Táýelsizdik tańymen túlegen Tekeli

 «Bolashaqtyń irgesin birge qa­laı­myz!» atty Elbasynyń halyq­qa Joldaýynda «Bıyl – biz úshin erekshe qasterli jyl. Biz el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qa­dam bastyq», dep ýaqyt jaýapkershiligin alǵa tartqanyn túsingen­dikten qaı salada bolsyn ju­dy­ryqtaı jumylyp, eńbektiń qaıta­rymyna qol jetkizýdi alǵa qoıdyq. Tarıhtyń altyn tábárigi retinde qazaq eline zor qýanysh syılaǵan ótken ǵasyrdyń toqsan biriniń yzǵary, jeńisi men jemisi bolǵa­nyn umytpaımyz. Osylaısha al­dy­myzdan ashylǵan aıdynnyń tý­laǵan tolqynyna qajyrly qaırat, muqalmas jiger, úlken jaýapkershilik qajettiginen jas memle­ket­tiń tizginin ustaǵan Elbasymyz tý­ǵan halqyn bolashaqqa asqan kóre­gen­dikpen bastap, elimizdi strate­gııa­lyq damý jolyna alyp shyqty. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylda­rynda ózge óńirlerdegideı ýaqyt synyn ótkergen Jetisýdyń injý-marjany Tekeli qalasy jańa ǵa­syrda joǵyn túgendep, qaıta tú­ledi. Keler jyly qurylǵanyna alpys jyl tolatyn Tekeliniń jer qoınaýyndaǵy baǵa jetpes baıly­ǵyn zertteý 1927 jyldan basta­lyp­ty. Quramynda qorǵasyn, my­rysh, kúmis, kadmıı, germanıı, taǵy bas­qa tústi metalldyń iri ken orny ta­bylǵan. Sodan keıin munda qor­ǵa­syn-myrysh kombınaty, ken baıytý fabrıkasymen qosa ju­mys­shylar kentiniń qurylysy bastalady. Qa­na­­tyn jaıyp, qaryshtap damyp, 1952 jyly qala dárejesin alǵan Te­keli 6133 gektar aýmaqqa ornalasqan. Jońǵar Alataýynyń soltústik sileminiń batys bókterin uzyny­nan-uzyn kólbeı ornalasqan Teke­liniń Rýdnık kentimen qosa eseptegende búgingi halqynyń sany 28 myńnan asyp jyǵylady. Kóp ult­tyń basyn biriktirgen qalamyzda qazaq, orys, tatar, nemis, ýkraın jáne taǵy basqa ult ókilderi ortaq maqsatta, bir tilekpen tirshilik keshýde. Al slavıan, káris, tatar-bash­qurt ult­tyq mádenı ortalyqta­ryn­da ár ult­tyń tarıhı-mádenı qundylyq­tary dáriptelip, birlik pen yn­ty­maq, tatýlyq týy jelbireı túsken. Ásem tabıǵaty kórgen jannyń tańdaıyn tamsandyratyn aspanmen talasqan taýlary, jasyl jelekti baýlary janǵa da, malǵa da qutty meken. Jetisýdyń jaqutyn­daı Qora, Shaja, Tekeli jáne Qa­ratal ózenderi birimen biri jalǵasa taýly ólkeniń sánin keltire, syl­dy­raı aǵady. Qoınaýy kenge toly qalanyń dańqy Keńes odaǵy kezinde dúbir­lep turdy. Uly Otan soǵysynda jaý­ǵa qarsy atylǵan árbir toǵy­zynshy oq Tekeliniń qorǵasynynan jasalypty. Kendi qalaǵa tabıǵat baılyǵyn ıgerem deýshiler jan-jaqtan aǵyldy. О́ndirisi órlegen qalanyń turpaty men halqynyń turmysy da jaqsara tústi. Negizgi ken qory túgesilip, óńirdiń ómir ózegi bolǵan qorǵasyn-myrysh kom­bınatynyń jumysy báseńdegen kezde el bastaǵan azamattar batyl sheshimder jasap, tirshilik jańa arnasyn tapty deýge bolady. Toq­sanynshy jyldary shaharlyqtar bar qıyndyqty kóppen birge kó­terdi. Árıne, syrttan kenen baı­lyqqa kenelem dep kelgenderdiń bir legi údere kóshti. Biraq, ýaqyt tezine tózgen Tekeliniń tizesi búgilmedi. О́nerkásibin órkendetýdi jolǵa qoıǵan qala elimizdegi damý stra­tegııasynyń izimen ilgeri basty. El Prezıdentiniń jyl saıynǵy ha­lyq­qa Joldaýlary júktegen mindetter halyqtyń ál-aýqatynyń kó­terilýine, túrli salanyń tyń ba­ǵyt­tarǵa qadam basýyna serpin ber­di. Sońǵy on jylda shahardaǵy ónerkásip óndirisiniń kólemi 7,1 ese ósip, 8147,5 mln. teńgeni qura­ǵa­ny sonyń dáleli. Oblys