Keshendi jumys tabysqa bastaıdy

Halqymyz úshin ormannyń orasan paıdasy bar­lyǵyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Ol bizdiń tabıǵı baılyǵymyz ǵana emes, rýh terbeter qym­bat qazynamyz. Muny búkil qol jetken tabysta­ry­myz ben qol sozar jetistikterimizben de baıla­nystyra qarastyratynymyz sondyqtan. Máselen, Qazaqstannyń álemniń ozyq elderimen tereze teńestirý mindeti tabıǵı ortanyń turaqtylyǵy men ekologııalyq júıeniń qolaıly sharttarymen tikeleı qabysyp jatyr. Al atalǵan mindet­terdiń oıdaǵydaı júzege asýy sala damýyn ǵylymı turǵyda qamtamasyz etýge, orman sharýashylyǵy óndirisine zamanalyq izdenister men tal­damalardyń ozyq úlgisin batyl da tıimdilikpen engizýge baılanysty. Osy oraıda, óz tarıhyn 1957 jyldan bastaıtyn biregeı ınstı­týtymyz memleket alǵa tartqan tapsyrmalar deńgeıinde qa­rym-qaırat tany­typ otyr­ǵanyn atap kórsetken lázim. Memlekettiń orman qory 28,5 mıllıon gektardy, ıaǵnı, respýblıka aýmaǵynyń 10,5 paıyzyn alyp jatyr. Al taza orman alqaby 4,5 paıyzdan endi asty. Munyń barlyǵy elimizdegi 10 tabıǵı qoryq, 9 memlekettik ult­tyq tabıǵat parki, 4 memlekettik tabıǵat re­zer­vaty, taǵy basqa vedom­stvolardyń qa­raýynda. Onyń ústine, oblys ákimdikteriniń enshisindegi 126 orman sharýa­shylyǵy memlekettik mekemesi jumys isteıdi. Respýblıka aýmaǵynyń 4,5 paıyzyn ǵana alyp jatqan orman álemi úshin bul az qurylym emes. Biraq, Úkimet osynshama qýat kózin bolashaq­ty oılaı otyryp, sanaly túrde quryp otyr. Olardyń úılesimdi jumysyn qamtamasyz etýdiń mańyzdy bir tutqasy bizdiń ınstıtýt ujymyna júktelgen. Maqsat – orman resýrstaryn saqtap, onyń árbir óskinin tıimdi paıdalaný arqyly úzdiksiz jańǵyrtyp otyrý. Bul baǵyttaǵy zertteýlerimiz negizgi tórt sharalar keshenin biriktiredi. Birinshi sharanyń qo­rytyndylary seleksııa jáne bıotehnologııa negizinde qundy gendik qordy suryptaý men alý nátı­je­lerin kózdeıdi. Orman rezervatynyń tektik ma­ńyz­dy elementi topyraq qu­narynyń sandyq jáne sapalyq sıpattamalaryn ǵylymı negizde dál úı­les­tirýge baılanysty bol­maq. Instıtýt ǵalym­da­rynyń kóp jylǵy qa­jyr­ly eńbeginiń nátıje­sinde «Býrabaı» MUTB qoınaýynda qaraǵaıdyń óte sırek kezdesetin onnan astam túri joıylyp ketýden aman qaldy. Sondaı-aq, QazNIILH dendrobaǵyndaǵy túgen­deý jumystarynyń bary­synda orman aǵash­tarynyń 49 tegi, túri men býdan­dary anyqtaldy. Batys Qazaqstannyń jartylaı shóleıtti (Jánibek stasıonary) jaǵdaıynda aǵash­tyń 10 jáne talshybyqtardyń 8 túri adap­ta­sııa­lyq ólshemmen bolashaǵy zor dep baǵalanýda. Keshendi qyzmettiń ekinshi býyny Qazaqstan aýmaǵyndaǵy taýly jáne qyratty orman alabyn basqarýdyń ǵylymı negizdelgen sharalaryn qa­lyptastyrýdy qamtıdy. Kendi Altaı ormanda­ryn­daǵy tabıǵı jańǵyrý ǵalymdar eńbeginiń súbeli qaıtarymy deýimiz kerek. Topyraq quna­rynan bastap, oǵan túsken dánniń ereksheligin sátti suryptaý nátıjesinde, 30 jyl merzim­de óskinder sany 4 ese ósip, bir gektarǵa 20 myń danany qurady. Onyń ústine, bolashaq baǵ­dary­men Qazaqstan qyrattaryndaǵy orman aǵashta­rynyń ekologııalyq-ekonomıkalyq baǵamy, aralas óskinderdiń 1 gektarǵa shaqqandaǵy óngishtigi men shyǵynynyń boljamy eseptep shyǵaryldy. Zertteý derekteriniń anyqtamalyq-normatıvtik toptamalary múddeles uıymdarmen qatar, kópshi­liktiń ıgiligine jaratylýda. Qostanaı oblysynyń orman