Aqtyq saparǵa attandyryp salýdyń ádettegi qaraly jıyny dese de, jıylǵan kópshilikten tobyrlyq mádenıet belgisiniń juqanasy da bilinbedi. Minbege kóterilgenderdiń kóbi mansap ıeleri men bastaryna baq-dáýlet qonǵandardyń qasynda tómenshikteı qoımaıtyn jurtshylyqqa tanymal zııaly qaýym ókilderi. Qubylaǵa qarata jatqyzylǵan súıek aldynda sóılegender adamgershiligi men ǵalymdyǵyn áspettep, eńbegi men erligin buldaı almas ıkemsiz jaratylysyn tuspaldy emeýrin arqyly jetkizgisi kelgen sarynda kúńirenis te joq emes edi.
Ári synyptas, ári nemereles týysy Baqyt Balaıuly uzyn turqyna bola balalar Rafatqa «jıraf» degen janama at qoıǵan edi. Jasóspirim shaǵynda jazǵan fantastıkalyq áńgimesin ózine ońashada oqyǵanyn, mazmunyn qysqasha baıandaı bastaǵanda – «úsh-tórt kógenkóz biz de bir emes pe edik» dep sol arada daýystap ún qata jazdadyq. Baqyt sózi jıylǵan kópshiliktiń birqataryn táýir áserge bólegendeı. Murat Áýezov, Dııar Qonaev, Aıgúl Ismaqova, Janarbek Áshimjan qansha júrekjardy sóılese de, qonaqasy ústinde Marat Ádibaev Rafat synyptasynyń tebirenisine aıryqsha toqtalyp ótti. Áýezov murajaıy úshin Rafat ólimi orny tolmas qaza ekenin tegeýrindi ekpinimen ókine jetkizgen kezde: «Bar-joǵy murajaı ma?» dep aıasyn tarsynyp, qońyltaqsýly halde qabyldaǵanymyz da ras.
Keltelik degeniń báribir syr bermeı qoımaıdy. Muhtar Áýezov murajaıy áıtpese jaı ataýdan góri mártebesi joǵary kıeli oryn emes pe. «Abaı joly» epopeıasyn ár saqqa áýektetip áketetin ádetke ún qatpastan túksıip otyratyn Rafat: «Jınaǵan materıaldardy kórseń, taǵy tórt kitapqa jeterlik. Solardy iriktep, kórkemdik shyndyqqa aınaldyrýdyń azabyn aıtpaısyńdar ma. Qazaq arasynda ǵana óıtti, búıtti degen áńgime tolastamaıdy. Ulylardyń aty uly, solardyń kóbinen Áýezov artyqshylyǵy – ámbebap», – dep qysqa tujyra kesip tastaıtyn.
Muraǵa degen kózqarasynyń turaqtylyǵy jóninen Rafat taqýalyq ǵurypty ustanǵanǵa uqsaıdy. Lenıngrad ýnıversıtetiniń stýdenti Áýezovtiń Chehov dramalary men Jetisý alabyndaǵy alban aqyndary týraly oryssha jazǵan zertteýin tabý Rafat mańdaıyna jazylǵannan bólek – onyń osy jumysqa turýyn uzaq kútip jatqandaı kórinedi. Sony alǵash keziktirip, oqyǵandaǵy qýanyshy men jaryqqa shyǵarýdaǵy umtylysy kúni búginge deıin esimizde. Som altynnyń býyna eltip, mol oljaǵa kenelgen nurly ózgeristiń tótendigin der ýaǵynda ańǵaryp, qýanyshyn ústemeleı túsýdiń ornyna salǵyrttaý tyńdap, salqyn raıda qoshtaǵannan saý emes shyǵarmyz. Ádebıet ınstıtýynda jumys istep júrgen shaǵynda qat-qatymen jınalǵan papkilerdiń arasynan Sarybas pen Jambyl aıtysynyń jańa nusqasyn keziktirgenin qaıta-qaıta aıtyp, «Juldyz» jýrnalyna bastyrǵannan keıin baryp aryny basylǵan sııaqtandy. Áýezovtiń 50 tomdyq akademııalyq jınaǵyna 150 kommentarıı jazǵanyn tikeleı jumysy sanaǵannan bolar shet jaǵalatyp qana aıtatyn. Tomdardy ótkizý baǵdaryna kirisken kezde komıssııa tarapynan eshqandaı eskertý estimegenin maqtan qyp emes, rızalyq shyraıda baıandaıtyn.
Minekı, endi esik pen tórdeı aralyqta kese-kóldeneńnen jatqan alyp azamatpen bul dúnıedegi sońǵy ret qoshtasý barysyndaǵy nalańdy qansha julqynyp shyǵarsań da, qula dúz keńistikke mańǵan úniń kógildir tolqyndarǵa sińip, shıratyla esilgen saǵym arasynan Rafattyń eńsegeı beınesi kóleń qaǵa kórinetin sııaqtanady. Baıtaqqa aty málim ǵalym, aqyn-jazýshylar, lek-legimen aǵylyp kelgen kópshilik – kóńilderin rııasyz bildirgen soń ba: «Apyr-aý, Rafat myqty eken ǵoı» – desti synyptastar bir-birine únsiz qaraǵan qalypta. Adam tanýdyń alańsyz qamsyzdyǵy ma, keshtetip bolsa da moıyndady-aý, áıteýir! Munyń bári jazýshy, ǵalym, qoǵam qaıratkeri degen óneboıǵy jarnamaǵa akademık degendi qosaqtaıtyn tustastarynyń qylyǵy sanalaryna tulǵa bolyp qonaqtaǵannyń kesiri shyǵar, bálkim.
