Dáneker

Kúndelikti tirshilikte, onyń ishinde qyryq jyldan astam boıy etene bop ketken, aýzynan balalyqtyń ýyz dámi endi kete bastaǵan shaqtan bastap ara­lasqan etjaqyn adamnyń jaqsy qasıetterin   baǵalap, oı salyp qaraı bermeısiń. Bári de úı­renshikti, burynnan solaı jáne solaı bolýǵa tıis sııaqty. Sondaı bir tosyn jaıtqa bıyl kýrs­tastarym Júrsin men Esen­niń ıgilikti qýanyshtary tusyn­da  kýá boldym. Qulyn-taıynan beri oı­­naq­tap ósken adam­dar­dyń ázil-qaljyńdarynan ezýimiz ta­lyp, sóıleýge shamamyz joqtaı kóri­nip, tún ortalatyp úıge qaıt­­tyq. Ázildiń taqy­ry­bynan basqa jaılardyń bári de úı­renshikti. Kýrstastardyń ba­syn qosyp, kimniń qaıda ekenin, aman-saýly­ǵyn bilip, ózgergen mekeni men «shaıtanqulaq­tary­nyń» sanyn qa­tırasyna túsirip, ýaqtyly baıandap turatyn sol Ońalbaı baıaǵy. Tek bul joly biz biletin tynymsyz Sıez Bási­bekov pen Saılaýbaı Pernebaev aǵalarymyz sııaqty májilis pen otyrys kezinde tynym tappaı, ıilip-shal­qaıyp, qısaıyp-túze­lip, oty­ryp-turyp, arasynda al­bomyn kórsetip, ondaǵy ózi­miz túsi­ril­gen sýretterdiń ýaqy­tyn aı­typ jiberip, tura júgi­retin mazasyz fototilshiniń áde­tin boıyna «juqtyryp» alyp­ty. Onyń bul minezin san-saqqa júgirtip: «Tegin fototilshilikti úırengen joq. Qazir esik al­dynda turyp sata­dy. Sóıtip bız­nes jasaıdy», «Joq, ol sýretti erteń shyǵa­ryp, albom jasap, kelesi bas­qosýda bazar baǵasymen ákele­di», «Áı, osy­myz bizdiń ústimiz­den qupııa derek jıyp júr», «Sonda kimge qyzmet etedi?», «Áı, bizdiń Ońal­baı SRÝ-dan tómen tús­peıdi. Qymbatqa baǵa­laı­dy. Al­maty, Astana, Qyzyl­orda ara­syn­da júrgen shyǵynyn solaı óteıdi», – destik. Oǵan óz kýrsynan «jerip júrgen» Kópen kelip tuzdyq qosqan soń, bul áń­gi­meniń ózi bir keshke sozylyp, taqyrybymyz burynǵydan góri keńeıip, halyqaralyq qaýipsiz­dik deńgeıine kóterilip ketti. Endi, mundaı «qupııa agentti» jalǵyz jiberýge bolmas dep, Esaǵań – Esen kýrstasym ony úıime qondyrýdy maǵan senip tapsyr­dy. Jolaı jáne úıde Ońal­baı­dyń bazarlyǵyn túgen­dep: «Shaı­ǵa qosatyn shekerińdi nege sala kelmegensiń?», – dep shymshylaı otyryp janynan tastamaıtyn «shónshigine» kósh­tim. Qazyna­syn aqtara otyryp, bir kóne albomdy ońashalap qoıdy. Sy­ńaıy – meniń na­zarymnyń tús­kenin qalamaıdy. Dereý: «Áı, seniń barlyq agenttik aqparat­taryń­dy jınaqtap júrgen qa­tırań osy bolmasyn. Erteń Jan­bolattyń úıindegi basqosýda habarlaımyn. Esen suraıdy, Sáý­lebek prokýror retinde sanksııa beredi, Júrsin aıtysqa taqy­ryp etip alady, Nesipbek tarıhı dastan jazady. Sodan keıin esebin Janbolat «Egemenge» shyǵa­ra­dy», – dedim. «Qoı. Qoısań­shy», – dep tur­dy da: «Eı, qoımadyń ǵoı. Oqı ǵoı. Men júrgen jerimde jaqsy adamdarmen jolyqsam, solardan qol­tańba alamyn. Sýretke túsiremin. Keıin, qajet etse, óz­deri­ne beremin.  Meniń «agentti­gim­­niń» esebi osy», – dedi. Qunyn suraıyn dep umsyndym da, al­bomdy ashyp qalyp, tanys bir ja­zýdy kórip, tyna qaldym. Onda: «Ońalbaı baýyrym! Omby­daǵy oń sapar  –  shýaqty kúnder men tylsym túnder eske túsken saıyn ózińdi eske ala bermeske laj bar ma?! Ońalbaı, ylǵı da amandyqta, jol ústinde, jaqsy­lyq sátterde qaýysha bereıik. Saǵat Áshimbaev. 22.07– 91», – dep jazypty. Boıym shymyrlap ketkendeı boldy. «Taǵy neń bar?», – dedim. «Ár jaǵyn oqysaı», – dedi ol. Oqy­dym. «Qurmetti Ońalbaı! «Omby­daǵy shýaqty kúnder» atty oıly maqalańdy oqyp, ózińmen sol Omby jerinde júzdesip, tany­syp, tabystyq. Eki el arasyn­daǵy dánekerlik, altyn kópirlik, azamattyq qasıetterińe shyn sú­ıine, tebirene qol qoıdym. Qur­metti Ońeke! О́zińe eń izgi tilektermen qazaqtyń án, kúı sharýa­shylyǵynyń turaqty ókili, «Qo­ja Ahmet Iаsaýı» atty án-tolǵaý shyǵarǵan zamandasyń – Shámil Bısenǵalıuly Ábiltaev. 