Yntymaqtastyq tamyry tereńde jatyr

TMD keńistiginde bizdiń elimizben, Reseımen birge Keden Odaǵyn qurǵan belarýs jurty qonysy irgeles jatpasa da, peıili jaǵynan Qazaq elimen dos kóńili, yntymaqtastyǵy bar el. Táýelsizdik týyn tikken 20 jyldyń ishinde eki el arasyndaǵy qarym-qatynas jibi bir túıindelmeı, qaıta eki aradaǵy barys-kelis jıileı túsken. Bizdiń tilshimiz ǵalamtor arqyly Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Belarýs Respýb­lı­ka­syn­daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi A.Smırnovpen suhbattasqan edi. – Anatolıı Vladımırovıch, mamyr aıynyń sońynda Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti A.Lýkashenkonyń elimizge sapary josparlanyp otyr. Osyǵan baılanysty eki el arasyndaǵy ynty­maq­tastyq jaıynda aıtyp ber­seńiz? – Qazaqstan Respýblıkasy men Belarýs Respýblıkasy ara­syndaǵy táýelsizdik jyl­da­ryn­daǵy ekijaqty qarym-qaty­nas jylnamasyna kóz júgirt­sek, eki eldiń yntymaqtastyǵy tarıhı mazmundy bolǵanyna jáne sondaı qalypta jalǵasyp jatqanyna kózińiz jetedi. Bu­ǵan ekonomıka kórsetkishterin, ǵylym, mádenıet, týrızm jáne sport salalaryndaǵy jetistikterdi jatqyzýǵa bolady. Qaı salany alyp qarasaq ta, bizdiń elder arasyndaǵy qarym-qaty­nas aıasynyń alýan túrliligin baıqaısyz. Árıne, bul qýan­tar­lyq jaı. Búgingi tańda biz tek ekijaqty qarym-qatynastyń sal­maqty sharttyq-quqyqtyq de­rekqoryn qurýmen qatar, bo­lashaqtyń naqty basym ba­ǵyt­taryn anyqtaı bildik. Mundaı qarqyndylyq eki el for­ma­ty­men ǵana shektelmeı, kópjaqty yntymaqtastyqtyń da oıdaǵy­daı serpindilikti kórsetip otyr­­ǵanyn atap ótken jón. Búgin Qazaqstan men Belarýs­tiń eń belsendi memleketter bolyp ta­bylatyny barshaǵa aıan – BUU, EQYU, TMD uıym­daryndaǵy múshelikten bólek, EýrAzEQ, UQShU sekildi uı­ymdarda da ózara yqpaldastyq damýda. Osy jyldar ishinde biz yn­ty­maqtastyqty uıymdastyrý­men qatar, bir-birimizge járdem kórsetýdi úırendik. Osylaısha, óz kezinde Belarýs 2005-2007 jyldar aralyǵynda Qazaqstan­nyń BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesine saılaný kan­dıdatýrasyn qoldady. Biz­diń respýblıkamyzdyń 2010 jyly EQYU tóraǵalyǵy tý­ra­ly áńgime qozǵalǵanda qazaq­stan­dyqtar belorýstardan dos­tyq qoldaý tapty. О́z kezeginde, Qazaqstan Mınskige AО́SShK jáne ShYU uıymdarynda ba­qy­laýshy mártebesine qol jetkizýge kómegin tıgizýde. Al oryn­dalǵan jumystardyń jemisin kórgen sátte, mundaı áreketterdi bir-birine tek qana bereke men tabys tileıtin shy­naıy seriktester ǵana jasaı alatynyn túsinesiń. Osyndaı oń nıet ómirdiń barlyq sala­la­ryndaǵy qarym-qatynastarda kórinisin tabýda. Qazirgi ýaqytta biz birlese otyryp, Keden Odaǵy aıasynda taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin almasýyna jol ashý úshin, qa­jetti sharttar boıynsha qyzý ju­mys ústindemiz. Qazaqstan Pre­zıdenti Joldaýynda Keden Odaǵy – bizdiń memleketteri­miz­diń ekonomıkalyq mindetterin sheshetin óte syndarly jáne naqtyly joba ekenin atap ótti. Osyǵan oraı eki elde de óner­kásiptiń damý qarqyny jaqsy ekenin ataý qajet. Al, bul uzaq merzimdi ekijaqty ekono­mı­ka­lyq yntymaqtastyqtyń senimdi negizi bolyp tabylady. 