alqabyndaǵy organıkalyq kómirsýteginiń qory 7,1 mıllıon tonna kóleminde esepteldi. Qalyptasqan jaǵdaı­da, 1 gektar orman aǵashy atmosferadan bir mezette 6,6 tonna kómir qyshqylyn sińirip, 4,8 tonna ottegin shyǵarady. Muny aqsha qarajatyna aınaldyrsaq 174 AQSh dollaryna teń bolady. Ormandardy tabıǵı aýytqýshylyqtardan, túr­li keselder men zııankesterden qorǵaý sharala­ryn anyqtaý biz qoldanyp jatqan sharalardyń aıryq­sha mańyzdysy sanalady. Almaty oblysynda jasyl jelektiń 29,2 paıyzy, Jambyl oblysynda 3 paıyzy, Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda 4,6-11,4 paıyzy aınalymnan shyǵa­rylǵan. Aqmola oblysynyń 2402 gektar, Qaraǵan­dynyń 2242 gektar, Soltústik Qazaqstan oblysy­nyń 5037 gektar orman alqabynda ǵalymdar usynysymen karantındik sharalarmen qatar, aǵashtardy sanıtarlyq kesý, basqa da aldyn alý sharalary júrgizilýde. О́kinishke oraı, burynǵy­synsha, órt oqıǵalary orman alqaptaryn aıaýsyz jalmap barady. Bul búkil álemdi tolǵandyryp otyrǵan másele. Biz elimizdiń ár aımaǵyndaǵy 2 memlekettik orman sharýashylyǵy mekemesi men 4 memlekettik ulttyq tabıǵat parkinde zertteý jumystaryn júrgizip, osynyń negizinde kóp baǵytty nusqaýlyqtar daıyndadyq. Instıtýt ujymy «Ormandy jańǵyrtý jáne qorǵanystyq orman alabyn ornalastyrý tehno­logııasy» jobasy negizinde tıimdi zertteýler júr­gizýde. Kendi Altaıdyń ormandy qalyptas­tyrýshy negizgi daqyl­daryn suryptaý nátı­jesinde aǵash kóshet­terin egýdiń tıimdi nusqasy jasalyp, ondaǵy óskinderdiń boı tikteýi men ónim­diligi jaqsy baǵalanyp otyr. Jam­byl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń shóleıt aımaǵynda qara sekseýil otyrǵy­zýǵa jaramdy topyraq qunaryna baǵam jasalyp, kóshet­terdiń qalypty ósýi jumysymyzdyń tıimdiligin kórsetti. Soltústik Qazaqstan jaǵdaıynda 10,0 h 1,5 metr dıagonaldyq topta ornalasty­ryl­ǵan ushpa-úlpildek tektes aǵash kóshet­teri qolaıly agromelıoratıvti materıal sanalady. Atalǵan bıotoptar joǵary ón­gishtik qasıetke ıe (40 jyl ishinde qaıyń­nyń 99 paıyzy, qylqan japy­raqtylar­dyń 76 paıyzy orman qoryn tolyqtyr­dy). Tipti, qurǵaqshylyq qyspaqtaǵan 2010 jyldyń ózinde qalypty jáne qara topyraqty jer qyrtysyna ornalasty­ryl­ǵan óskinder ónimdiligi 40-65 paıyzǵa jetti. Ǵylymı negizdemeler aldaǵy kezde kórsetkishtiń anaǵur­lym óse túsetinin aıqyndaıdy. Sondaı-aq, Aral aımaǵyn­daǵy jer qunaryn uzaq merzimdi zertteý bary­synda jekelegen ýchaskelerde sekseýildiń – 80,3, al tobylǵynyń 16,9 paıy­zynyń turaqty ón­gishtigi qalyptasty. Al, 2011 jylǵy ǵylymı-zertteý jumystary­nyń barysynda bizdiń qyzmetimizdi paıda­lanatyn áriptesterimizge 15 usynys pen ádistemelik nus­qaý­lyq joldanatyn bolady. Onyń ústine óngish­tigi joǵary qaraǵaıdyń 2 jáne qaıyńnyń 2 túrin aınalymǵa qosýdy josparlaýdamyz. Keshendi qyz­metimizdiń qory­tyndysymen buqaralyq aqpa­rat quraldarynda 87 ǵylymı maqala jarııalandy. Ujymymyz bir ınnovasııalyq patentke ıe bolsa, ǵalym­da­rymyzdyń tuqym suryptaýdaǵy eńbegi 3 avtorlyq patentpen atap ótildi. Instıtýtymyzda 12 semınar, bir ǵylymı-praktıkalyq konferensııa shaqyrylyp, kásibı biliktilikti jetildirý kýrsynda orman sharýashylyǵynyń 108 qyz­metkeri oqýǵa tartyldy. Bolat MUQANOV, «Qazaq orman sharýashylyǵy» ǴZI dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory. Aqmola oblysy, Býrabaı aýdany.