Aram taǵam tatpaǵan, er namysyn satpaǵan qazaqtyń arly jigitteri azaıyp ketken joq pa osy?

Biz turatyn úıdiń teń jar­tysynan astamynda ishki ister organdarynyń kók forma kıetin polısııa qyzmetkerleri turady. Bári derlik jas otbasylar. Olar­dyń attaryn bilmesem de, kóriskenimizde bas ızesip aman­da­syp qoıamyz. Tek ózimizdiń besinshi qabatta turatyn kórshile­ri­mizben jaqsy aralasamyz. Úı­lerine qonaqtar kelgende bizdikinen oryndyqtardy, keıbir ydys-aıaqtardy surap alyp ketedi. Olardy qaıtaratyn kezde sol úıdiń kelinshegi ydystarǵa tol­ty­ryp ne kámpıt, ne baýyrsaq salyp beretini bar. Týys bol­ma­saq ta, kórshimizben tatý tura­myz. Otaǵasynyń esimi – Asqar. Sol Asqar kórshimizdiń shaǵyn­daý ǵana kóligi bar. Jyly sál eskileý. Biraq júrip-turýǵa sondaı yńǵaıly. Tek qystyń kúni qatty aıazda otaldyrýy qıyn bol­masa, ol máshınesiniń bir jeri buzylyp mazasyn alǵanyn kórgen joqpyn deıdi. Keıde aıaz qatty bolady-aý degen kúnderi akkýmýlıatoryn sheship alyp úıi­ne qoıady. Ertesi máshıne­si­men kóp alyspaı, ári ketse on mı­nót­tiń ishinde úı aýlasynan shy­ǵyp jumys jaqqa qaraı aıdap bara jatady. Jumysqa kelgen sátte aldarynan qyzmettesteri kezdesip qalsa, amandyq-saýlyq surasqannyń ornyna, «Qalaı, máshıneń qatyp qalǵan joq pa? Otaldy ma?» dep suraıdy. Keıin kele bul suraqtyń ózi aman-saýlyq surasýdyń elordalyq úlgisi bolyp qalyptasqandaı. Árıne, máshıne otalsa ǵana kólik ıesiniń kóńil-kúıi óz qal­pynda bolady. Áıtpese, erteń­gi­sin balalaryn balabaqshaǵa jetkizýi, óziniń jumysqa barýy bas aýrýyna aı­nalady. Kólikke áb­den úırenip alǵan jandar máshı­nesinen qan­daı da bir aqaý shyq­sa, kóbine qo­ǵamdyq kólikke oty­rýdy qıyn­synady. Sóıtip, taksı toqta­ta­dy. «Kúıgen dúnıe kúıip ketse de taksıge otyra­myn» deıdi de azyn-aýlaq aqsha­syn taksıge jum­saıdy. Máshınesi jóndel­gen­she osy. Kóligi jónde­lip shyq­qanda jóndeý aqysyn tóleý úshin taǵy shyǵyndalady. Orystar­dyń «Ba­syńa pále qa­lasań, má­shıne sa­typ al» degenindeı, má­shıne de adamnyń biraz júıkesin tozdy­rady. Qys­tyń kúni qala­nyń kóp turǵyny osylaısha má­shıne­leri­men arpa­lysady. Aq­sha­larynyń kóp bó­li­gi sol te­mir-tersektiń jaǵ­da­ıyn jasaýǵa jumsalady... Kúntizbeniń 2011 jylǵa aýys­qanyna kóp bola qoımaǵan kez. Qańtardyń qaqaǵan aıazy mun­daı kezde erekshe kúsheıip ke­tetinin qala turǵyndary jaq­sy biledi. Telearnalardaǵy aýa raıy boljamyna qatty seniń­ki­remeı, úıdegi balkonnyń syrt­qy terezesine shaǵyndaý ǵana termometr ornatyp qoıǵanmyn. Úıden shyǵar aldynda mindetti túrde soǵan qaraımyn. Úıdegi termometrdiń kórsetkishi ádette aıtylǵan aýa raıy boljamynan áldeqaıda tómen bolady. Bir kúni Almatydaǵy qurbym maǵan óte qajet bir qujattardy tańǵy 6.35-tiń reısimen salyp jiberip, ony men áýejaıdan kú­tip alatyn boldym. Sóıtip, úı­den shyǵyp bara jatqanymda kórshi Asqardy kórdim. Túsi sýyq­taý eken. «Jumysynan shaqyryp jatqan bolar. Bul sııaqty bilikti tergeýshiler árqashan da saqadaı saı bolýy kerek qoı» dedim ish­teı. Ádettegisinshe amandastyq. Bir kezde: «Pátshaǵarlar, jaǵda­ıy­myz jaqsaryp kele jatqanda buzyqtar azaıa ma deseń, tipti kóbeıip keledi ǵoı», dedi de ju­mysyna ne úshin sonsha erte bara jatqanynan habar berdi. Arada bir aptadaı ýaqyt ótti. Demalys kúni bolatyn. Biraq, kún azy­raq