1996 jyldan bastap qazaq­stan­dyq-belorýstyq úkimetara­lyq ekonomıkalyq komıssııasy jumys isteıdi, onyń aıasynda ekonomıkanyń barlyq sala­la­ryn­da yqpaldastyq júzege asyrylyp keledi. 1999 jylǵy kelisimdi jalǵastyra otyryp, 2009-2016 jyldarǵa arnalǵan QR men BR arasyndaǵy uzaq merzimdi ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jónindegi kelisimge qol qoıyldy. Osy sátten bastap eki eldiń saýda aınalymy toqtaýsyz ósýde. Atap aıt­saq, 2010 jyly QR men BR-diń ózara saýda aınalymy 867,2 mln. AQSh dollaryn qurady, bul 2009 jyldan 2,2 esege artyq. Osy kezeńde belorýstyq eks­port 463,5 mln. AQSh dollaryn qurap, 47,9 paıyzǵa ósti, al qa­zaqstandyq eksport 5,4 esege ósip, 403,7 mln. AQSh dol­laryna jetti. Demek búgingi kúnde ekijaqty saýda tepe-teń negizde damyp keledi. Oǵan iri kompanııa­lar­dyń ókil­dikteri, Belarýs­tiń saýda úıleri, birlesken kásiporyndary kiredi. – Belarýste máshıne jasaý, radıoelektronıka, agro­ón­di­ris­tik keshender jetkilikti deń­geıde damyǵany belgili. Biz­diń elimizde osylardyń ishinde qandaı salalar boıynsha Belarýspen birlesken kásiporyn­dar jumys isteıdi? – Belarýs eliniń birshama da­myǵan ónerkásip, aýylsharýa­shy­lyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne tranzıtti áleýeti bar. Qazirgi kezde Belarýstiń ónerkásibine má­shı­ne jasaý kesheni, stanok, av­to­kólik, aýyl sharýashylyǵy teh­nı­kasyn jasaý, metallýrgııa, radıo­tehnıkalyq jáne optıka-me­ha­nıkalyq ónerkásip, aspap jasaý kiredi. Al qazaqstandyq kásip­oryn­dardyń basym kópshiliginde naqty osy belorýstyq tehnıka qoldanylady. Sebebi bizdiń tu­ty­nýshylarǵa bul tehnıka tanys, eń bastysy – baǵa jaǵynan qol­jetimdi. О́nerkásip sektorymen qa­tar, Belorýssııada agrarlyq sala da jaqsy damyǵan. BR aýyl­sha­rýa­shylyq óndirýshileriniń alýan túr­li ónimderi Qazaqstan kásipker­le­riniń de nazaryn aýdaryp otyr. Belorýstyq ǵylymnyń óndi­ris­ke qajetti naqty baǵyty bar ekenin erekshe atap ótý kerek. Irgeli jáne qoldanbaly zertteýlermen 300 uıymda shamamen 30 myń adam aınalysady. Qoldanbaly zert­teýler men zerttemeler sala­syn­da jyl saıyn 30-35 memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq baǵ­dar­lamalar júzege asyrylady. Belarýs fızıka, matematıka, jańa materıaldar, EEM úshin baǵ­darlamalyq ónimder sala­la­ryn­da irgeli máselelerdi zert­teý­diń álemdik kóshbasshylary qa­taryna kiredi. Sonymen birge, memleketterimizdiń geografııa­lyq ornalasýy da ózara qyzyǵý­shylyqty oıatady. Belarýs Eýropa Odaǵynyń shyǵys shekara­synda ornalasqandyqtan, qazaq­standyq ónimderdi EO memleketterine eksporttaýdyń dálizi desek, óz kezeginde Qazaqstan Qy­taı, О́zbekstan, Túrkimenstan, Mońǵolııa sııaqty iri memlekettermen shekaralas bolǵandyqtan, belorýstyq ónimderdi Ortalyq Azııa aımaǵyna tasymaldaýdyń tıimdi aımaǵy bolyp tabylady. Sondaı-aq Qytaı men Eýropa aralyǵynda tasymaldanatyn júk­­terdiń basym bóligi Qa­zaqstan men Belarýs aýmaqtary arqyly ótetindikten, tranzıttik dálizder­di ózara qoldaný da óte ózekti. Qazaqstan Respýblıkasynyń qazirgi kezdegi ózekti mindetteri men maqsattaryn esepke ala oty­ryp, Belarýstiń joǵaryda atal­ǵan áleýeti Qazaqstannyń ındýs­trııalandyrý úderisinde tabysty jalǵasyn tabýy yqtımal. 