19 shilde, 1991 jyl. Almaty – Omby». Kelesi betti ashqanymda sol kezde juldyzy endi ǵana kó­teril­gen Shymbolat aqynnyń qoltań­basy kózime tústi. Eriksiz oqı bastadym. «Ońalbaıǵa!» – dep bas­talypty sóılem: Syrda týǵan syrlasym, Aınalaıyn Ońalbaı! Bir aýyz óleń jazaıyn, Turǵanda tilim joǵalmaı. Zorlyǵyna myqtynyń, Júrgen jan edim kóne almaı. Qyryqqa jasym kelgenshe, Tirligim qoıdy-aý ońalmaı. Arqada ótti kóp jyldar, Syr boıyna soǵa almaı. Otyz jyl júrdim shahtada, Jyrshylyq óner qona almaı. Dúbirli toıǵa qosyldym, Jer astynda joǵalmaı. Áli de júrmin óleńniń, Kúmbezin ásem soǵa almaı. Solaı da, solaı, Ońalbaı, Er jigitte arman joq, Paıdasy tıse, qoǵamǵa-aı!.. «Qazaǵym!» – dep júresiń, Baıaǵy zaman bolar ma-aı. Shámildiń kúıi tógilse, Ertistiń sýy tolar ma-aı. Ombyda ótken kóp jaqsy, Arman ne bolsań, solardaı! Omby qalasy. 19 shilde,  1991». Mynada Shymbolat jyraýdyń jeke ómir betterimen qosa, týra sol kezdegi qoǵamnyń kókeıin tesken másele de qamtylypty. Ertis­tiń deńgeıi tómen túskenin qazir umyta da bastadyq qoı. Ári qaraı bettegende Qudaıbergenniń, Toq­syn­nyń, Ýáıistiń, Luqpannyń, Se­kenniń, taǵy da basqa óner juldyz­dary­nyń qoltańbasy bar eken. Albom Nesipbektiń «tarıhı das­tanymen» aıaqtalypty. Az únsiz qaldym. Ońalbaıdyń ıgi jaqsy­nyń tilegin jıǵan myna qor­mal­dyǵyna rıza boldym ári tań qal­dym. Endi sonyń jónin suradym. – О́ziń bilesiń, gazette júrgen kezimde aýdandyq partııa komı­teti­niń birinshi hatshysy shaqy­ryp aldy da, meni par­tııalyq tap­syrma retinde aýdan­dyq mılısııa bólimi basty­ǵy­nyń oryn­basary etip jiberdi. Qarsylyq jasaı al­maı­syń. Oǵan Qasym Qaısenov aǵamyz­dyń septigi tıgen sııaqty. Sodan Ombydaǵy mı­lısııa mektebine oqýǵa bar­dym. Ondaǵy qalyń qandastyń turmysymen tanys­tym. Qazaqy mádenıetke sýsap otyr eken. Birden Alma­ty­ǵa soǵyp, sol má­seleni kóte­rip maqala jazdym. Saǵat aǵa­myzǵa jolyqtym. «Aı­tys» pen «Ta­mashany» saǵynyp otyrǵa­nyn aıttym. Baspasóz de, el de birden qoldap áketti. Sákeń bul amanatty Ortalyq Komıtetke jetkizdi. Arada biraz ýaqyt ót­ken soń qazaq máde­nıeti­niń Om­bydaǵy kúnderin ót­kizý týraly sheshim qabyldandy. Saǵat aǵa meni shaqyrtyp alyp, uıymdas­tyrý komıssııasyna ókil etip qosty. Sóıtip, eki jurttyń ara­syna dáneker boldym. Omby­lyq­tardyń esinde ol kúnder máń­gi qaldy. Dán rıza. Myna qol­tańbalar sol kúnderi al­bom­ǵa tústi», – dedi. Uzaq oılanyp qaldym. 1991 jyldyń shildesindegi qazaq mádenıetiniń Ombydaǵy kúnderi halqymyzdyń táýelsizdik rýhyn oıatqan alǵashqy bostandyq ny­shanynyń biri edi. Soǵan Ońal­baıdyń dáneker bolǵanyn men de, kýrstastary da, jalpy qaýym da bımaǵlum. Osydan 42 jyl bu­ryn KazGý-diń aldynda tanysqan Ońalbaıdyń sodan beri kýrstas­tarynyń basyn qosý­dan jalyq­paı kele jatqanynda, onyń bo­ıynda osyndaı bir týma dáneker­lik qasıet bar eken ǵoı degen oıǵa qaldym. Sonyń kýá­sindeı álgi qatıradaǵy Omby­daǵy «Qa­zaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy Soltan Esenbolov at­ty azamat­tyń: «...Se­niń qazaq halqy úshin jasap júr­gen namy­syńdy jú­rek­pen qabyl­dap, únemi sol eń­begiń jalyndaı janyp, halqyń atyńa rıza bola bersin», – degen qoltańba­syn­daǵy tilegine bar­lyq kýrstas­tar atynan qosyla otyryp,  osy joldardy aıaqta­ǵym keledi. Shirkin, eldi elge qosyp, ár jaqsynyń jan syryn qoltań­bada qaldyratyn osyndaı bir dáneker azamattar kóp bolsa ǵoı! Tursyn JURTBAI, fılologııa ǵylymdarynyń  doktory, professor. Astana.