jylynyp qalǵan edi. Úı­de 5 jasqa kelgen inim bar. Sol tańerteń erte turyp alyp, ne ózi uıyqtamaı, ne maǵan uıqy bermeı, dalaǵa alyp shyq dep qula­ǵymnyń túbinde masadaı yzyńdaı berdi. Sóıtip, inimdi qa­lyńyraq kıindirip, dalaǵa alyp shyǵýǵa májbúr boldym. Jańadan jaýǵan qarmen oınaǵan inim máz. Ara-tura «Aıbar, qardy aýzyńa sala­tyn bolsań, taıaq jeısiń menen. Qarǵa kóp aýnaı berme, ústiń sý bolady. Osydan sý bolsa, endi da­laǵa alyp shyqpaımyn», dep aıǵaılap qoıamyn. Asqar aǵaı máshınesiniń kap­o­tyn ashyp qoıyp, bir nársesin shu­qylap jatyr. Amandastyq. Sóıt­sem, motorynyń maıyn tekserip jatyr eken. «Motordyń maıyn aýystyratyn kez bolypty, taǵy da shyǵyndalatyn boldym ǵoı, a», dedi de máshınesiniń kapo­tyn japty. Meniń inimdi kórdi de: «Keıde osy búldirshinder sııaqty kip-kishkentaı bolǵym-aq kelip ketedi. Qarashy, eshqandaı ýaıy­my joq. Oıyn, tamaq bolsa bol­dy, qapersiz», – dedi. «Iá, aıtpa­ńyz. Bulardyń ómirleri – naǵyz ómir ǵoı. Uıyqtasa uıyqtaı sala­dy, tursa tura salady. Bulardaı bolý qaıda bizge», – dep men de basymdy ızedim. Sodan soń ol áńgime bolsyn dep maǵan jumy­syndaǵy bir qylmystyq is tý­raly áńgime bastady. Inimniń ázirge úıge kiretin syńaıy baı­qal­maǵan soń qulaq túrdim. Áń­gime barysynda bir qýaryp, bir bozardym. «Adamdar ne bolyp ket­ken», degen oıǵa qaldym. Áńgi­meniń uzyn-yrǵasy tómendegideı edi. Astanaǵa jumys izdep kelgen úsh-tórt jigit qurylys alańynda tanysady. Qaqaǵan aıazdarda, qat­ty borandarda jumysqa shyq­pa­ǵan kúnderi júz gramdatady eken. Jaqyn tanysady. Birge úı jaldap turýǵa ýaǵdalasady. Bir aıdaı birge turady. Kúndelikti ta­maqtaryna ortaqtasyp aqsha shyǵarady. Anda-sanda bolyp tu­ra­tyn týǵan kún sııaqty basqo­sý­lardan qalmaıdy. Qyzdarmen ta­nysady, ótirik-shyny aralas áńgi­meler aıtady. Sóıtip, ár aýyldan jınalǵan jigitter bir úıdiń ba­lasyndaı bolyp ketedi. Solardyń arasynda momyndaý, ańqaýlaý kelgen Dáýren esimdi, qalǵan­darymen salystyrǵanda eti tirileý, myrza, sózge de sheshen Dastan esimdi jigitter ózgelerge qa­raǵanda erekshe jaqyn, baýyrmal bolady (esimderi shartty berilip otyr). Bir-birine qaryzǵa aqshany jıi berip turady. Qaryzǵa aqsha alǵan adam da der kezinde qaı­taryp otyrady. Qyzdarmen kezdesýge barǵanda biriniń joq kıimin birinen surap kıip, shyttaı bolyp shyǵa keledi. Ananyń týflıi bolsa, mynanyń ıissýy bar degendeı, tatý-tátti kúnder ótip jatady. Osylaı júrgende páleniń bári joǵaryda atalǵan ekeýinen shy­ǵady. Jigitter bir nárseni syl­taýratyp úılerinde dastar­qan jaıa­dy, ádetterinshe júz gram­­datyp jyndy sýdan urt­taıdy. Bir kezde bir nársege kelispeı qalǵan keremet baýyr eki jigit janjal­dasyp, sońy tóbe­leske aınalady. Bir qyzyǵy – eti tiri degen, bári­niń aldynda des bermeıtin, kúshi de basqa­lar­men salystyrǵanda ba­sym­daý Dastan Dáýrenge qol qaı­tar­maı tek «oıbaı-oıbaı» dep aı­ǵaılaýmen bolady. Jigitter Dáý­­­rendi tartqyshtap júrip, sa­byrǵa shaqyryp toqtatady. Ekeýi­­niń de julma-julmalary shyq­qanymen, esh jeri jaralanbaǵan. Dáýrenniń murnynan azdap qan ketken. Kádimgi aýladaǵy buzyq uldardyń tóbelesinen aınymaı­dy. Entikken jigitterdiń demi basylǵan soń Dastan úndemes­ten syrtqa shyǵyp ketedi. Qaıda bara jatqanyn, ne isteýge bara jat­qanyn eshkimge aıtpaıdy. Ara­da 3-4 saǵat