2010 jylǵy jáne aǵymdaǵy jyldaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty tal­da­saq, Belarýstiń Qazaqstanmen barlyq derlik baǵyttarda ynty­maqtastyq júrgizýge qyzyǵý­shy­lyǵyn tanytyp otyr. Qazirgi ýa­qytta Qazaqstan qazaqsha brendpen belorýstyq traktordy jasap shyǵarady. Oǵan suranys otan­dyq naryqpen shektelmeı, kórshi­les Ortalyq Azııa memleketterin de qamtıdy, muny jalǵas­tyrý qajet. Máselen, belorýstyq lıftter qazaqstandyq turǵyn úı sharýashylyǵynda sátti qolda­ny­lýda. Belorýstyq ónerkásipti tolyqtyra túsetin birqatar usy­nystar da bar. Birinshi kezekte Qazaqstandaǵy munaı-hımııa keshenindegi, óńdeý jáne jeńil óner­kásip salasyndaǵy dástúrli kásporyndar tur. Qazirdiń ózinde bizdiń elde belorýstyq kásip­oryn­dardyń 23 qyzmet kórsetý or­talyǵy, 30 birlesken kásip­oryn, 6 saýda úıi, belorýstyq me­kemelerdiń birshama ókildikteri men dıllerleri bar. О́kinishke qaraı, qazaqstandyq bıznes Belarýste joq desek te bolady. Al, qazir qazaqstandyq shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń Bela­rýs­tiń naryǵyna kirýdiń jaqsy múmkindigi bolyp tur. – Belorýssııa naryǵynda qa­zaqstandyq bıznestiń joq­ty­ǵynyń sebebi nede dep oı­laısyz? – Qazaqstannyń Belarýstke bir­qatar nárselerdi eksporttaı­ty­nyn ataǵym keledi. Osyǵan qa­ramastan, Belarýste birde-bir qazaqstandyq saýda ókildigi nemese iri saýda úıi joq. Meniń oı­ym­sha, bizdiń kásipkerler belsendirek bolýy kerek, tek satýmen shek­telmeı, birlesken kásip­oryn­dar qurýǵa umtylys jasaýy qajet. Mınskide 2002 jyldan bastap «Astana-Eksımbank», al qazir BTA banki qyzmet isteıdi. Onyń kapıtaly 100 paıyz qazaq­stan­dyq bolyp tabylady. Bank qara­jaty Qazaqstan kompanııalary­nyń belorýstyq kompanııalarmen shart jasaýyn qarjylandyrý úshin qoldanylady. Bank belo­rýs­­tyq bankter arasynda tabys­tylyq jáne nesıelik belsendilik pozısııalary boıynsha aldyńǵy qatarǵa shyqty, «Úzdik jyl ká­sipkeri» respýblıkalyq konkýrs­tyń «Kásipkerlerge qyzmet kórsetý jónindegi úzdik bank» nomınasııasynda laýreat atandy. Qazaqstandyq kapıtal úshin belorýstyq naryqqa otyn-ener­getıkalyq, áskerı-óndiristik kesheni, jeńil ónerkásip, máshıne­ja­saý, bank júıesi jáne t.b. sa­lalarǵa enip, jumys jasaýdyń tamasha múmkindigi bar. Bela­rýst­iń resmı jáne isker ortala­ry, bizdiń aımaq jetekshilerimen kezdesýlerimiz belorýstyq tarap­tyń qazaqstandyq ınvestısııa­lar­dy qabyldaýǵa qyzyǵýshyly­ǵyn bildiretinin kórsetti. О́z ja­ǵynan belorýstar qazaqstandyq jobalarǵa qatysýǵa nıet bildirip otyr. Ekijaqty yntymaqtastyq da­mý­yna qosymsha qarqyndylyq berý úshin, sondaı-aq Keden oda­ǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qurylýy aıasynda aǵymdaǵy jyldyń 6 mamyrynda Brest qalasynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Belarýs Respýb­lı­kasyndaǵy Qurmetti konsýl­dyǵynyń resmı ashylýy sal­tanat­ty túrde ótti. Konsýldyq Brest oblysynan bólek Grodno jáne Gomel oblystaryna qyz­met kórsetetin bolady. Al negizgi mindeti – Qazaqstan men Belarýs arasyndaǵy ekonomıkalyq qaty­nastardy damytýǵa atsalysý bo­lyp tabylady. – Siz Belarýstegi ǵylym­nyń damýy týraly aıtyp ót­tińiz. Bizdiń elderimiz arasynda bul baǵyttaǵy yntymaq­tas­tyq qalaı damýda? – 