«Qazaq ádebıeti» gazetinde júrgizilgen anketa boıynsha jazýshy Qýanysh Jıenbaevtyń bergen jaýaby Rafattyń jastyqtyń qolamtasyna jatqan shoǵyn úrlep, tutatqandaı kórindi. Aldyńǵylar men keıingilerdiń týra ortasyndaǵy tutas bir býynnan kóp eshkimniń nazaryna ilikpeı, qaqastaý qalǵanyn meńzegen edi. Sonyń arqasynda Nesipbek Dáýtaıuly, Serik Asylbekuly, Álibek Asqarov, Qýanysh Jıenbaev, Qýandyq Túmenbaev shyǵarmalarynyń baıybyna baısaldy baryp, jan-jaqty taldaǵan serııaly maqalalardy birinen soń birin úzbeı jazyp jarııalaǵan edi. Mundaǵy basty nysana osy qalamgerlerdiń keskindegen beıneleriniń ereksheligin negizgi ustanym ǵyp alǵan baǵyt biraz jurtqa eski saryn, júrip ótken soqpaqtyń burynǵydan qalǵan súrleýindeı kórindi. Ádebıetshi inishektiń biri mundaıda syn kerek degen emeýrini sol oıdy meńzegendeı. Osy maqalalardyń ón boıynda asyra maqtap asyǵystyqqa barmaıtyn, kemshiliktiń ózin ádep-ıbamen jumsaq jetkizetin ustanymynyń arqasynda eshkim shamdanbady da, taldaýdyń qısynyna esh qarsylyq bildirmedi de.
Qyryq ıa odan da ulǵaıyńqy tartqan shaǵymyz ba, yqylasty áńgimeniń áıteýir óristegen sátiniń ústinde baıaǵy bala kezde jazǵan fantastıkalyq dúnıesiniń jaı-japsaryn surap nemiz bar edi. Dereý jıylyp ala qoıdy da, túıile sýyq qadalǵan mezet álginde ǵana jadyrańqy shyraıy oısoqty keıipke kóship úlgerdi. «Op-ońaı jazylatyn jattandy nárse bolǵan soń tastaı salǵam», – dedi jaqtyrmaǵan yńǵaıda. Munshalyqty úzildi-kesildi tujyrýdy kútpegen paqyr basymyz jattandylyqty shıyrlaýmen esil ýaqytty zaıa qylǵandaı qýystaný haline tap bolǵanyńdy óziń de sezbeı qalady ekensiń. Aýyryp, jany álekke túsken shaqta da, osaldyqqa baryp muńyn shaqpaǵan Rafat ata jolynan múlt ketpegen qarııadan aýmaı bara jatty. Týmysynan beıádep sóılemeı, kemsitip, basynýǵa jany qas ol jigitterdiń áıel minezine salynyp, jasyp egilgenin alda-jalda ushyrata qalsa – osynaý álsizdikti quddy ózi jasap turǵandaı, órt shalǵandaı kúreńitken bet-júzin tyjyryna buryp áketetin.
Klassıkalyq ádebıetpen tikeleı tárbıelenip, qalyptasqan estetıka – qundylyq ataýlyǵa qurmetti sýytpastan jan dúnıe alymyn keńite túse me deısiń? Dúnıe júzi ádebıetinen kez kelgen personajdan mysal keltirip, áńgimesin jalǵaǵan kezde sóz jelisine suranyp turǵandaı qapysyz quıylys tabatyn. О́zine jamandyq jasaǵandardyń pendeshilikterin sonshalyqty jırene baıandasa da, solardyń óren-jarandarynyń minezindegi irilikterdi kóre bilýge erki erkin jetetin.
Dert tereń dendep, etten arı bastaǵan aqyrǵy kúnderi Rafat perzenttik boryshyn aıaǵyna deıin atqaryp ketýge tyrysqanyna qansha túsinistikpen qarasań da, o basta-aq nege qolǵa almady eken degen pendelik oı qylań qaǵatyny bar. Úlkender tarapynan jabylǵan jalany ákesine jetkize almaı qınalǵan oqýshy balanyń jaǵdaıyn baıandaǵan osy joldar ıesi povesiniń prototıpi – Rafat pen ákesi edi. Soǵysqa qatysty qujattardy jınastyryp júrip, ómirden alynǵan sátterin taldap, kórkemdik ýájge toqtalǵan sońǵy maqalasy «Ana tili» gazetine jarııalanǵan bette bir aptaǵa jetpeı ózi dúnıeden ozdy. Oqyǵan dúnıelerindegi obrazdardy taldaý mashyǵy qatar ómir súrip jatqan adamdarǵa uqsatyp aıtqanda – kitaptaǵylardyń demin týra qasyńnan seziletindeı kúı keshetiniń bar. Sol sońǵy maqalanyń bir túıini ári tańyrqatyp, ári opyndyratyn halge tap qylǵany nesi eken. Eki keıipker de adal, kapıtan sheninde soǵysqa qatysyp, batalon basqara júrip erlik jasasa da ákesi ómir boıy eleýsiz. Bilimdi de bilikti bola tursa da týǵan uly ózin kórsete almaıtyn jigersiz paqyr edi. Bulaısha qatal úkim shyǵarsa da Rafatpen qyzý pikirtalasqa baryp, myń-san márte oı bólisken shaqtar qaıtyp oralmaıtyny ókinishti-aq. Aqyrǵy kúnderi júris-turysy men ustamynyń áseri aýyr tıse de baıyppen sóılep qana qoımaı, quryshtan quıylǵandaı bolmysynyń arqasynda orasan derttiń salmaǵyn qaıyspaı kóterip, syr bermeı ótken eken-aý, sabazyń.
Jumabaı ShAShTAIULY
ALMATY