boıyn­sha jalpy ónerkásip óndirisinde qalanyń úlesi 2,4 paıyzdy qu­raı­dy. О́ndiristiń basym bóligi óńdeý ónerkásibine, al qalǵany gaz, sý, elektr qýatyn óndirý jáne bólýge tıesili bolyp otyr. Otandyq óndiristiń órkendeýi­ne «Sýffle Qazaqstan ashytqy zaýyty» aksıonerlik qoǵamy, «Sha­ryqtas», «Tekeli Granıt», «Mra­mor Tas», «Montan Mıneral», «Gıpso-Gaz-Sıntez», «Tekeli sút zaýyty» seriktestikteri men «Qazaqstan Tekstı Laın» tigin fabrıkasy tárizdi baǵdary aıqyn kásiporyndardyń kirpish, taýrıt, gabbro, shýngıt, jyltyratylǵan taq­tatas, mármár, mármár uny, ash­ytqy, tigin buıymdary, elektr qýa­ty jáne jylý qýatynyń ón­dirisi damyp, ónim kólemi artýda. О́ńirdegi taýar óndirisinde ash­ytqy, mármár, tabıǵı tas óndirisi boıynsha Tekeliniń úlesi basym ekenin de maqtanysh etemiz. Negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi sońǵy bir jylda 2340,2 mln. teńgeni qurasa, on jyldaǵy ósimi 5,1 esege jetti. Investısııalyq resýrstardyń negizgi kózi jeke, bıýdjettik, sheteldik jáne basqa qaryz quraldary bolyp qalyp otyr. Shaǵyn jáne orta kásipker­lik­tiń órkendeýine múmkindiginshe jaǵdaı jasalýda. Elbasynyń osy salany erekshe nazarda ustap otyr­ǵany iri bıznes ókilderimen qatar, naryq zańdylyqtaryn ba­ǵam­­daı bastaǵan óńirlerdegi kásip­kerlerdiń batyl qadam jasaýyna yqpal etti. Jeke kásibinen násip tabýǵa beıimdelgen belsendi sha­ǵyn kásipkerler sany men kórse­tiletin qyzmet, óndiri­le­tin ónim sapasynyń óskenin qazirgi ýa­qyt talabynyń údesinen shyǵý úlgi­si deýge bolady. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikten túsetin salyq­tyń bir bóligin quraıtyn qala ekono­mı­ka­synyń birden-bir tiregi. Bul salaǵa qarjylaı qoldaýmen qatar, kásip­kerlerdiń biligin kóterý maq­satynda semınar, trenıngter jıi uıymdas­tyrylýy óz jemisin berip otyr Qalanyń áleýmettik-ekono­mı­ka­­lyq damýynyń basty baǵyttary­nyń biri jergilikti bıýdjetti tolyqtyrý bolsa, ótken jyly bul meje 150,4 paıyzǵa oryndaldy. Tekeliniń áleýmettik áleýeti Táýelsizdiktiń ár tańy saıyn eselenip keledi. Halyqtyń turmys jaǵdaıy aýqattana túsýde. Sonyń bir aıǵaǵy demografııalyq ahýal­dyń jaqsarǵany. О́tken bir jylda 466 sábı ómirge keldi. Jumys­syz­dar sany aıtarlyqtaı azaıdy. Joldaýda ekonomıka bilikti kadrlardyń jańa generasııasyn talap etetin bolǵandyqtan, eńbek rynogynyń tıimdiligin arttyrý qa­jet, degen tapsyrmasy halyq­tyń qoldaýyna ıe boldy. Ol «Jol kartasyn» júzege asyrýdan bas­tal­dy. Al bıyl «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıa­syn­da halyqtyń ál-aýqatyn kóte­rý, jańa jumys oryndaryn ashý, mamandardy qaıta daıarlaý baǵy­tynda eseli sharýalar iske asýda. Jas urpaqqa bilim men tárbıe beretin qaladaǵy 8 mekteptiń al­taýynda mektepke deıingi búldir­shin­derge arnalǵan shaǵyn orta­lyq­tar jumys isteıdi. «Balapan» baǵdarlamasymen №6 balabaqshada qosymsha sanatorıılik top ash­yldy. Burynǵy eki balabaqshadan basqa 180 oryndyq jańa balabaq­sha sábılerge esigin ashty. Bıyl taǵy 140 oryndyq jańa balabaqsha ashý jobasy qolǵa alynýda. Sońǵy jyldary qalanyń sáý­leti ózgerdi. Turmys qıyndaǵan kez­derde shetel asyp ketkenderdiń úıleri qaraýsyz qalǵan edi. Úı­lerdiń toz-tozy shyǵyp, kórikti ketirdi. Máse­leni sheshýdiń qarjy­lyq múmkindigi sheshilip, atqarǵan ju­mystyń arqa­synda qazir birde-bir úı shatyrsyz qalǵan joq. Kóp qabatty úılerdiń syrttary