2007 jyldan bastap ǵy­ly­mı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jó­nindegi qazaqstandyq-belo­rýs­tyq komıssııa qyzmetin atqaryp jatyr. О́tken jyl men aǵymdaǵy jyldyń ózinde ǵana birtalaı kezdesýler men is-sharalar ótkizildi. Olardyń barlyǵyn tizbelep aıtyp shy­ǵý múmkin emes. Degenmen, eki el ǵalymdary arasynda ty­ǵyz baılanys ornady dep aıta alamyn. Belorýstyq tarap ener­gııa tasymaldaýshy, ǵa­rysh­­tyq jáne taǵy basqa jo­ǵary tehnologııalar sala­syn­daǵy júıeli ın­ves­tı­sııalyq jobany syıǵa tart­ty. Bul júıe endirilip, medı­sına, óner­kásip, aýyl sharýa­shy­ly­ǵy, t.b. salalarda sátti qol­danylýy múmkin. – Belarýs pen Qazaqstan­dy qashanda tyǵyz dostyq pen mádenı qatynastar baı­la­nys­ty­ratyn. Ekonomıka­lyq qa­rym-qatynastardyń damýy­nyń ózi olardyń ny­ǵaıýyna óz áserin tıgizip jatqan shyǵar. – Jalpy, bul suraq – rı­to­rı­ka­lyq. Árıne, áserin tıgizedi. Barlyǵy sonshalyqty ózara baı­lanysqany sondaı, olar birin-biri týyndatady. Atap aıt­qanda, 2009 jyly Mınskide Qazaqstannyń Belarýstegi má­de­nı kúnderi tabysty ótse, byl­tyrǵy jyly Astanada Be­larýstiń Qazaqstandaǵy máde­nı kúnderi boldy. Belorýstyq qoǵamdy bizdiń mádenıetimiz­ben, salt-dástúrimizben jaqy­ny­raq tanystyrý maqsatynda elshilik turaqty túrde ártúrli is-sharalar ótkizip otyrady. Bizdiń elderimiz arasyndaǵy mádenıet salasyndaǵy ynty­maq­tas­tyqty damytýǵa Sheteldermen dostyq jáne mádenı baılanystar jónindegi belo­rýstyq qoǵam úlken úlesin qo­syp júr. Mınsk qalasynyń Dostyq úıinde turaqty túrde qazaqstandyq jazýshylarǵa, qa­zaq halqynyń mýzykasyna, óne­rine, salt-dástúrine jáne mádenıetine arnalǵan keshter ótkizilip otyrady. Mysaly, ma­myrdyń basynda Mınskide áıgili belorýstyq aqyn N.Metlıskıı aýdarǵan Abaı Qunan­baev óleńderiniń belorýs tilindegi «Stepnoı prostor» kitaby shyqty. Jaqyn ýaqytta elshilik onyń tusaýkeserin ótkizýdi josparlap otyr. Sonymen qatar, sáýirdiń so­ńynda Mınskide Reseıdiń eń­bek sińirgen óner qaıratkeri, Be­larýs Memlekettik syıly­ǵynyń laýreaty A.Anısı­mov­tiń jetekshiligindegi Belarýs Respýblıkasynyń memlekettik sımfonııalyq orkestriniń súı­e­meldeýimen áıgili qazaq­stan­dyq skrıpkashy M.Bısen­ǵa­lıevtiń konserti ótti. Qazaq­stannyń ókil­deri «Lıstopad» halyqara­lyq kınofestıvali men «Slavıan bazary» halyq­aralyq mý­zy­kalyq festıva­li­niń qatysý­shysy bolyp tabylady. Bıyl el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna baılanysty, elshilik mereıtoıǵa arnalǵan kópte­gen is-sharalardy josparlap otyr. Atap aıtqanda, maýsym­nyń basynda qazaqstandyq jáne belorýstyq ártisterdiń qaty­sýymen dostyq konserti ótedi, Mınsk qalasynyń M.Áýezov atyndaǵy mektebinde «Qazaq­stan Táýelsizdigine – 20 jyl» konkýrsy jarııalandy. Kúzde bizdiń el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan halyq­ara­lyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııany jáne atalǵan taqyrypty ashatyn fotokór­meni ótkizý josparlanyp otyr. Sondyqtan da atalǵan is-sharalardy ótkizý belorýstyq qoǵamnyń bizdiń halqymyzdyń tarıhy, baı dástúrleri jáne ózge de salttarymen jaqyny­raq tanysýǵa múmkindik beretinine senimdimin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.