóreıik. Omar Haııam: «…Úsh júz alpys bes kúnniń (kúndiz-túninen) shıreginen turatyn uly dáýirdi «Uly jyl» dep atady da, ony tórt bólikke bóldi. Úlken jyldyń tórt bóligi ótkende úlken Naýryz bolady. Bul kezde dúnıe jańalanady. Patshalardyń bir rásimi bar: jyl basynda olar jaqsylyqqa baǵyshtap, ári jyl esebin belgilep alý úshin, tynyshtyq ómir úshin barshaǵa qatysty dinı jıyndar ótkizýleri lázim. Kimde-kim Naýryzdy meıramdap qúnshýaq júrse, kelesi Naýryzǵa deıin tynysh, beıǵam ǵumyr keshedi».
Naýryzda arpadan dám pisirip jeý baǵzy zamannan qalyptasqan. Arpanyń qadir-qasıeti jaıynda kóne parsylardan mynandaı ańyz kelip jetken: Adam Ata bıdaı jep qoıǵany úshin jumaqtan qýylǵan. Adam bıdaıdy qansha jese de toımaǵan soń, Izıd táńiriden bıdaıdy arpamen aýystyrýdy suraıdy. Ol arpadan nan pisirip jegende ǵana óziniń toıǵanyn sezgen. Sol kúnnen bastap adam balasy jańa pisken arpany kórse jaqsylyqqa joryǵan, qutty as sanap, Naýryzda jegen arpa kúsh-qýat beredi degen.
Taǵy bir ańyz boıynsha, 579-590 jyldary patshalyq qurǵan Hýrmýz farvardın aıynda arpa egistiginen ótip bara jatqanda egistik sýy tasyp jolǵa shyǵyp ketken. «Arpa dáni sharapatty, sabaǵy bolsa qutty» − dep kózege sol sýdan sý toltyryp alyp ishken. Arpa egilgen jerden tasyǵan sýdan ishken adam kelesi jyly arpa egilgenshe sergek ári baqýatty júredi delingen. Tabarstannyń (Kaspıı teńiziniń ońtústik beti) sultany Shámsul-múlik Qabus Výshmagır: «Arpa – paıǵambarlar men tektilerdiń, ári sharýalardyń asy. Al, patshalyq degenińiz osylarmen baılanysty», – degen eken.
«Naýryz» parsy sózi bolǵanymen, kóne túrkilerge, qazaqtarǵa erte zamannan kirigip, sińip ketken.
Táttigúl QARTAEVA, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty