Olar alystap barady

Qarqynmen damyp kele jat­qan Qa­zaq­stannyń jetistikteri tek atajurttaǵylarǵa ǵa­na emes, búkil álemde shashyrap júrgen ıisi qazaqtyń maqtanyshyna aınal­dy. Qazaq halqynyń rýhy kó­terilip, bolashaqqa nyq senimmen qadam basqany kóńilge qýanysh uıa­la­tady. Bul – bıliktiń qazirgi ustanǵan saıasaty du­rys eken­diginiń aıǵaǵy. Iá, kóshi-qon saıasatynyń ba­ǵyt-baǵdary da jat jurtta qal­ǵan qarapaıym qazaqtardy atamekenge oralýǵa jetekteýde. Osy arada ózim jaıly azdap aıta keteıin. 2001 jyly ákem Keńes dúnıe sal­dy, О́zbekstan Respýblıkasy Navoı ob­ly­sy, Tamdybulaq aýdanynda turǵan ol kózi tirisinde «Biz qazaqpyz. Erte me, kesh pe, Qazaq eline at basyn bu­ryńdar, ózge elde sultan bolǵan­sha, óz elińde ultan bol degen», dep qulaǵymyzǵa sińire beretin. О́zimizge belgili, qýǵyn-súrgin, ashtyq jáne soǵys jyldary bala-shaǵasynyń shybyn jany úshin elden jyraqqa ketýge májbúr bolǵan qazaqtyń biraz urpaǵy ózbek jerin mekendeıdi. Resmı derekterge qara­ǵanda, sany bir mıllıonǵa jýyq. Al shyn má­ninde úsh mıllıonnan asyp jy­ǵylady. Qazaqtar Tashkent, Navoı, Jyzaq, Syr­darııa oblystary men Qara­qal­paq­stan avtonomııaly respýblıka­synda ty­ǵyz qonys­tanǵan. Olar ózderiniń tilin, ádet-ǵurpy men saltyn qatty saq­taıdy. Biraq qazaq­tar­dyń tynys-tirligine kóz jiberseń, júre­giń syzdaıdy. Sońǵy jyldary qa­zaqtardyń jappaı Qazaqstanǵa kóshýine baılanysty qazaq mektepteri jabylyp, jyl saıyn 40-50 myń qazaq balalary laj­syz ózbek mektepterge barýǵa májbúr bolýda. Sondyqtan da Tamdybu­laq aýda­nynyń qazaqtary sońǵy 7-8 jyldyń ishin­de Qazaqstanǵa jappaı qonys aýdara bastady. Kósh qamyna endi kirisip jat­qandary da az emes. Men kóship-kelmes buryn, ıaǵnı 2005 jyly Astana qala­synda ótken ekinshi quryltaıǵa qatys­tym. Birinshi ret qazaq jerin óz kózimmen kó­rip, osynshama ulan-baıtaq jerdi aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen saqtap, urpaǵyna mura etip qaldyrǵan ata-babalaryma alǵysym sheksiz boldy. Ádemi ǵımarattardy tamasha­la­dyq, dúnıe júzinen kelgen qazaq baýyrlarmen tanystym, keremet konsertterdiń kýási bol­dym. Eskendir aǵanyń «Qaıda júr­sem atameken, kókeıimde ja­tady eken, kúnniń nury uıasyna qımaı ony batady eken» degen óleńin tyńdap, kózime jas keldi, mereıim ústem boldy. Ásem Astanany kó­rip, qazaq bolyp týǵanyma qýandym, ba­qyt­tan basym aınaldy. Men ózbek jerinde ne istep júrmin degen suraq sodan keı­in-aq kókeıimde yzyńdap maza bermedi. Tashkentke qaıtyp kelip, dereý she­ka­rashy ofıser, aǵa leı­tenanttyq qyz­met­ten bosadym. «Mýrod aka, sıznı qozo­klar ıshka omaıdılar» degen ózbek baýy­rymnyń qolyn qysyp qoshtas­tym. Sóı­tip, qaıdasyń týǵan jer dep Astanadan bir-aq shyqtym. Kóshi-qon basqarmasyna qujat tap­syrý, qujat tolty­rýdyń ma­shaqatty, qudaı