Ázirbaıjan fýtboly týraly ne bilemiz?

Eýropa chempıonaty irikteý týrnırine qatysyp jatqan Qa­zaqstan quramasy 3 maýsym kúni Astananyń «Astana-Arena» sta­dıonynda Ázirbaıjan ulttyq komandasyn qabyldaıdy.  «Ázirbaıjan fýtboly» týra­ly sóz qozǵaǵanda, bizdiń esimizge eń birinshi bolyp sonaý keńes kezeńinde kóringen Bakýdiń «Neftıanıgi» túsedi. Ol zamanda odaq­tas respýblıkalar astan­a­lary atynan túsetin jalǵyz komanda sol jumhurııattyń qura­masy sııaqty edi. Kezinde osy munaıly óńir fýtbolynyń flag­many sanalǵan «Neftıanık» te sol esepte boldy. Ol bizdiń «Qaı­rat» sekildi KSRO halyq­tary spartakıadalarynda res­pýb­lıkanyń bas jasaǵy retinde udaıy óner kórsetip otyrdy. Bizdiń bul jerde keıinirek (1968 jyldan) «Neftchı» atana­tyn ko­man­danyń «Neftıanık» bol­ǵan ke­zeńin aýyzǵa alyp otyrǵan sebebimiz, ol osy ataýmen júrgen 1966 jyly Odaq chempıonatyndaǵy eń joǵary tabysyna qol jetkizip, birinshi jáne sońǵy ret qola júl­de­ger atandy. Al qazaq jáne ázir­baı­jan fýtbolynyń deńgeıleri sol jyldary Almatynyń «Qaı­raty» men Bakýdiń «Neftıanık» («Neftchı») komandalary arasyn­daǵy kezdesýler arqyly aıqynda­lyp tur­dy. Bul jasaqtar KSRO chem­pıo­na­ty «A» klasynyń joǵa­ry tobynyń 1960 jyldan 1988 jy­lǵa deıingi aralyǵyndaǵy ke­zeń­de bir-birimen 40 márte kezdesip, solardyń teń jartysynda, ıaǵ­nı 20-synda alma­ty­lyqtar jeńis­ke jetti. Taǵy 4 oıyndy teń aıa­q­taǵan bizdiń jerlesterimiz qalǵan 16 matchta jeńis tizginin qarsy­las­taryna berip qoıdy. Osy kezdesýlerde eki komanda bir-biriniń qaq­pasyna 48 retten dop soǵyp, teń nátıje tirkedi. Mine, baı­qalyp turǵandaı, bakýlik ko­man­danyń birinshiliktegi tabysy bizdikine qara­ǵan­da, qomaqtylaý kó­ri­ngenimen, eki jaqty kezdesýler­diń yńǵa­ıynda almatylyqtardyń desi birshama basym shyqty.  Munyń esesine, Apsheron tú­b­e­gine fýtbol oıyny Qazaq saha­ra­syna qaraǵanda, burynyraq bardy. Buǵan, álbette, osyndaǵy munaı ken oryndaryn ıgerýge aǵylshyn ká­sipshileriniń ara­lasýy tikeleı áser etti. Sonyń negizinde ázerı­lerdiń alǵashqy fýtbol klýbtary 1905 jyly paıda boldy. Olardyń barlyǵy derlik Baký munaı óner­kásibi kom­panııalarynyń attarynan óner kórsetti. Al respýblı­kadaǵy birinshi resmı chempıonattyń óte bastaýy 1911 jylmen tuspa-tus ke­ledi. Eger Qazaqstandaǵy eń alǵash­qy fýtbol komandasynyń 1913 jy­ly Semeıde «Iаrysh» («Jarys») degen atpen qatarǵa turǵanyn eske al­saq, ázirbaıjan qardashtary­myz­dyń bizden sál de bolsa alda turǵanyn ańǵarý qıyn emes. Olar ózderiniń birinshi halyqaralyq ja­rystaryn 1912 jyly ótkizdi. Osy joly «Baký» komandasy Tbılısıde jergilikti «Sokol» komandasymen ushyra­syp, 4:2 esebimen jeńip shyqty. Ázirbaıjan Respýblıkasy KSRO-dan bólinip, táýelsizdik alyp shyqqannan keıin, 1992 jylǵy naý­ryzda fýtbol federasııalarynyń assosıasııasyn qurdy. Ol 1994 jyly ÝEFA men FIFA-nyń qu­ram­daryna qabyldandy. Táýelsiz Ázirbaıjan alǵashqy derbes ult­tyq birinshiligin ótkizýdi 1992 jyly qolǵa aldy. Osy jyly chempıonat júldesin sarapqa salýǵa rekordtyq mólsherdegi úmitkerler – 26 komanda qatysty. Búginde birinshiliginde turaqty 16 jasaq kúsh synasatyn Ázirbaıjan eli bul dodany Eýropada keńinen taraǵan eki aınalymdyq júıemen, ıaǵnı kúz-kóktem kezeńi boıynsha ótkizedi. 