Kemshiligi kóp bıýdjet

El Úkimeti 2010 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń negizgi parametrlerin oryndaý ony eki márte naqtylap, 16 ret túzetý engizgen. Keshe Májiliste ótken 2010 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepti tyńdaý barysynda osy máselege erekshe den qoıyldy. Depýtattar aldynda Qarjy mınıstri B.Jámishev pen Res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn ba­qylaý jónindegi esep komı­te­tiniń tóraǵasy O.О́ksikbaev baıandama jasady. Belgili bolǵandaı, qaryz alýdy eskergende byltyr respýblıkalyq bıýdjettiń túsimi 106 paıyzǵa nemese 3 729,2 mıllıard teńgege oryndalǵan. Onyń ishinde kiris 3 262,2 mıllıard teń­gege nemese 6,2 paıyzǵa artyq toltyrylsa, 55,9 paıyzdyq sa­lyqtyq túsimdermen oryn­dal­ǵa­ny belgili bolyp otyr. Ulttyq qor aktıvteri byltyr 2 407,7 mıllıard teńgege toltyrylsa, bıyl 1 qańtarǵa onyń kólemi 5 704,4 mıllıardqa jetken. Mınıstrdiń málimetine qara­ǵanda, respýblıkalyq bıýdjet shy­ǵystary syrtqy qaryz alý boıynsha boryshty óteýdi eskermegende, 99,1 paıyzǵa nemese 4 284,0 mıllıard teńgege atqa­ry­lyp­ty. Al 41 respýblıkalyq bıýd­jettik baǵdarlamalar ákimshi­si­nen 15-i bıýdjettik qarajatty tolyq ıgerse, 10 ákimshi buǵan qol jekize almapty. Jalpy, bıýd­jet tapshylyǵyn jabýǵa 8822 mıllıard teńgeniń ishki jáne syrt­qy memlekettik qaryzy tar­tylǵan. Emıssııalyq baǵaly qa­ǵaz­dar men syrtqy qaryz shart­tary 290,1 mıllıard teńge bolsa, ústimizdegi jyldyń 1 qańtaryna qaraǵan kúni bıýdjet qaraja­ty­nyń paıdalanylmaǵan qaldyǵy 93,4 mıllıard teńgeni quraǵan. Omarhan О́ksikbaev óz kezeginde respýblıkalyq bıýdjettiń qa­lyptastyrylýy men atqarylýy, sondaı-aq makroekonomıkalyq kór­setkishterdi boljaý barysyn­da kemshilikterge jol berilgendigin ortaǵa saldy. О́tken jyly salyqtyq bereshek 361,0 mıllıard, al salyq boıynsha bereshek 199 mıllıard teńgege jeken. Bul onyń arǵy jylmen salys­tyr­ǵanda salyqtyq bereshek 1,8 esege, al salyq bereshegi 1,9 esege ulǵaıǵanyn kórsetedi. Komıtet tóraǵasy jaǵdaıdyń bylaısha qa­lyptasýyn jalǵan kásiporyndar sa­nynyń artýymen baılanys­tyr­dy. Atap aıtqanda, 2010 jyly salyq organdary 495,6 teń­ge kóleminde salyqtar men tólemderdi anyqtasa, onyń tek 28,7 mıllıardy (5,8 paıyzy) ǵana bıýdjetke óndirilgen. Sondaı-aq bankrottyqqa ushy­ratý arqyly salyqtan jaltarý amaldary da qoldanylýda ekendigi nazardan tys qalmady. Máselen, 2010 jyly 80,0 mıllıard teńge salyqtyq bereshegi bar 2 myńnan astam salyq tóleýshi bankrot bolyp, tek 202,3 mıllıon teńge ǵana bıýdjetke qaıta­ry­lypty. «Bankrottyqqa ushyrady dep tabylǵan salyq tóleý­shi­lerdiń atynan jazylǵan shot-fak­týralardy qosymsha qun sa­lyǵy boıynsha esepke jatqyzyp, korporatıvtik tabys salyǵynan shegerý arqyly júzege asyrý oryn alǵan», dedi Omarhan Nur­taıuly osy rette. Elimizdiń Keden odaǵyna kirýi túsimderdi arttyrý úshin oń alǵysharttar jasaǵan. Alaıda bul salada da kemshilikter bar ekeni belgili bolyp otyr. Elimizden taýarlardy áketý kezinde kedendik áketý bajdaryn tóleýden jaltarý tásilderiniń biri atalǵan taýarlardy erkin saýda aımaǵyna shyǵaryp, keden bajdary salyn­baıtyn elderge qaıta eksportqa shyǵaryp otyrǵan. Kvazımemlekettik sýbektiler qyzmeti de ótkir synǵa alyndy. 2009 jyly 138 aksıonerlik qoǵam men jaýapkershiligi shekteýli serik­tes­tiktiń tek 69-y ǵana dıvıdend tólegen. Sol 2009 jylmen sa­lys­tyrǵanda debıtorlyq bere­shek­tiń 1,6 esege (45,8 mıllıard teńgege) óskeni baıqalady. Taǵy bir aıta keterligi, ótken jyly aksıonerlik qoǵamdar jar­ǵylyq qoryna 39 mıllıard teńge respýblıkalyq bıýdjetten bólin­se, bul qarjylardyń deni ekinshi dárejeli bankter shottarynda jınaqtalypty. Kvazımemlekettik sýbektiler men damý ıns­tı­týttary, ınvestısııalyq jobalar men salalyq baǵdarlamalar má­se­lesinde aıtarlyqtaı kemshi­lik­terdiń bar ekendigi nazardan tys qalǵan joq. Sonymen, esepti jyldyń so­ńynda 554,8 mıllıard teńgege res­pýb­lıkalyq bıýdjet tapshy­ly­ǵy qalyptasqan. Syrtqy qa­ryz 2008 jyly 2,5 paıyz bolsa, 2010 jyly ol 25-ke deıin artqan. Memlekettik borysh 598,7 mıllıard teńgege jetkeni málim bolyp otyr. Sóıtip, mem­lekettik borysh pen syrtqy jal­py borysh 5,3 paıyzǵa ósip, 119,2 mıllıard AQSh dollaryna jetipti. Depýtattar bıýdjettik zań­bu­zý­shylyqtar jyl saıyn qaıta­la­nyp kele jatqanyn ótkir syna­dy. Sondyqtan da bıýdjet oryn­da­lý­yn qaraýdyń pishinin ózgertý kerek degendi aıtty. Asqar TURAPBAIULY.