saq­tasyn, dush­panyma tilemes edim. Túsin­begenimdi suramaq­shy bolyp, kórshi keńsege kirsem, jeti-segiz áıel, úsh-tórt er adam – bári qazaq, bir-birimen orys tilinde sóılesip otyr. Túsinbegenimdi surap edim «Kto tebıa sıýda prıglasıl, ıdı otsıýda» dedi, sha­shyn saryǵa boıap alǵan qazaq qyzy. «Qa­zaq­stanǵa oryssha sóıleý úshin kelgenim joq» dep edim, quja­tymdy laqtyryp jiberdi. Keshe ústine basyp kirgen orystan basqa da san ult ókil­derine qaıdan kel­diń, nege kel­diń dep suramaǵan ortaqshyl qazaqtyń endi búgin, eki ókpesin qolyna alyp, júregi lúpildep ata jurtyna jetken qandasyna qyr kórsetýi, lapyldap kelgen júrekti sý sepkendeı basqany da umytyla qoıǵan joq. Jaraıdy, qazaq tilin bilmeıtinderdi máńgúrt desek, tilin bile tura eshteńe uqpaǵan­dardy ne deımiz! О́tken jylǵy halyq sanaǵy kórsetip bergenindeı, eli­mizdegi negizgi ult – qazaq­tardyń úles salmaǵy 67%-ǵa jetti. Bul nátıjege shetten kelgen 1 mıllıon qan­das­tarymyz­dyń esebinen jetip otyrǵa­nymyz málim. Degenmen, kóshi-qon salasynyń túıtkil­deri áli de shash etekten. Bas­pasóz betinde jarııalanǵan ma­qa­lalarǵa qaraǵanda, kóshi-qon kvotasy keıbireýler úshin ta­bys kózine aınalǵan kórinedi. Tipti kóshi-qonǵa qatysty bar­lyq qujattar qoldan jasalyp, ómirde joq Gogoldiń «О́li jandary» sekildi adamdarǵa kvota tólenip kelgenin qaıtersiń. Ásirese, soltústik pen ba­tysta bul tipti kásipke aına­lyp ketken sııaqty. Zańdaǵy eń úlken kemshilik – oralman men Qazaqstan úkimeti arasynda ar­naıy kelisim-shartqa otyrý týraly baptyń joqtyǵy deıdi biletin adamdar. Álemde úsh memleket Izraıl evreılerdi, Germanııa nemisterdi, Qazaqstan qazaq­tardy atamekenine kóshirýge múmkin­dik týdyryp otyr. Biraq, Izraıl men Germanııada kóship kelýshiden usynys túskende, ol adamnyń keletin jerin, isteıtin qyzmetin jáne balasynyń oqıtyn mektebin daıyn­daıdy da, keıin ony shaqyrady. Bizde ondaı júıe qalyptaspaǵan. Bizdiń qazaqtar ózderi kelip, kóshi-qon kvotasyna enedi. Endi óz basyma keletin bolsam, 2006 jyly azamattyq al­dym, Aqmola oblysynyń Al­tynaı degen qyzyna úılendim. 2007 jyly Alýa degen qyzdy, 2009 jyly Amanat atty uldy boldym. Barlyq aýyrtpalyq­tar men qıyndyqtar qudaıǵa shúkir, artta qaldy. О́zimdi týra Astanada týǵandaı sezinem, oralman degen atym da óship barady. Biraq basqa elde jaý­tańdap qalǵan aǵaıyndy aıaı­myn. О́ıtkeni, ál-aýqaty barlar kóship aldy, kóshe almaıtyndar ne isterin bilmeı sol jaqta qalyp qoıdy. Sol aýylda qal­ǵan aǵaıynnyń taǵdyry ne bolmaq? Sony oılaǵanda jú­regim shymyrlaıdy. Syrtta júrip ózbektenip, qytaılanyp, mońǵol­danyp jatqan qandas­tarymyz kúndelikti kúıbeń tirlikpen ómirlerin ótkizip jatyr. Biraq olar kúnnen kúnge qazaq­tan alystap bara jatqandaı... Jumamurat ShÁMShI, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.