2008-2009 jylǵy maý­sym­nan bastap mundaǵy Joǵary lıga bizdegideı «Premer-Lıga» atandy. Osy kezge deıin Ázirbaıjan quramasy 4 retten álem jáne Eýropa chempıonattarynyń irikteý týrnırlerine qatysty. Álbette, olarda aýzymen qus tisteıtindeı tabys­tarǵa jete almaǵany aıtpasa da túsinikti. Biraq terme komanda tirshiliginde ilgeri órleý­shi­liktiń bar ekendigi eshqandaı kúmán týǵyzbaı­dy. Aıtalyq, áze­rı mıllı jasaǵy 1996 jyly márege jetken Eýropa chempıo­natynyń irikteý jarysynda 10 oıynnyń bireýinde ǵana teń tú­sip, qalǵandarynda utylyp, so­ny­men qatar, qarsylastar qaqpa­syna 2 dop qana salyp, ózine 29 dop jiberip alsa, 2008 jyly 12 oıynda 1 je­ńis, 2 teń jáne 9 je­ńi­lis nátıje­simen dop aıyr­ma­syn 6-28 etti. Álem chem­pıonaty úshin irikteý týrnırlerinde de osyndaı oń sapalyq ózgerister bar. Onyń 1998 jyly aıaqtalǵan do­dasynda 8 oıynda 1 ret jeńip, qal­ǵan­daryn túgel jeńilis­pen bitirgen, dop aıyrymyn 3-22 kór­setkishimen tııanaqtaǵan áze­rıler 2010 jylǵy kómbede 10 oıyn­­daǵy 1 utys, 2 teń jáne 7 uty­lys kór­set­kishimen qosa, 4-14 degen dop aıyr­mashylyǵyn ja­sady. Eýropa birin­shi­liginiń qazir­gi besinshi márte ótki­zip jatqan týrnırinde de ázerı­ler­diń dál qa­zirgi jaǵdaıy bizdikinen táýirleý. Atap aıtqanda, olar 4 oıyn­da 1 ret jeńis­ke jetip, 3 márte jeńilip, 3 upaımen týrnır kóshi leginde besinshi bolyp keledi. Dop aıy­rymdary – 3:13. Al odan bir oıyndy artyq ótkizip, sońǵy oryn­da turaqtap qalǵan Qa­zaq­­stan qura­masy esebinde ázirge je­ńilis­ten bas­qa kórsetkish joq. Onyń ústine osy 5 oıynda qar­sy­lastar qaq­pasy qul­pyn bir ret te dál kóz­deı almadyq. О́zimizge ótkiz­gen dop sany 14-ke jetti.    Táýelsizdiń jyldarynda osy eki baýyrlas eldiń quramalary bir-birimen 8 márte kezdesti. Olar­dyń arasynda Eýropa birinshiligi úshin irikteý oıyndar da, joldas­tyq kezdesýler de bar. Munda qarsylastar kórsetkish­teri barlyq jaǵynan te­pe-teń tú­sip tur. Atap aıtqanda, olar bir-bir retten jeńiske jetip, al­ty oıyndy teń bitirgen. Eki jaqtyń bir-birleriniń qaqpalaryna tú­sir­gen doptary da birdeı – 8:8. Eki komandany da sheteldik mamandar jattyqtyrady. Atap aıtqanda, ázerıler mıllı terme komanda­sy­nyń tizgini nemis Bertı Fogtstiń alaqanynda bolsa, biz bas jasaq delbesin cheh Mıroslav Beranektiń qolyna bergenbiz. Bizdiń jattyq­tyrý­shy osy joly óziniń resmı matchtaǵy tusaýyn kespek. Ázirge onyń Belarýs qu­ra­masymen ótken joldastyq kezdesýdi 1:1 esebimen teń aıaqtatqan kórsetkishin ǵana bilemiz. Al osynyń aldynda bizde de qurama bıligi nemis bapkeriniń qolynda bolǵan. Ol kóktetpegesin, ótken jyldyń aqyrynda onymen aqyry qoshtasýǵa týra keldi. Fýtbol mamandary qazir Astanada ótkeli turǵan bul match ná­tı­jesiniń eki komanda úshin de bet­bu­rysty kezeń bolýy yqtımal eke­nin aıtyp otyr. Sondyqtan eki qu­ra­ma­nyń da jaýapty oıynǵa jan-jaqty daıyndalyp keletin túri bar. Eki jaq ta budan birqatar ýaqyt buryn osy kezdesýge qaty­sýy múmkin oıynshylardyń uzyn-sonar tizimin jasap qoıdy. Bizdiń quramaǵa bir­qa­tar ýaqyt­tar­ǵa so­zyl­ǵan úzilis­ten keıin Samat Smaqov qaıtyp oral­dy. Onyń esesine, bas koman­da­nyń sońǵy kezderdegi lıder­leriniń biri, elimizdiń ótken jylǵy úzdik fýtbolshysy Nurbol Ju­mas­qalıev joq bul sapta. Ázirbaı­jan­dar bas jattyq­ty­rý­shysy Bertı Fogts 3 jáne 7 maýsym kúnderi Qa­zaq­stan jáne Germanııa koman­da­larymen kezdesý úshin belgilegen qu­ramda mundaı ózgerister joq esebi. Al olardy tizip kórsetip berý jankúıerge pá­lendeı artyq máli­met bere qoıady dep oılamaımyz. Sebebi, bizdiń qa­zirgi quramada kezinde «Qaırat­tyń» tarlandary ta­nyl­ǵan myq­ty­larmen deńgeı­lese alatyn bir­de-bir fýtbol­shynyń joq ekendigi tárizdi, ázir­baıjandar sapynda da sol za­mandaǵy Bakýdiń «Neftıanıginde» atoı salǵan Alekper Mamedov, Iýrıı Kýznesov, Aleksandr Semın, Vıacheslav Brýhtıı, Iаshar Babaev, Kazbek Týaev, Edýard Markarov, Anatolıı Banıshevskıı, Nı­kolaı Smolnıkov, Rafık Kýlıev, Vıtalıı Shevchenko, Igor Ponomarev syndy juldyz­darmen shegine shendes keletin eshkim kórinbeıdi. Serik PIRNAZAR, Astana.