jón­de­lip, kóriktendirildi. Jalpy tur­ǵyn úı-kommýnaldyq sharýashyly­ǵyn damytýǵa qomaqty soma bó­linip, aýlalar abattan­dy­rylyp, kó­shelerge jaryq orna­tyl­dy. Sport alań­qaı­lary salyndy, orta­lyq alań to­lyǵymen jańa keıipke keltirildi. «Tekeli Kórkeıtý», «Tekeli Sý qubyry», «Qazsınk-TEK» kásip­or­yndary kommýnal­dyq sharýa­shylyq abattandyrý já­ne qa­la­ny taza, jasyl jelekke bóleýge úles qosty. Bos turǵan úılerdiń birqa­tary kúrdeli jóndeý­den ótki­zilip, páter kezeginde tur­ǵan­darǵa berý josparlanǵan. «Jol kartasy» baǵdarlamasy bo­ıynsha ótken jyly 4 ınvestı­sııalyq joba iske asyryldy. Bul joba aıasynda qarttar men múge­dek­terge arnalǵan medısınalyq-áleýmettik mekeme ǵımaratyna, qa­lalyq aýrýhanaǵa jáne qala jol­da­ryna kúrdeli jóndeý júrgizilip, aryq júıeleri retteldi. Avtokólik joldaryna kúrdeli, ortasha jón­deý júrgizý jalǵasýda. Jol týraly aıtqanda, Tekeli qalasyna at ba­syn burǵan kez kelgen qonaq Tal­dy­qorǵanmen eki aralyqtaǵy jol­dyń keńdigi men sapasyn aýyz tol­tyryp aıtady. Turǵyn úı-kom­mý­naldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasyna sáıkes turǵyn­dar­men keńesip, kommýnaldyq júıeni jańartý jospary jasalýda. Jalpy tabıǵaty kórkem sha­har­ǵa jan rahatyna bólenip, dema­lý­ǵa kelýshiler úzilmeıdi. Ásirese, jaz mezgilinde tabıǵı sulýlyqqa tańdaı qaǵyp, ózen men taý boılap qydyrýdy unatatyndar kóp. Osy oraıda «Tekeli» profılaktorııi jan-jaqtan kelgen emdelýshilerge týrıstik baǵyttar usynyp, tabıǵat aıasyna saıahat uıymdastyrady. О́ńirdiń tarıhy men tabıǵat baı­lyqtary týraly keń maǵlumat beriledi. Jumaqtyń bir buryshyndaı shahar týrızmdi damytýǵa qolaıly ekenin de aıtqan abzal. Jas urpaqtyń deniniń saý, shy­nyqqan shymyr bolýy kún tár­ti­bi­nen túspeıtin ózekti másele. Alǵash­qy demalýshylaryn qabyl­da­ǵan «Tekeli» profılaktorııiniń baza­syn­da ashylǵan balalarǵa ar­nalǵan «Altyn Shaja» lagerinde tynys alý, asqazan-ishek joldary sekildi aýrýlardyń aldyn alý boıynsha kóp deńgeıli emdeý sha­ralary júrgi­ziledi. Lagerde bir maýsymda eki myńǵa jýyq Jetisý óńiriniń jetkinshekteri jazǵy de­ma­lystaryn joǵa­ry deńgeıde uı­ymdastyrýlaryna múm­kindik zor. 250 orynǵa laıyq­talǵan «Altyn Shaja» lageriniń sapaly aǵashtan órilgen kottedjder kesheni baý-baqshaǵa malynyp, bul jerdiń jaıly tynyshtyǵy, saf aýasynyń ózi-aq jas aǵzaǵa kúsh syılaıdy. Jeti kezeńmen jumys isteıtin jańa lagerde ótkizgen kún­deri balalardyń jazǵy demaly­syn­daǵy eń paıdaly, saǵyna eske alatyn sátterine aınalatyny anyq. Balalar týrıstik ortalyq ju­mysyn alǵa bastyrý maqsatynda taýǵa órmeleý qabyrǵasy turǵyzy­lyp, qosymsha týrıstik qural-jabdyqtar, velosıped, shańǵylar alyndy. Oblystyq, respýblıka­lyq jarystarda týrızmniń qyr-syryna qanyqqan jasóspirimder­diń bir toby Astanada ótken týrıstik kópsaıystan birinshi oryndy ıelenýi olardyń keleshekte týrızm salasyn órkendetýge úles qosatyn alǵysharttary bar ekenin dálel­de­se kerek. Sondaı-aq, salany da­mytý jáne syrttan týrısterdi tartý maqsatynda taý shańǵysy bazasyn ashý kózdelgen. Tekeli qazirgi betalysynan taımaı, Táýelsizdigimizdiń ár ta­ńy­nyń baǵasyn túsinip, kóp ultty halyq­tyń tatýlyǵy men ynty­ma­ǵynyń qaımaǵyn buzbaı, qalanyń ár aza­ma­ty ortaq iske úles qosyp, dáýle­ti­miz ben sáýletimiz áli de arta beredi dep senimmen aıtýǵa ábden bolady. Serikjan Beskempirov,Tekeli qalasynyń ákimi.