ótken kezde ji­git­terdiń jaldap jatqan úı­lerine eki polısııa kelip, Dáý­ren­di suraıdy. Das­tannyń jaz­ǵan aryzy boıyn­sha kelgen tár­tip saqshylary eken. Asanbaev Dastandy úsh jigit jabylyp qat­ty soqqyǵa alǵandary úshin Úsenbaev Dáýren jáne onyń qasyndaǵy tóbeleske múldem qatysy joq eki jigit ustalady da, tergeý bólimine apa­rylady. Nege ekeni belgisiz, Das­tannyń atyna jazylǵan «aıaǵy synǵan», «bel omyrtqasy ma­ıys­­qan», «úsh tisi qaǵyl­ǵan», «oń jaq kóziniń qara­shy­ǵyna zaqym kelgen» degen túrli-túr­li anyq­ta­malar tergeý úste­li­niń ús­tinde jatady. Ustalǵan úsh jigit ań-tań. Aıtqandarynyń bá­ri dálelsiz. Sol jerde otyr­ǵan, tanymaıtyn basqa jigitter lezde Dastanǵa kýáger bola qalady. Dáýren men qasyndaǵy eki dosyn qaralap, tóbelestiń negizgi uıymdastyrýshysy etip kórsetedi. Al kináli dep tabyl­ǵan úsh jigitte ózderin aqtap shyǵatyndaı eshbir dálelderi bolmaǵan soń amalsyzdan bárin moıyndaýlaryna týra keledi. Istiń anyq-qanyǵyna jetkenshe úsheýin ýaqytsha qamaýǵa alyp, otyrǵyzyp qoıady. Bir kún óti­simen olardy ýaqytsha qa­maý­da ustap otyrǵan polısııa jigit jylmyń qaǵyp Dáýren men onyń seriktesteriniń qasyna keledi de: «Jigitter, keńes kerek bolsa, meni tyń­dań­dar. Eger my­na páleden aman-esen qutyl­ǵy­laryń kelse, kýá­ger­lerdiń aýyz­daryn jap­ty­ryń­dar. So­syn olar aryz­daný­shy­men sóı­lesedi de ol aryzyn bizden qaı­typ ala­dy. Eń sońynda ol da tynysh, biz de tynysh, sender de isti bolmaı, aman-esen úı­lerińe qaıta­syń­dar. Kýáger­ler­diń aýyz­daryn japtyrý úshin 1 myń, aryzdy qaı­taryp alý úshin 2 myń, biz my­na jaqta aryz­dy qaı­taryp bergenimiz úshin 1 myń (árıne, barlyǵy dollarmen) ber­seńder jetkilikti», deıdi túl­ki­kózdene úsh jigitke kezek qarap. Eshbir shyndyqpen, ádildik­pen óz-ózderin aqtap shyǵýǵa úmitteri qalmaǵan jigitter amal­syzdan qutylýdyń osyndaı «ádil» joly týraly oılana bas­taıdy. Jıyny 4 myń dollar berý kerek. Al bularda ondaı aq­sha qaıdan bolsyn? Uıaly tele­fondaryn alyp jan-jaqqa qo­ńy­raý shala bastaıdy. Bizdiń kórshi Asqar sonyń ishindegi bir jigittiń Astanadaǵy naǵashy aǵasy bolǵan eken. Asqar qylmystyq isterdi ter­geýdiń basy-qasynda júr­gen­­dik­ten, mundaı jaǵdaımen al­ǵash ret jolyǵyp turǵan joq. Osy­ǵan deıin qalaǵa ja­ńadan kelgen talaı jas jigitterdi osylaısha sorlatqan Dastan sııaqty ońba­ǵan alaıaq­tar­dyń ta­laıyn kezdestirgen. Bi­raq olardy kiná­laı­tyn aıǵaq­tar tabylmasa, bá­ri beker bo­la­ty­ny anyq. О́z­derine kerek dári­gerlik anyq­tama qaǵaz­dar­dy tanys-bilis­teri arqyly aqsha­men «aıaǵy synǵan», «kózi za­qymdanǵan» dep ótirik jaz­dy­ryp alady da, aýrýhanada ta­ǵy sol tanys­tary­nyń arqa­synda shal­qıyp jatyp alady. Eń so­ńynda sor­laǵan jigitterden ón­di­rip alǵan paıdanyń bir bóligin anyqtama jazyp bergen dáriger­ge, biraz bóligin polı­sııaǵa, taǵy biraz bóligin jal­ǵan kýáger­ler­ge, qal­ǵa­nyn óz qaltasyna basa­dy. Aq­sha qolǵa tıgen soń «syn­ǵan aıaq» ta, «za­qymdanǵan kóz­de» de áp-sátte qalpyna keledi. Sodan qar­maq quryp, qalanyń basqa bury­shy­nan aýyldyń ań­qaý bala­la­ryn izdeı bastaıdy... Osy­laı­sha ssenarıı boıynsha jolǵa qo­ıyl­­ǵan bıznes taǵy qaı­talanady. Aram taǵam tatpaǵan, er na­mysyn satpaǵan qazaqtyń arly jigitteri azaıyp ketken joq pa osy? Araı ÚIRENIShBEKQYZY.